Nowe, uaktualnione wydanie cenionego podręcznika akademickiego, który od lat pomaga studentom zrozumieć jeden z najważniejszych obszarów współczesnej gospodarki. Finanse są wszędzie tam, gdzie pojawia się pieniądz: w decyzjach państwa, przedsiębiorstw, samorządów, banków, instytucji finansowych i gospodarstw domowych. Autorzy pokazują, że nie są one jedynie zbiorem definicji, wskaźników i regulacji, lecz żywym systemem, który wpływa na rozwój gospodarki, bezpieczeństwo państwa, sytuację przedsiębiorstw i codzienne wybory ludzi. W podręczniku omówiono m.in. teorię finansów, funkcje pieniądza, wartość pieniądza w czasie, system bankowy, politykę pieniężną, rynek kapitałowy, podatki, ubezpieczenia społeczne i gospodarcze, finanse przedsiębiorstw, finanse publiczne, finanse samorządu terytorialnego, finanse międzynarodowe oraz finanse Unii Europejskiej. Nowe wydanie uwzględnia aktualne wyzwania gospodarcze i społeczne, w tym politykę ZUS, zmiany podatkowe, nowe zasady finansowania jednostek samorządu terytorialnego, rosnące potrzeby finansowania obronności, ochrony zdrowia i systemu emerytalnego. To podręcznik, który łączy solidne podstawy teoretyczne z przykładami z praktyki finansowej. Porządkuje wiedzę, pomaga zrozumieć mechanizmy działania rynku i państwa oraz pokazuje, jak finanse funkcjonują w realnym świecie – nie tylko w tabelach, ustawach i wzorach, ale także w decyzjach, które kształtują gospodarkę. Publikacja jest cenną pomocą dydaktyczną dla studentów finansów i rachunkowości, ekonomii, zarządzania, logistyki oraz administracji. Jest również wartościowym wsparciem dla wykładowców, praktyków zarządzających finansami na szczeblu krajowym i samorządowym, przedsiębiorców oraz wszystkich, którzy chcą lepiej zrozumieć mechanizmy finansowe współczesnej gospodarki.
Wstęp 11
1. Finanse w teoriach 15
1.1. Pojęcie i istota finansów 16
Literatura 18
1.2. Funkcje finansów 18
1.2.1. Funkcja alokacyjna 18
1.2.2. Funkcja redystrybucyjna 19
1.2.3. Funkcja stabilizacyjna (ratunkowa) 21
1.2.4. Funkcja rekonwersji (zamiany) własności 22
Literatura 24
1.3. Klasyczne teorie finansów 24
1.3.1. Finanse w teorii 24
1.3.2. Liberalne teorie finansów 25
1.3.3. Ortodoksyjna teoria finansów 26
1.3.4. Interwencyjna teoria finansów 26
Literatura 28
1.4. Nowe teorie finansów 28
1.4.1. Neoliberalizm 31
1.4.2. Monetaryzm 32
1.4.3. Finanse behawioralne 33
Literatura 37
1.5. Poglądy J.M. Keynesa, M. Friedmana i J.R. Hicksa na politykę monetarną 37
Literatura 47
1.6. Klasyfikacja zjawisk finansowych 47
1.6.1. Klasyfikacja zjawisk finansowych według ich genezy 47
1.6.2. Podmiotowa klasyfikacja zjawisk finansowych 48
Literatura 50
1.7. Rola finansów w tworzeniu, wymianie i podziale produktu społecznego 50
1.7.1. Istota potrzeb indywidualnych i zbiorowych 50
1.7.2. Pojęcie i klasyfikacja dóbr 52
1.7.2.1. Dobra publiczne 52
1.7.2.2. Dobra społeczne 55
1.7.3. Finanse sfery realnej i autonomiczna sfera finansów 56
1.7.4. Strumienie i przepływy finansowe 57
1.7.4.1. Rodzaje i rachunki strumieni finansowych 57
1.7.4.2. Tabele przepływów finansowych 64
Literatura 67
2. Pieniądz i jego osobliwości 69
2.1. Rodzaje pieniądza, jego cena i funkcje 70
Literatura 73
2.2. Wartość pieniądza w czasie 74
2.2.1. Zmienność wartości pieniądza w czasie 74
2.2.2. Odsetki proste i złożone 75
2.2.3. Aktualna zdyskontowana wartość przyszłej płatności lub zysku 78
Literatura 80
2.3. Dyskontowe metody oceny projektów inwestycyjnych 80
Literatura 86
2.4. Wartość pieniądza w warunkach inflacji 86
Literatura 88
3. Otoczenie przedsiębiorstwa 89
3.1. Rynek i jego prawa 90
3.1.1. Pojęcie, funkcje i klasyfikacja rynków 90
3.1.2. Fundamentalne prawa rynku 92
3.1.3. Wyjątki od prawa popytu 95
3.1.4. Istota podaży i czynniki ją kształtujące 97
3.1.5. Równowaga rynkowa 99
3.1.6. Sposoby interwencji państwa na rynku 100
3.1.7. Klient i jego behawioralne zachowania na rynku 103
3.1.8. Konkurenci i kontrahenci 108
Literatura 117
3.2. System bankowy i polityka pieniężna 118
3.2.1. Rola systemu bankowego w gospodarce narodowej 118
3.2.2. System bankowy w Polsce 121
3.2.2.1. Zarys historii bankowości w Polsce 121
3.2.2.2. System bankowy po 1997 r. 125
3.2.2.3. Instytucje nadzorujące działalność sektora bankowego 134
3.2.3. Bank centralny i jego zadania 136
3.2.4. Instrumenty polityki pieniężnej 142
3.2.4.1. Pośrednie instrumenty polityki pieniężnej 142
3.2.4.2. Bezpośrednie instrumenty polityki pieniężnej 147
3.2.5. Banki komercyjne 148
Literatura 153
3.3. Rynek kapitałowy 154
3.3.1. Klasyfikacja rynku kapitałowego 154
3.3.2. Struktura instytucjonalna rynku kapitałowego 159
3.3.3. Podstawowe instrumenty finansowe 160
3.3.3.1. Rynek obligacji 162
3.3.3.2. Rynek akcji 164
3.3.3.3. Rynek hipotecznych i publicznych listów zastawnych 167
3.3.4. Giełda papierów wartościowych i jej znaczenie w gospodarce 168
3.3.4.1. Istota, definicja i funkcje giełdy papierów wartościowych 168
3.3.4.2. Historia giełd w Polsce 168
3.3.4.3. Otoczenie giełdy oraz jego uczestnicy 172
3.3.4.4. Model rozwoju Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie 174
3.3.4.5. Obroty na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie 175
3.3.4.6. Organizacja sesji giełdowej i przyjmowanie zleceń 175
3.3.4.7. Indeksy giełdowe 181
3.3.4.8. Zasady publikacji indeksów 190
Literatura 191
3.4. Podatki w teorii i praktyce 191
3.4.1. Pojęcie podatku, podział podatków i władztwo podatkowe 191
3.4.2. Elementy konstrukcji podatku 204
3.4.3. Charakterystyka podatków centralnych 208
3.4.3.1. Podatek od towarów i usług 208
3.4.3.2. Podatek akcyzowy 229
3.4.3.3. Podatek od gier 240
3.4.3.4. Podatek dochodowy od osób fizycznych 243
3.4.3.5. Formy opodatkowania pozarolniczej działalności gospodarczej 263
3.4.3.6. Podatek dochodowy od osób prawnych 277
3.4.3.7. Pozostałe podatki centralne 292
3.4.4. Podatki samorządowe 299
3.4.4.1. Podatek od nieruchomości 299
3.4.4.2. Podatek rolny 305
3.4.4.3. Podatek leśny 312
3.4.4.4. Podatek od czynności cywilnoprawnych 315
3.4.4.5. Podatek od spadków i darowizn 322
3.4.4.6. Podatek od środków transportowych 330
3.4.4.7. Karta podatkowa 335
Literatura 341
3.5. System ubezpieczeń społecznych 343
3.5.1. Ubezpieczenia społeczne pracowników i innych osób 343
3.5.1.1. Zasady wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne 345
3.5.1.2. Rodzaje świadczeń należnych z tytułu ubezpieczenia społecznego 352
3.5.1.3. Techniki obliczania wybranych świadczeń 355
3.5.1.4. Sytuacja finansowa ZUS 371
3.5.2. Ubezpieczenie społeczne rolników 373
3.5.2.1. Ubezpieczenie chorobowe, wypadkowe, macierzyńskie 374
3.5.2.2. Fundusz Składkowy oraz jego organizacyjne i finansowe osobliwości 377
3.5.2.3. Ubezpieczenie emerytalno-rentowe 380
3.5.3. Efektywność ubezpieczenia emerytalnego powszechnego i dla rolników 384
Literatura 393
3.6. Ubezpieczenia gospodarcze 394
3.6.1. Pojęcie i funkcje ubezpieczeń gospodarczych 394
3.6.1.1. Definicje ubezpieczeń 394
3.6.1.2. Funkcje ubezpieczeń 399
3.6.2. Klasyfikacja ubezpieczeń 401
3.6.3. Ubezpieczenia dobrowolne i obowiązkowe 404
3.6.4. Formy organizacyjno-prawne działalności ubezpieczeniowej 408
3.6.4.1. Regulacje działalności ubezpieczeniowej w prawie polskim
oraz europejskim 408
3.6.4.2. Pośrednictwo ubezpieczeniowe 410
3.6.5. Nadzór nad działalnością ubezpieczeniową – Komisja Nadzoru
Finansowego oraz inne instytucje rynku ubezpieczeniowego 414
3.6.6. Produkty ubezpieczeniowe 422
Literatura 429
4. Finanse przedsiębiorstwa 431
4.1. Cele i zasady finansów przedsiębiorstw 432
Literatura 434
4.2. Sprawozdawczość finansowa 434
4.2.1. Bilans 438
4.2.1.1. Aktywa 440
4.2.1.2. Pasywa 443
4.2.2. Rachunek zysków i strat 445
Literatura 448
4.3. Analiza finansowa 448
4.3.1. Wstępna analiza bilansu 452
4.3.2. Wstępna analiza rachunku wyników 456
4.3.3. Analiza wskaźnikowa 457
4.3.3.1. Analiza płynności finansowej 458
4.3.3.2. Analiza sprawności działania 461
4.3.3.3. Analiza zadłużenia 463
4.3.3.4. Analiza rentowności 466
4.3.3.5. Wskaźniki rynku kapitałowego 469
4.3.3.6. Dźwignia operacyjna 470
4.3.3.7. Dźwignia finansowa 471
Literatura 472
4.4. Źródła pozyskiwania kapitałów własnych 473
4.4.1. Akcje 476
4.4.2. Venture capital 478
4.4.3. Aniołowie biznesu 480
Literatura 482
4.5. Źródła pozyskiwania kapitałów obcych długoterminowych 482
4.5.1. Obligacje 482
4.5.2. Kredyty inwestycyjne 484
4.5.3. Leasing 485
Literatura 488
4.6. Źródła pozyskiwania kapitałów obcych krótkoterminowych 488
4.6.1. Papiery dłużne 488
4.6.2. Kredyt obrotowy 489
4.6.3. Kredyty handlowe i ich koszt 490
4.6.4. Faktoring 493
4.6.4.1. Faktoring pełny (właściwy) 495
4.6.4.2. Faktoring niepełny (niewłaściwy) 496
4.6.4.3. Inne rodzaje faktoringu i jego opodatkowanie 496
Literatura 497
4.7. Wpływ struktury kapitałów na zyskowność przedsiębiorstwa 498
4.7.1. Teoria tradycyjna 498
4.7.2. Teoria Modiglianiego-Millera (MM) 500
4.7.3. Teoria hierarchii finansowej 500
4.7.4. Czynniki kształtujące strukturę kapitału 501
Literatura 503
4.8. Strategie finansowania środków obrotowych 503
4.8.1. Strategia zachowawcza (tradycyjna) 504
4.8.2. Strategia agresywna 504
4.8.3. Strategia umiarkowana 505
Literatura 506
4.9. Zarządzanie majątkiem obrotowym 506
4.9.1. Zarządzanie zasobami pieniężnymi 506
4.9.2. Zarządzanie należnościami 507
4.9.3. Zarządzanie zapasami 509
Literatura 509
5. Finanse publiczne 511
5.1. Pojęcie i cechy finansów publicznych 512
Literatura 514
5.2. Podmioty sektora finansów publicznych i zasady gospodarowania finansami publicznymi 514
Literatura 521
5.3. Pojęcie i specyfika dochodów i przychodów sektora finansów publicznych 521
Literatura 523
5.4. Pojęcie i specyfika wydatków i rozchodów sektora finansów publicznych 524
Literatura 527
5.5. Budżet – aspekty teoretyczne 527
5.5.1. Zasady budżetowe, deficyt budżetowy, dług publiczny, procedury sanacyjne i ostrożnościowe 527
5.5.2. Procedura budżetowa 532
Literatura 538
5.6. Budżet zadaniowy – instrument zarządzania finansami publicznymi 539
5.6.1. Istota i znaczenie budżetu zadaniowego 539
5.6.2. Rys historyczny budżetu zadaniowego w Polsce 541
5.6.3. Budżet zadaniowy – rozwiązania metodologiczne 544
Literatura 549
5.7. Finanse i zadania samorządu terytorialnego 549
5.7.1. Podstawy prawno-organizacyjne gospodarki finansowej samorządu terytorialnego 550
5.7.1.1. Zadania jednostek samorządu terytorialnego 552
5.7.1.2. Dochody jednostek samorządu terytorialnego 557
5.7.1.3. Wydatki jednostek samorządu terytorialnego 578
5.7.2. Budżet jednostki samorządu terytorialnego i procedura jego uchwalania 579
Literatura 585
5.8. Państwowe fundusze celowe 586
Literatura 590
5.9. Finanse publiczne a polikryzysy 590
5.9.1. Pojęcie polikryzysu 590
5.9.2. Wyzwania dla finansów publicznych w obliczu polikryzysów 591
Literatura 593
6. Finanse międzynarodowe 595
6.1. Podstawy finansów międzynarodowych 596
6.1.1. Przedmiot i znaczenie finansów międzynarodowych 596
6.1.2. Waluty narodowe, dewizy i pieniądz międzynarodowy 597
6.1.3. Kursy walutowe 600
6.1.4. Bilans płatniczy i międzynarodowe przepływy kapitałowe 602
6.1.5. Cło i polityka celna jako instrument kształtowania obrotów zagranicznych 605
Literatura 607
6.2. Międzynarodowa polityka finansowa i instytucje finansowe 607
6.2.1. Międzynarodowa polityka finansowa 607
6.2.2. Międzynarodowy system walutowy 608
6.2.3. Międzynarodowe instytucje finansowe 609
6.3. Międzynarodowe procesy rozwojowe a rynki finansowe 612
6.3.1. Globalizacja a finanse międzynarodowe 612
6.3.2. Międzynarodowe kryzysy finansowe 615
6.3.3. Integracja monetarna, walutowa i finansowa jako element procesu międzynarodowej integracji gospodarczej 618
Literatura 623
6.4. Finanse Unii Europejskiej 623
6.4.1. Droga do integracji gospodarczej w Europie 623
6.4.2. Jednolity rynek europejski a rynki finansowe i kapitałowe 625
6.4.3. Europejska integracja walutowa 629
6.4.4. Wdrożenie Unii Gospodarczej i Walutowej oraz wspólnej waluty euro 630
6.4.5. Proceduralne i kosztowe aspekty przystąpienia do strefy euro 635
6.4.6. Instytucje i instrumenty unijnej polityki pieniężnej 639
6.4.6.1. Rezerwy obowiązkowe 642
6.4.6.2. Operacje otwartego rynku 643
6.4.6.3. Operacje kredytowo-depozytowe banku centralnego na koniec dnia 645
6.4.6.4. Operacje walutowe i zarządzanie rezerwami walutowymi 645
Literatura 646
6.5. Budżet i fundusze w Unii Europejskiej 646
6.5.1. Źródła finansowania Wspólnot Europejskich 646
6.5.2. Zasady budżetowe Unii Europejskiej 649
6.5.3. Procedura budżetowa 651
6.5.4. Dochody budżetowe 652
6.5.5. Perspektywy finansowe podstawą polityki budżetowej Unii Europejskiej 654
6.5.6. Fundusze jako wyodrębnione instrumenty finansowania wydatków budżetu
Unii Europejskiej 657
Literatura 659
Indeks osobowy 661
Indeks rzeczowy 663