Parlamentarzysta w pierwszym państwie słowackim. Rzecz o Jánosu Esterházym (1901-1957)

János Esterházy (1901-1957) należy do grona tych polityków, którzy mimo upływu lat wciąż wywołują kontrowersje i spory. W historiografii słowackiej, zwłaszcza w publikacjach powstałych w okresie komunistycznym, jego postać przedstawiana była w jednoznacznie negatywnym świetle. Obecnie – mimo iż otwarcie archiwów i możliwości prowadzenia kwerend w różnych krajach pozwalają na podjęcie szeroko zakrojonych badań – stale przy okazji odniesień do jego osoby mocniej zdają się przemawiać utrwalone stereotypy aniżeli wciąż odkrywane źródła. Mimo iż w miarę upływu lat historycy stają się bardziej powściągliwi w swych ocenach, niemniej widoczne pozostają wyraźne trzy obszary, w których opinie na temat przywódcy węgierskiej mniejszości pozostają utrwalone: 1) działalność Esterházyego jako przywódcy mniejszościowego, posła, przewodniczącego partii ze szczególnym uwzględnieniem opisu okresu okołomonachijskiego i ferowanych pod adresem hrabiego zarzutów aktywnego współdziałania w procesie rozpadu Czechosłowacji; 2) ocena aktywności Esterházyego w niepodległym państwie słowackim. W tym miejscu należy zwrócić szczególną uwagę na stosunek państwa Jozefa Tisy do kwestii żydowskiej i stanowisko zajęte przez przedstawiciela Węgrów przy decyzjach rozstrzygających o kształcie „ostatecznego rozwiązania” w polityce słowackiej; 3) problem martyrologii przywódcy słowackich Węgrów, jego aresztowania, wydania opresyjnym instytucjom rosyjskim, postawienia hrabiego przed sowieckim wymiarem sprawiedliwości, osądzenie go i skazanie na pobyt w lagrze, wyrok wydany przez Trybunał w Bratysławie w 1947 r., kwestia sprowadzenia więźnia do powojennej Czechosłowacji oraz pośmiertne szykany dotykające węgierskiego polityka. János Esterházy w trakcie kariery politycznej wygłosił ponad czterysta przemówień, udzielił kilkudziesięciu wywiadów, nie stronił również od publicystyki. W niniejszym tomie przedstawione zostały jego przemówienia z okresu sprawowania mandatu poselskiego po rozpadzie Czechosłowacji. Tom jest elementem projektu János Esterházy 1901-1957 in Press and Archival Sources zapoczątkowanego przez Instytut Forum w Samorin (Słowacja), a obecnie realizowanego przez Instytut Stosunków Międzynarodowych i Polityk Publicznych Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, Stowarzyszenie Reconciliacio János Esterházy w Egerze (Węgry) oraz Fundację Instytut im. Wacława Felczaka w Łodzi.