ebook Chirurgia onkologiczna. Tom 1

Wydawca: PZWL

Rok wydania: 2025

Kolejna edycja podręcznika Chirurgia onkologiczna, będącego podstawowym źródłem wiedzy obowiązującej lekarzy uczących się do specjalizacji z zakresu chirurgii onkologicznej.

W książce przedstawiono aktualne standardy postępowania w najczęstszych lokalizacjach nowotworów, z uwzględnieniem aspektów technicznych, onkologicznych oraz praktycznych problemów klinicznych. Zawarte w niej treści opierają się na najnowszych wytycznych międzynarodowych towarzystw naukowych, na doświadczeniach własnych autorów poszczególnych rozdziałów (specjalistów reprezentujących różne dziedziny onkologii i różne ośrodki kliniczne) oraz analizie przypadków kazuistycznych.

Tom 1 – podstawy chirurgii onkologicznej, diagnostyka, zagadnienia z zakresu leczenia wielospecjalistycznego, aktualne dane dotyczące epidemiologii i etiologii nowotworów w Polsce i na świecie oraz ich biologia i genetyka. Ponadto wybrane zagadnienia prawne, w tym odpowiedzialność cywilna i karna chirurga onkologa.

Tomy 2 i 3 – chirurgiczne sposoby leczenia nowotworów poszczególnych narządów i układów.

Spis treści ebooka Chirurgia onkologiczna. Tom 1

I. WPROWADZENIE DO CHIRURGII ONKOLOGICZNEJ 1

1. ETIOLOGIA I EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W POLSCE I NA ŚWIECIE Joanna A. Didkowska 3
Wstęp 3
Nowotwory złośliwe ogółem 6
Nowotwory złośliwe głowy i szyi 10
Nowotwory złośliwe przełyku 11
Nowotwory złośliwe żołądka 12
Nowotwory złośliwe jelita grubego 13
Nowotwory złośliwe wątroby 15
Nowotwory złośliwe pęcherzyka żółciowego 16
Nowotwory złośliwe trzustki 17
Nowotwory złośliwe krtani 18
Nowotwory złośliwe płuca 18
Czerniak skóry 19
Nowotwory złośliwe piersi 20
Nowotwory złośliwe szyjki macicy 22
Nowotwory złośliwe jajnika 22
Nowotwory złośliwe trzonu macicy 23
Nowotwory złośliwe nerki 24
Nowotwory złośliwe pęcherza moczowego 25
Nowotwory złośliwe gruczołu krokowego 26
Nowotwory złośliwe jądra 27

2. BIOLOGIA NOWOTWORÓW Andrzej Tysarowski, Artur Kowalik 31
Wstęp 31
Molekularne i genetyczne mechanizmy prowadzące do rozwoju i progresji nowotworu 33
Mutacje genów supresorowych i protoonkogenów jako czynniki zaburzające równowagę pomiędzy podziałami, różnicowaniem i śmiercią komórek i przyczyniające się do inicjacji procesu nowotworzenia 33
Koncepcja macierzystych komórek nowotworowych 45
Rola mikroRNA w karcynogenezie 47
Wpływ mikrośrodowiska guza na promocję i progresję nowotworu 49
Immunoedycja: rola układu odpornościowego w progresji nowotworu 49
Rola unaczynienia w progresji nowotworu 54
Mechanizmy prowadzące do powstania przerzutów 59
Modele wyjaśniające zjawisko selekcji komórki nowotworowej zdolnej do wytworzenia przerzutów 60
Zjawisko selektywnego zasiedlania ognisk wtórnych przez określone typy nowotworów 61
Diagnostyka na potrzeby spersonalizowanego leczenia chorych na złośliwe nowotwory lite. Praktyczne wykorzystanie danych uzyskanych z badań podstawowych 62
Wstęp 62
Diagnostyka molekularna w raku piersi 62
Diagnostyka molekularna w raku płuca 71
Diagnostyka molekularna w raku jelita grubego 75
Diagnostyka molekularna w raku jajnika 76
Diagnostyka genetyczna raka prostaty 77
Diagnostyka raka trzustki 78
Diagnostyka genetyczna raka endometrium 78
Diagnostyka genetyczna raka tarczycy 79
Diagnostyka genetyczna raka żołądka 80
Diagnostyka genetyczna mięsaków tkanek miękkich 80
Diagnostyka molekularna w nowotworach podścieliskowych przewodu pokarmowego (GIST) 80
Diagnostyka molekularna we włókniakomięsaku guzowatym skóry 81
Diagnostyka genetyczna w nowotworach kości 82
Diagnostyka molekularna w czerniaku 82
Diagnostyka genetyczna w raku nerki 82
Diagnostyka genetyczna w raku urotelialnym (pęcherz moczowy) 83
Diagnostyka genetyczna nowotworów ośrodkowego układu nerwowego 83
Diagnostyka genetyczna nowotworów litych w kierunku obecności fuzji z udziałem NTRK1-3 83
Diagnostyka genetyczna nowotworów o nieznanym punkcie wyjścia 83

3. ZESPOŁY WYSTĘPUJĄCE U OSÓB Z GENETYCZNĄ PREDYSPOZYCJĄ DO ZACHOROWANIA NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE Tomasz Byrski, Marek Jasiówka 87
Zespoły występujące u osób z genetyczną predyspozycją do zachorowania na raka piersi i/lub jajnika 87
Zasady postępowania w przypadku nosicielstwa mutacji w genach BRCA 89
Zespoły występujące u osób z genetyczną predyspozycją do zachorowania na dziedzicznego raka jelita grubego 93
Zespół Lyncha (HNPCC – hereditary nonpolyposis colorectal cancer) 93
Zespół rodzinnej polipowatości gruczolakowatej (FAP – familial adenomatous polyposis) 94
Recesywna postać polipowatości gruczolakowatej (MAP – MUTYH associated polyposis) 96
Łagodna postać rodzinnej polipowatości gruczolakowatej jelita grubego (AFAP – attenuated FAP) 97
Zespół polipowatości młodzieńczej (JPS – juvenile polyposis syndrome) 97

4. PODSTAWOWE REGUŁY CHIRURGICZNEGO LECZENIA CHORYCH NA NOWOTWÓR Arkadiusz Jeziorski, Piotr Ł. Rutkowski, Wojciech M. Wysocki 101
Wstęp 101
Operacje diagnostyczne 104
Biopsja węzła chłonnego wartowniczego 104
Operacje radykalne 104
Operacje paliatywne 105
Operacje profilaktyczne lub redukujące ryzyko zachorowania 105
Operacje przerzutów 106
Przykłady innych technik stosowanych w chirurgii onkologicznej 106

5. PODSTAWY LECZENIA SYSTEMOWEGO Lucjan Wyrwicz 109
Podział leczenia systemowego 109
Dobór metod leczenia systemowego 109
Toksyczność leczenia systemowego 111
Mechanizmy działania i łączenie cytostatyków 114
Leczenie celowane 115
Immunoterapia nowotworów 116
Strategia leczenia systemowego nowotworów 116

6. LECZENIE CELOWANE I IMMUNOTERAPIA Łukasz Kwinta, Piotr Wysocki 119
Inhibitory kinaz CDK4/6 119
Wewnątrzkomórkowe szlaki sygnałowe 119
Kluczowe szlaki sygnałowe w komórkach nowotworowych 120
PI3K/AKT/mTOR i RAS/RAF/MEK/ERK 120
Szlak hedgehog 121
Immunologia i immunoterapia 121
Antygeny nowotworowe 121
Indukcja swoistej odpowiedzi immunologicznej 122
Immunosupresja i progresja 123
Immunoterapia nowotworów 123

7. PODSTAWY RADIOTERAPII Aleksandra Napieralska, Krzysztof Ślosarek 141
Wstęp 141
Rodzaje radioterapii 141
Techniki teleradioterapii 142
Definicja dawki frakcyjnej i całkowitej 144
Metody wytwarzania promieniowania jonizującego i budowa nowoczesnego akceleratora liniowego 146
Rozkład dawki promieniowania jonizującego 150
Podstawy radiobiologiczne 152
Działanie promieniowania na poziomie komórkowym 152
Skutki działania promieniowania jonizującego 153
Odczyny popromienne 153
Wyznaczanie dawki promieniowania. Proces i planowanie radioterapii 154
Zasady planowania radioterapii 159
Akceptacja planu leczenia 161
Koncepcja obszarów tarczowych w radioterapii 161
Rodzaje współczesnych technologii radioterapeutycznych 163

8. LECZENIE CHORYCH NA NOWOTWORY W WIEKU PODESZŁYM Aleksandra Łacko, Marcin Ekiert, Ewelina Łata-Woźniak, Julia Rudno-Rudzińska, Jolanta Szelachowska 167
Wstęp 167
Ocena chorych w wieku podeszłym i planowanie leczenia 167
Zasady leczenia chirurgicznego chorych w wieku podeszłym 169
Zasady radioterapii u chorych starszych 170
Zasady leczenia systemowego u chorych starszych 170
Rak piersi 171
Rak gruczołu krokowego 173
Niedrobnokomórkowy rak płuca 174
Ewelina Łata-Woźniak, Marcin Ekiert, Aleksandra Łacko, Jolanta Szelachowska
Rak jelita grubego 175

9. PODSTAWY REHABILITACJI Hanna Tchórzewska-Korba 179
Fizjoterapia w celu ograniczenia skutków operacyjnego leczenia raka płuc 180
Fizjoterapia pacjentów po operacjach z powodu mięsaków kości i tkanek miękkich 180
Rehabilitacja i fizjoterapia pacjentów operowanych z powodu nowotworów głowy i szyi 181
Rehabilitacja psychiczna i fizjoterapia pacjentek leczonych z powodu raka piersi 181
Fizjoterapia pacjentów po radykalnej prostatektomii z powikłaniem w postaci wysiłkowego nietrzymania moczu 182
Fizjoterapia chorych z uszkodzeniami neurologicznymi (niedowłady, porażenia) w wyniku choroby lub leczenia onkologicznego 182
Fizjoterapia chorych leczonych w zakresie ginekologii onkologicznej 183
Fizjoterapia chorych operowanych z powodu czerniaka 183
Fizjoterapia po operacjach usunięcia węzłów chłonnych – profilaktyka i terapia pacjentów z wtórnym obrzękiem limfatycznym 183

10. OPIEKA PALIATYWNA, I LECZENIE BÓLU U CHORYCH NA NOWOTWORY Leszek Gottwald, Wojciech Leppert 187
Wstęp 187
Opieka paliatywna 187
Definicja i zadania opieki paliatywnej nad chorymi na nowotwory złośliwe 187
Formy opieki paliatywnej w Polsce 188
Ból u chorych na nowotwory 189
Ból – definicja i podział 189
Rozpoznanie i ocena kliniczna bólu 190
Strategia leczenia bólu nowotworowego 190

11. PROFILAKTYKA POWIKŁAŃ ZAKRZEPOWO-ZATOROWYCH W CHIRURGII ONKOLOGICZNEJ Jerzy Windyga 201
Wstęp 201
Metody zapobiegania żylnej chorobie zakrzepowo-zatorowej w chirurgii 201
Ocena ryzyka wystąpienia żylnej choroby zakrzepowo‑zatorowej i powikłań krwotocznych u pacjenta poddawanego operacji chirurgicznej 204
Ryzyko rozwoju żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej u pacjentów poddawanych zabiegom z zakresu chirurgii onkologicznej 207
Operacje na jelicie grubym i odbytnicy 209
Operacje ginekologiczne 209
Operacje urologiczne 209
Operacje neurochirurgiczne 210
Operacje w obrębie piersi 210
Operacje w obrębie klatki piersiowej 210
Skuteczność profilaktyki przeciwzakrzepowej w chirurgii onkologicznej: operacje na jelicie grubym i odbytnicy, operacje ginekologiczne i urologiczne 211
Skuteczność profilaktyki przeciwzakrzepowej w neurochirurgii onkologicznej 212
Skuteczność profilaktyki przeciwzakrzepowej w chirurgii onkologicznej piersi 212
Skuteczność profilaktyki przeciwzakrzepowej w torakochirurgii onkologicznej 213
Czas stosowania pierwotnej profilaktyki przeciwzakrzepowej w chirurgii onkologicznej 213

12. LECZENIE ŻYWIENIOWE W CHIRURGII ONKOLOGICZNEJ Michał Jankowski, Stanisław Kłęk, Aleksandra Kapała 219
Wstęp 219
Definicje i podstawowe pojęcia 219
Niedożywienie i zaburzenia odżywienia 219
Sarkopenia 221
Otyłość sarkopeniczna 222
Kacheksja nowotworowa 222
Uogólniona reakcja zapalna 222
Zespół ponownego odżywienia (refeeding syndrome) 222
Zasada kompletności żywienia 225
Zapotrzebowanie na składniki odżywcze 226
Niedożywienie nowotworowe 226
Częstość występowania 226
Niedożywienie a choroba nowotworowa 226
Wpływ niedożywienia na wyniki leczenia chirurgicznego 227
Ocena stanu odżywienia 227
Przesiewowa ocena niedożywienia 227
Metody oceny stanu odżywienia 230
Interwencja żywieniowa 232
Ogólne zasady postępowania 232
Droga podaży 232
Żywienie doustne 232
Diety przemysłowe 234
Żywienie dojelitowe 238
Żywienie pozajelitowe 241
Żywienie immunomodulujące 243
Miejsce terapii żywieniowej w procesie diagnostyczno-terapeutycznym 246
Interwencja żywieniowa w okresie okołooperacyjnym 246
Powikłania pooperacyjne 250
Żywienie domowe 252
Żywienie chorych w zaawansowanym stadium choroby nowotworowej 252

13. STANY NAGŁE W CHIRURGII ONKOLOGICZNEJ Dawid Murawa, Mateusz Wichtowski 257
Wstęp 257
Niedrożność 258
Niedrożność przewodu pokarmowego 258
Niedrożność dróg żółciowych 259
Niedrożność układu moczowego 260
Niedrożność drogi oddechowej 260
Nowotworowy ucisk rdzenia kręgowego 261
Perforacja 262
Krwawienie 263
Złamania patologiczne 264

14. DIAGNOSTYKA I LECZENIE CHORYCH Z PRZERZUTAMI Z NIEZNANEGO OGNISKA PIERWOTNEGO Wojciech M. Wysocki, Joanna B. Wysocka, Zoran Stojčev 267
Definicja i częstość występowania 267
Klasyfikacja i podział 268
Postępowanie diagnostyczne 269
Leczenie 270

15. BADANIA KLINICZNE W CHIRURGII ONKOLOGICZNEJ Wojciech M. Wysocki, Piotr Ł. Rutkowski 273
Wstęp 273
Rodzaje badań klinicznych 273
Fazy badania klinicznego 274
Podstawowe reguły projektowania badania prospektywnego 275
Wybrane aspekty badań klinicznych w chirurgii onkologicznej 275

II. DIAGNOSTYKA 277

16. DIAGNOSTYKA KLINICZNA Bartosz Skonieczny, Wojciech Zegarski 279
Uwagi ogólne 279
Badanie podmiotowe 280
Ból 280
Dysfagia 281
Objawy dyspeptyczne 281
Krew w stolcu 282
Zaburzenia w oddawaniu stolca 282
Chrypka, kaszel i krwioplucie 283
Krwiomocz, nadmierne oddawanie moczu i zaleganie moczu 283
Krwawienie z dróg rodnych 283
Objawy neurologiczne 284
Chudnięcie 284
Temperatura ciała 284
Powiększone węzły chłonne 284
Zmiana charakteru znamion skórnych 285
Badanie przedmiotowe 285
Badanie skóry i tkanki podskórnej 285
Badanie węzłów chłonnych 286
Badanie głowy i szyi 286
Badanie klatki piersiowej 286
Badanie jamy brzusznej 288
Badanie per rectum 289
Siedem objawów ostrzegawczych nowotworów złośliwych 289

17. DIAGNOSTYKA OBRAZOWA Małgorzata Benke, Andrzej Cieszanowski, Marek Dedecjus, Elżbieta Łuczyńska, Jakub Pałucki, Wojciech Rudnicki, Marta Wojewódzka-Mirocha 291
Ultrasonografia Elżbieta Łuczyńska, Wojciech Rudnicki 291
Zalety ultrasonografii w onkologii 291
Ograniczenia ultrasonografii w onkologii 292
USG jamy brzusznej i miednicy 294
USG tkanek miękkich, narządów powierzchownych oraz piersi 300
Ultrasonografia śródoperacyjna 303
Rentgenodiagnostyka, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny Andrzej Cieszanowski, Jakub Pałucki 304
Wstęp 304
Rentgenodiagnostyka 305
Radiografia klasyczna 305
Tomografia komputerowa 306
Rezonans magnetyczny (tomografia rezonansu magnetycznego) 308
Zastosowanie badań obrazowych w diagnostyce nowotworów w poszczególnych obszarach anatomicznych 315
Ocena stopnia zaawansowania nowotworów. Zastosowanie technik diagnostyki obrazowej (TK i MRI) w ocenie TNM 320
Ocena odpowiedzi na leczenie onkologiczne 322
Skrining 324
Rak wątrobowokomórkowy 326
Zastosowanie izotopów radioaktywnych w chirurgii onkologicznej Małgorzata Benke, Marek Dedecjus 328
Wprowadzenie i podstawy medycyny nuklearnej 328
Część szczegółowa 334
Pozytonowa tomografia emisyjna w chirurgii onkologicznej Marta Wojewódzka-Mirocha, Marek Dedecjus 344
Wstęp 344
Radiofarmaceutyki stosowane w PET 344
Przebieg badania PET 346
Przeciwwskazania medyczne do badania PET/TK 347
Standaryzowana wartość wychwytu radioznacznika 347
Ogólne wskazania onkologiczne do wykonania badania PET 348
Kliniczne zastosowanie PET – wskazania szczegółowe 349

18. DIAGNOSTYKA PATOMORFOLOGICZNA Anna Nasierowska-Guttmejer 365
Współpraca chirurga z patomorfologiem 365
Metody diagnostyczne 366
Materiał cytologiczny: biopsja aspiracyjna cienkoigłowa i cytologia złuszczeniowa 366
Materiał tkankowy 368
Badanie śródoperacyjne 369
Przebieg badania patomorfologicznego 370
Rola patomorfologa w ocenie czynników prognostycznych i predykcyjnych 372

19. DIAGNOSTYKA ENDOSKOPOWA NOWOTWORÓW Jarosław Reguła, Michał F. Kamiński 377
Diagnostyka endoskopowa u pacjentów z podejrzeniem choroby nowotworowej 377
Gastroskopia (endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego) 377
Kolonoskopia (endoskopia dolnego odcinka przewodu pokarmowego) 380
Endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ECPW) 382
Endosonografia (EUS) z biopsją/bez biopsji 384
Endoskopia jelita cienkiego 386
Bronchoskopia diagnostyczna 386
Rola endoskopii w badaniach przesiewowych 388
Rak jelita grubego 388
Nadzór endoskopowy po leczeniu chirurgicznym nowotworów 389
Rak jelita grubego 389
Rak żołądka 389

20. BADANIE WĘZŁA CHŁONNEGO WARTOWNICZEGO Dawid Murawa 391
Wstęp 391
Procedura biopsji węzła wartowniczego 392
Radiofarmaceutyki 395
Sondy gamma 395
Modyfikacje i wybór znaczników 395
Lokalizacje narządowe biopsji węzła wartowniczego 396
Rak piersi 396
Czerniak 397

21. BADANIA PRZESIEWOWE Zbigniew I. Nowecki, Paweł Winter, Anna Chaber-Ciopińska, Michał F. Kamiński 399
Badania przesiewowe w raku piersi 400
Badania przesiewowe w raku szyjki macicy 402
Badania przesiewowe w raku jelita grubego 402

22. WYBRANE WSKAŹNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH U CHORYCH NA NOWOTWÓR Adam Durczyński, Piotr Hogendorf, Arkadiusz Jeziorski 405
Wybrane białkowe markery nowotworowe 405
Wybrane molekularne markery nowotworowe 409
Typy markerów molekularnych 409
Molekularne markery nowotworowe w wybranych nowotworach litych 410
Rak piersi 410
Rak jelita grubego 411
Rak niedrobnokomórkowy płuca 412
Rak trzustki 412

III. ZAGADNIENIA PRAWNE 417

23. INFORMOWANIE PACJENTA I OSÓB TRZECICH Rafał Kubiak 419
Wprowadzenie 419
Źródła prawne i deontologiczne obowiązku udzielania informacji medycznej 421
Podmioty uprawnione do uzyskania informacji medycznej 422
Decydenci 422
Osoby trzecie 423
Przedmiotowy zakres informacji 425
Sposób i czas przekazania informacji 428
Ograniczenia obowiązku informacyjnego 430
Zrzeczenie się prawa do informacji 430
Przywilej terapeutyczny 430

24. ZGODA NA ZABIEG MEDYCZNY – WYBRANE ASPEKTY Rafał Kubiak 435
Wprowadzenie. Ewolucja rozwiązań i konsekwencje prawne wykonania zabiegu bez skutecznej prawnie zgody 435
Rodzaje zgód ze względu na podmiot decydujący o leczeniu 437
Zgoda samodzielna pacjenta 437
Zgoda zastępcza (substytucyjna) 439
Zgoda kumulatywna (równoległa) 442
Zgoda sądowa 443
Przedmiot i szczegółowość zgody 444
Forma zgody 448
Wykonanie zabiegu za zgodą domniemaną 451

25. DOKUMENTACJA MEDYCZNA – WYBRANE ZAGADNIENIA Rafał Kubiak 455
Wprowadzenie. Źródła regulacji 455
Definicje dotyczące dokumentacji medycznej 457
Zasady prowadzenia dokumentacji medycznej 458
Udostępnianie dokumentacji medycznej 459
Uwagi wprowadzające 459
Podmioty uprawnione do dostępu do dokumentacji medycznej 459
Sposoby udostępnienia 465
Procedura udostępnienia i konsekwencje bezpodstawnej odmowy 467
Opłaty za udostępnienie dokumentacji medycznej 468
Przechowywanie dokumentacji 470
Odpowiedzialność karna za fałszowanie dokumentacji medycznej 471

26. ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA LEKARZA CHIRURGA ONKOLOGA – WYBRANE ZAGADNIENIA Rafał Kubiak 475
Reżimy odpowiedzialności cywilnej 475
Ogólne przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej 477
Szkoda 477
Wina 478
Związek przyczynowy 481
Świadczenia należne pacjentowi z tytułu uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia 483
Zwrot kosztów 483
Zadośćuczynienie 484
Renta 486
Przyczynienie się do powstania lub zwiększenia szkody 488
Roszczenia osób trzecich w wypadku śmierci pacjenta 489
Uwagi wprowadzające 489
Zwrot kosztów leczenia i pogrzebu 490
Obowiązek zapłaty renty osobom trzecim 490
Odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej 491
Zadośćuczynienie za naruszenie praw pacjenta 493

27. ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA CHIRURGA ONKOLOGA ZA SKUTKI BŁĘDU MEDYCZNEGO Rafał Kubiak 497
Wprowadzenie 497
Pojęcie błędu medycznego 497
Ogólne przesłanki odpowiedzialności karnej 498
Zakres odpowiedzialności karnej za skutki błędów medycznych. Przypisanie nieumyślności 502
Rodzaje błędów medycznych 507
Odpowiedzialność karna za skutki błędu medycznego popełnionego przez osoby działające w zespole 509

Skorowidz 515