Gender w literaturze dla dzieci i młodzieży. Wzorce płciowe i kobiecy repertuar topiczny

Niniejsza praca stanowi pierwszą większą próbę przyjrzenia się prozie dla dzieci i młodzieży oraz jej „starszej siostrze” – baśni z perspektywy genderowej i feministycznej. W pedagogiczną funkcję tej literatury wpisane są społeczne i kulturowe systemy wartości, a więc również komunikaty dotyczące płci. Utopią jest – słusznie stwierdza Monika Graban-Pomirska – trwanie w przekonaniu, że pozornie demokratyczna twórczość dla dzieci „stanowi obszar nieskażony i że prezentuje bezpieczny świat »ponad podziałami«”. Już sama geneza tzw. powieści dla dziewcząt kryje chęć sprawowania kontroli nad spontanicznym czytelnictwem młodych kobiet, które, pogrążone w lekturze romansów, mogły wypaczyć sobie obraz niewieścich powinności. Aby przeciwstawić się tym wzorom, Klementyna z Tańskich Hoffmanowa pisze przecież Pamiątkę po dobrej matce, pierwszy utwór adresowany do dziewcząt, określający role i zadania kobiety. Nawet współczesne definicje traktują powieść dla dziewcząt jako swoisty instruktaż rozwoju. W Słowniku literatury popularnej czytamy, że pełniła ona i nadal pełni „funkcję inicjacji w zakresie podjęcia przez dorastające czytelniczki przyszłych ról” kobiecych66. Różne podejście do potencjalnego czytelnika i czytelniczki zakodowane jest także w adresie. Mamy powieść „dla dziewcząt” bez równie wyraźnego „dla chłopców”, podczas gdy za tę ostatnią uchodzi powieść podróżniczo-przygodowa lub różne odmiany prozy detektywistycznej. Gdyby – zmieniając oczywiście intencje – podążyć tropem rozumowania Ryszarda Waksmunda, okazałoby się, że owo „dla” kryje zawsze aspekt instrumentalny, intencjonalnie wychowawczy lub wręcz moralizatorski, w przeciwieństwie do określeń przymiotnikowych. (Fragment Wstępu)

WPROWADZENIE 5 CZĘŚĆ PIERWSZA – WZORCE PŁCIOWE 19 Rozdział I. GENDER W BAŚNI 21 1. PŁEĆ A TRADYCJA KULTURY 21 Kobieta jako symbol zła 22 Fabularna i psychologiczna rola zakazów 26 Baśniowe próby dziewcząt i chłopców jako wzorce socjalizacyjne 31 Dojrzewanie chłopca i dziewczynki z perspektywy genderowej 40 Brak – pasywność – podporządkowanie jako psychoseksualny model dojrzewania dziewczynki w baśniach braci Grimm i Charles’a Perraulta 45 Destrukcyjność męskiej seksualności i zbawcza rola kobiety – baśnie o narzeczonym zaklętym w zwierzę 53 Dojrzewanie mężczyzny do związków – baśnie o narzeczonej zaklętej w zwierzę 56 2. POZA PATRIARCHALNYM STEREOTYPEM 59 Spotkać czarownicę 59 Kobieta w baśni rosyjskiej 64 Dziewczęce baśnie inicjacyjne 69 Rozdział II. PŁEĆ W TWÓRCZOŚCI HANSA CHRISTIANA ANDERSENA 74 1. KULT PRAWDZIWEJ KOBIECOŚCI 74 2. KOBIETA WIKTORIAŃSKA 77 3. OD CYTATOWOŚCI PŁCI DO TOŻSAMOŚCI NIENORMATYWNEJ 82 4. CIEŃ CIENIA 86 5. KOBIECOŚĆ DEMONICZNA 89 6. KOBIECOŚĆ OCALAJĄCA 92 Rozdział III. KOBIECOŚĆ I MĘSKOŚĆ W PROZIE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY 97 1. KOBIECOŚĆ 97 Od socjalizacji ku kobiecości do ról płciowych 97 Płeć w perspektywie emancypacyjnej 104 Pryzmaty rodzaju 107 Społeczne nakazy roli płciowej 112 Tożsamość kobieca jako konstrukt gender 117 2. MĘSKOŚĆ 122 Męskość i powieść przygód 122 Męskość jako niebezpieczna zabawa 125 Chłopiec, który „czuje się w świecie, jak u siebie w domu” 130 Chłopiec jako superman 133 Kryzys supermana 137 CZĘŚĆ DRUGA – KOBIECY REPERTUAR TOPICZNY 141 Rozdział I. BAŚNIOWE DZIEDZICTWO 143 Rozdział II. TOPIKA KOBIECA 148 1. W KRĘGU ZNACZEŃ KOPCIUSZKA 148 Wzorcowa opowieść o utracie Matki i wejściu dziewczynki do świata Ojca 148 Wśród wątków baśni 148 Córka Matki 150 Córka Ojca 155 Tajemniczy opiekunowie 157 Kobiety wobec siebie. Kopciuszek, siostry i macocha królewny Śnieżki 160 Mężczyzna i jego „charakter ekonomiczny” 160 Macocha Królewny Śnieżki 161 Konstruowanie kobiecości 164 Zazdrosne siostry i maskarada. „Kopciuszek” bez Kopciuszka 168 2. CZAROWNICA JAKO WYOBRAŻENIE NEGATYWNE 171 Czarownica w literaturze dla dzieci 171 Kiedy zło przybiera postać pięknej kobiety 173 3. PIĘKNE I BESTIE 180 Struktura opowieści i współczesne pytania 180 Matka, której nie ma 183 Piękna i Bestia jako antybaśń 185 Urok śmiertelnych zaślubin 189 Bestia jako Inny 193 Kto zdejmie zaklęcie? 196 Rozdział III. TOPIKA FEMINISTYCZNA 201 1. OBUDZENIE ŚPIĄCEJ KRÓLEWNY 201 Po rewolucji seksualnej 201 Z ducha Matki. Znaczenie psychoseksulnej symboliki matriarchalnej 203 Silniejsze od Ojca. Przekroczenie perspektywy Freuda 208 2. PERSWAZYJNOŚĆ MAŁEJ SYRENY I CZERWONEGO KAPTURKA 219 Moje ciało jest moim głosem 219 Opowiedzenie traumy 226 „Zejście w wilczość” 233 3. CZAROWNICA JAKO WYOBRAŻENIE AFIRMATYWNE 234 Magia mężczyzn, magia kobiet 235 Czarownica: Kobieta-Natura 238 Czarownica-Bogini 241 ZAKOŃCZENIE 249 BIBLIOGRAFIA PODMIOTOWA 256 BIBLIOGRAFIA PRZEDMIOTOWA 260 ABSTRACT 268 NOTA BIBLIOGRAFICZNA 270