Pomoc społeczna

Wstęp 15 Część pierwsza. Idea, rozwój i podstawy prawne pomocy społecznej 17 1. Źródła, idee i wartości w pomocy społecznej Hubert Kaszyński (Uniwersytet Jagielloński) 19 Wprowadzenie 19 Rozwój społeczny – utracona wspólnota, anomia i alienacja 20 Pomoc społeczna – troska o więź moralną, współpracę i hominizację 23 Hominizacja – perspektywa osobowa, komunikacyjna i organizacyjna 27 Posumowanie 31 Bibliografia 32 2. Uwarunkowania prawne pomocy społecznej Wojciech Glac (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej) 33 Wprowadzenie 33 Prawo pomocy społecznej a prawa człowieka i obywatela 34 Postępowanie administracyjne w pomocy społecznej 35 Wpływ orzecznictwa sądów administracyjnych na prawo pomocy społecznej 39 Podsumowanie 40 Bibliografia 41 Akty prawne 42 3. Instytucja, cele i zasady pomocy społecznej Karolina Stopka (Uniwersytet Wrocławski) 43 Wprowadzenie 43 Instytucja pomocy społecznej 44 Pojęcie pomocy społecznej 44 Przedmiot pomocy społecznej 45 Podmioty pomocy społecznej 46 Cele i zasady pomocy społecznej 48 Pojęcie i znaczenie celów oraz zasad pomocy społecznej 48 Charakterystyka celów pomocy społecznej 49 Charakterystyka zasad pomocy społecznej 50 Podsumowanie 55 Bibliografia 55 Akty prawne 56 4. Świadczenia w pomocy społecznej Iwona Sierpowska (Uniwersytet SWPS) 57 Wprowadzenie 57 Pojęcie i rodzaje świadczeń 57 Kryteria przyznawania świadczeń 62 Postępowanie w sprawie ustalania uprawnień do świadczeń 65 Podsumowanie 67 Bibliografia 67 Akty prawne 68 5. Warunkowość, sankcje i kontrola w pomocy społecznej Paweł Poławski (Instytut Pracy i Spraw Socjalnych) 69 Wprowadzenie 69 Kontekst: prawa socjalne i warunkowość 70 „Trzecia droga”, workfare i polityka aktywizacji 72 Przymus, warunkowość i kontrola społeczna 75 Typy i zakres warunkowości 76 Podsumowanie 78 Bibliografia 79 6. Prawo do pomocy społecznej – od miłosierdzia do społecznie zorganizowanej solidarności Katarzyna Zamorska (Uniwersytet Wrocławski) 82 Wprowadzenie 82 Biedny, czyli moralnie słaby 83 Na scenę wchodzi obywatel… 87 Zobowiązania państw do przestrzegania prawa do pomocy społecznej 89 Prawo do pomocy społecznej a integracja społeczna 92 Podsumowanie 94 Bibliografia 94 7. Rozwój instytucji pomocy społecznej przed 1918 rokiem Ewa Leś (Uniwersytet Warszawski) 96 Wprowadzenie 96 Początki chrześcijańskiej kultury dobroczynności na ziemiach polskich 97 Pomoc społeczna od XVII wieku do pierwszej połowy XVIII wieku i w czasach stanisławowskich 102 Instytucje religijne i organizacje społeczne jako główni organizatorzy pomocy społecznej na ziemiach polskich w okresie zaborów 106 Podsumowanie 110 Bibliografia 111 8. Rozwój instytucji pomocy społecznej w okresie 1918–1939 Rafał Pląsek (Uniwersytet Warszawski) 113 Wprowadzenie 113 Dziedzictwo zaborów i powojenny okres ratunkowy 114 Konstruowanie systemu 115 Rozwój systemu w drugiej dekadzie okresu międzywojennego 117 Podsumowanie 120 Bibliografia 121 Akty prawne 123 9. Rozwój instytucji pomocy społecznej w okresie 1944–1950 Paweł Grata (Uniwersytet Rzeszowski) 125 Wprowadzenie 125 Podstawy prawne i organizacyjne systemu po zakończeniu wojny 126 Stalinizacja pomocy społecznej 131 Podsumowanie 133 Bibliografia 133 Akty prawne 134 10. Rozwój instytucji pomocy społecznej w okresie 1950–1989 Mikołaj Brenk (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) 135 Wprowadzenie 135 (Nie)funkcjonowanie opieki społecznej w nowym ustroju 136 Integracja opieki społecznej ze służbą zdrowia 138 Podsumowanie 141 Bibliografia 142 Akty prawne 143 11. Rozwój instytucji pomocy społecznej po 1989 roku Krzysztof Chaczko (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) Jerzy Krzyszkowski (Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie) 144 Wprowadzenie 144 Obrady Okrągłego Stołu i reforma pomocy społecznej 145 Pomoc społeczna w okresie pierwszej decentralizacji i transformacji ustrojowej 146 Pomoc społeczna po drugiej decentralizacji 148 Podsumowanie 152 Bibliografia 152 Część druga. Beneficjenci, instytucje i organizacje pomocy społecznej 155 12. Beneficjenci środowiskowej pomocy społecznej Beata Ziębińska (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) 157 Wprowadzenie 157 Uwarunkowania pomocy społecznej 158 Definicje dotyczące środowiskowej pomocy społecznej 159 Źródła danych na temat pomocy społecznej 160 Tendencje w środowiskowej pomocy społecznej w latach 2010–2019 (w świetle sprawozdań MRiPS oraz raportów GUS) 161 Zasięg korzystania ze środowiskowej pomocy społecznej 161 Powody korzystania ze wsparcia 163 Usługi opiekuńcze, odpłatność za dom pomocy społecznej oraz posiłki 165 Schronienie 167 Podsumowanie 167 Bibliografia 168 Akty prawne 169 13. Organizacja instytucjonalna pomocy społecznej Marek Klimek (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) 170 Wprowadzenie 170 Struktura podmiotów pomocy społecznej 171 Administracja rządowa i jej rola w realizacji zadań pomocy społecznej 172 Zadania jednostek samorządu terytorialnego z zakresu pomocy społecznej 173 Działalność organizacji pozarządowych i podmiotów prywatnych w realizacji zadań pomocy społecznej 178 Podsumowanie 178 Bibliografia 179 Akty prawne 179 14. Organizacje pozarządowe w pomocy społecznej Dorota Moroń (Uniwersytet Wrocławski) 181 Wprowadzenie 181 Pojęcie organizacji pozarządowej 182 Pomoc społeczna jako obszar działań organizacji pozarządowych 184 Organizacje pozarządowe w systemie pomocy społecznej 186 Realizacja zadań z zakresu pomocy społecznej przez organizacje pozarządowe 188 Podsumowanie 192 Bibliografia 192 Akty prawne 192 15. Organizacje wyznaniowe w pomocy społecznej Tadeusz Kamiński (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) 193 Wprowadzenie 193 Charakterystyka organizacji wyznaniowych o profilu pomocowym 194 Działalność organizacji wyznaniowych w systemach pomocy społecznej Stanów Zjednoczonych i wybranych państw europejskich 197 Organizacje wyznaniowe w polskim systemie pomocy społecznej 200 Podsumowanie 203 Bibliografia 203 16. Instytucje pomocy społecznej dla rodzin biologicznych z dziećmi Izabela Krasiejko (Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie) 205 Wprowadzenie 205 Profilaktyka – wsparcie rodzin z dziećmi 206 Krótka charakterystyka świadczeń i usług dla rodzin z dziećmi 207 Działania na rzecz reintegracji rodziny 217 Współpraca międzysektorowa, międzyresortowa, międzyorganizacyjna 219 Podsumowanie 220 Bibliografia 221 Akty prawne 222 17. Instytucje pomocy społecznej dla rodzin zastępczych i adopcyjnych Izabela Krasiejko (Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie) 223 Wprowadzenie 223 Rozwój rodzinnej pieczy zastępczej 224 Niwelowanie instytucjonalnej pieczy zastępczej 230 Pomoc dla wychowanków pieczy zastępczej 232 Adopcja 232 Trudności w obszarze pieczy zastępczej i adopcji oraz rekomendacje 233 Podsumowanie 240 Bibliografia 241 Akty prawne 242 18. Instytucje pomocy społecznej dla seniorów Elżbieta Bojanowska (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) 243 Wprowadzenie 243 Pomoc społeczna a pomoc i opieka dla osób starszych 245 Instytucje pomocy społecznej dla osób starszych 246 Placówki całodobowe 246 Domy pomocy społecznej 247 Rodzinne domy pomocy 252 Placówki zapewniające całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku 253 Placówki dziennego pobytu – ośrodki wsparcia 255 Dzienne domy pomocy społecznej 255 Domy dziennego pobytu dla seniorów i kluby seniorów – „Senior+” 256 Podsumowanie 257 Bibliografia 258 Akty prawne 258 19. Instytucje pomocy społecznej dla osób z niepełnosprawnościami Józefa Matejek (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) Ewelina Zdebska (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) 260 Wprowadzenie 260 System pomocy społecznej dla osób z niepełnosprawnościami 261 Działalność instytucji pomocy społecznej dla osób z niepełnosprawnościami 263 Podsumowanie 270 Bibliografia 272 Akty prawne 273 20. Instytucje pomocy społecznej dla osób uzależnionych Anna Fidelus (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) 274 Wprowadzenie 274 Uzależnienie jako problem społeczny 275 Pomoc oferowana osobom uzależnionym – podstawy prawne 277 System lecznictwa odwykowego w Polsce 282 Podsumowanie 284 Bibliografia 284 Akty prawne 285 21. Instytucje pomocy społecznej dla osób bezdomnych Ryszard Majer (Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie) 286 Wprowadzenie 286 Definiowanie i charakterystyka bezdomności 286 Przyczyny 287 Klasyfikacje 289 Regulacje prawne w obszarze bezdomności 290 Formy pomocy i sposoby rozwiązywania problemu 292 Podsumowanie 297 Bibliografia 297 Akty prawne 299 22. Instytucje postpenitencjarnej pomocy społecznej Krzysztof Piątek (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) 300 Wprowadzenie 300 Przestępczość jako problem społeczny 301 Pomoc przedpenitencjarna, penitencjarna i postpenitencjarna 303 Instytucje pomocy postpenitencjarnej w Polsce 306 Organizacje pozarządowe w pomocy postpenitencjarnej – na przykładzie Ośrodka Readaptacyjnego „Mateusz” w Toruniu 308 Podsumowanie 312 Bibliografia 313 Akty prawne 313 23. Pomoc społeczna w przypadku nadzwyczajnych okoliczności Krzysztof Chaczko (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) Norbert Paprota (Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Bochni) 314 Wprowadzenie 314 Nadzwyczajne okoliczności w pomocy społecznej 315 Rola pracownika socjalnego w sytuacji wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności 316 Świadczenia materialne z pomocy społecznej w sytuacji wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności 317 Epidemia jako nadzwyczajna okoliczność w pomocy społecznej 320 Podsumowanie 322 Bibliografia 323 Akty prawne 323 24. Pomoc społeczna i praca socjalna w opiece hospicyjnej oraz wyręczającej nad dziećmi w Polsce Ewelina Zdebska (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) 324 Wprowadzenie 324 Pomoc społeczna i praca socjalna jako wielowymiarowe zadanie w pracy z dzieckiem nieuleczalnie chorym i jego rodziną 325 Opieka hospicyjna i wyręczająca nad dziećmi 327 Zadania pracownika socjalnego i znaczenie pracy socjalnej w opiece hospicyjnej i wyręczającej nad dziećmi w Polsce 329 Podsumowanie 331 Bibliografia 332 Akty prawne 333 25. Pomoc społeczna a ekonomia społeczna Dariusz Zalewski (Instytut Pracy i Spraw Socjalnych) Agnieszka Sowa-Kofta (Instytut Pracy i Spraw Socjalny 334 Wprowadzenie 334 Ekonomia społeczna – co to takiego? 335 Zadania ekonomii społecznej 339 Rola ekonomii społecznej w środowisku lokalnym 341 Podsumowanie 343 Bibliografia 344 Część trzecia. Zarządzanie i profesjonalizacja w pomocy społecznej 347 26. Zarządzanie w pomocy społecznej jako instytucji sektora publicznego Jerzy Krzyszkowski (Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie) 349 Wprowadzenie 349 Modele zarządzania w sektorze publicznym 350 Model biurokratyczny Maxa Webera 351 Nowe zarządzanie publiczne 353 Model współzarządzania w sektorze publicznym 354 Wpływ modeli zarządzania na funkcjonowanie instytucji polityki społecznej 355 Specyfika zarządzania publiczną pomocą społeczną 357 Praktyka zarządzania w pomocy społecznej. Zarządzanie superwizyjne 359 Podsumowanie 361 Bibliografia 362 27. Diagnoza i ewaluacja w pomocy społecznej Barbara Szatur-Jaworska (Uniwersytet Warszawski) 364 Wprowadzenie 364 Istota diagnozy społecznej i ewaluacji 365 Diagnoza społeczna 365 Ewaluacja 367 Generalne założenia, zasady i metody diagnozowania w pomocy społecznej 370 Diagnoza w pracy socjalnej z jednostkami i rodzinami 370 Diagnoza środowiska społecznego 371 Generalne założenia, zasady i metody ewaluacji w pomocy społecznej 373 Ramy prawne diagnozy i ewaluacji w pomocy społecznej w Polsce 375 Podsumowanie 376 Bibliografia 377 Akty prawne 378 28. Case management (zarządzanie przypadkiem) w pomocy społecznej Mariola Mirowska (Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie) 379 Wprowadzenie 379 Istota case management 380 Czym jest case management (definicje) 380 Geneza case management 381 Praca socjalna i pracownik socjalny w formule case management 382 Case management w instytucji pomocy społecznej 384 Podsumowanie 385 Bibliografia 386 Akty prawne 387 29. Profesjonalizacja zawodów w pomocy społecznej Ewa Kantowicz (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie) 388 Wprowadzenie 388 Wielowymiarowość procesu profesjonalizacji kadr pomocy społecznej 389 Dylematy profesjonalizacji w odniesieniu do niektórych zawodów pomocowych 392 Podsumowanie 399 Bibliografia 400 Akty prawne 402 30. Wolontariat w pomocy społecznej Barbara Kromolicka (Uniwersytet Szczeciński) 403 Wprowadzenie 403 Swoistość wolontariatu 406 Wolontariusz 408 Kategorie wolontariuszy 412 Karta Wolontariusza 415 Nagradzanie wolontariuszy 417 Podsumowanie 418 Bibliografia 418 Akty prawne 420 31. Superwizja w pomocy społecznej Jerzy Krzyszkowski (Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie) Maciej Sosnowski (Uniwersytet Śląski w Katowicach) 421 Definicja pojęcia, cele, formy i rodzaje superwizji 421 Umiejscowienie prawne superwizji w Polsce 423 Etapy i zasady procesu superwizyjnego 425 Czynniki sprzyjające oraz trudności w realizacji superwizji 427 Standardy superwizji w pomocy społecznej 429 Podsumowanie 432 Bibliografia 432 Akty prawne 433 Cześć czwarta. Współczesne tendencje i kierunki rozwoju pomocy społecznej 435 32. Proces rozdzielenia postępowań administracyjnych w pomocy społecznej od pracy socjalnej Ryszard Szarfenberg (Uniwersytet Warszawski) Natalia Jungrav-Gieorgica (Uniwersytet Warszawski) 437 Wprowadzenie 437 Praca socjalna, pracownica socjalna i postępowanie administracyjne 439 Modele rozdzielenia pracy socjalnej od postępowań administracyjnych 441 Model amerykański 441 Model Wspólnoty Roboczej Związków Organizacji Socjalnych (WRZOS) 442 Modele rządowe 443 Rozdział pracy socjalnej od postępowania administracyjnego – argumenty za i przeciw 445 Podsumowanie 449 Bibliografia 450 Akty prawne 452 33. Usługi społeczne w pomocy społecznej Mirosław Grewiński (Uczelnia Korczaka) 453 Wprowadzenie 453 Usługi społeczne w polityce społecznej i pomocy społecznej 454 Wielosektorowa polityka społeczna 456 Uspołecznianie, urynkowienie i prywatyzacja usług społecznych 458 Usługi społeczne w systemie pomocy społecznej w Polsce 461 Podsumowanie 466 Bibliografia 467 Akty prawne 469 34. Projekty socjalne w pomocy społecznej Joanna Lizut (Uczelnia Korczaka) 470 Wprowadzenie 470 Źródła projektów socjalnych 471 Definicja i charakterystyka projektu socjalnego 474 Przygotowanie i wdrożenie projektu socjalnego 475 Etap I: Identyfikowanie i inicjowanie działań 476 Etap II: Planowanie 478 Etap III: Finansowanie 479 Etap IV: Wdrażanie 480 Etap V: Ewaluacja 481 Podsumowanie 482 Bibliografia 483 Akty prawne 484 35. Praca jako determinanta opuszczania pomocy społecznej Norbert G. Pikuła (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) 485 Wprowadzenie 485 Praca w perspektywie zmian społecznych 487 Wartość pracy jako warunek wyjścia z pomocy społecznej 491 Podsumowanie 494 Bibliografia 494 36. Przyszłość pomocy społecznej Marek Rymsza (Uniwersytet Warszawski) 497 Wprowadzenie 497 Założenia i architektura systemu pomocy społecznej 498 Dysfunkcje modelu pomocy społecznej czasów transformacji w okresie potransformacyjnym i podejmowane działania reformatorskie 500 Centra usług społecznych i koncepcja kroczącej zmiany systemowej 504 Podsumowanie 506 Bibliografia 508 Akty prawne 511 37. Pomoc społeczna w świecie Piotr Sałustowicz (Uniwersytet SWPS) 512 Wprowadzenie 512 Pomoc społeczna jako przedmiot badań międzynarodowych 514 Badania pomocy społecznej w krajach rozwiniętych – przykłady 516 Unia Europejska 521 Badania pomocy społecznej w krajach rozwijających się – przykłady 524 Podsumowanie 530 Bibliografia 531