Chirurgia onkologiczna. Tom 1

Kolejna edycja podręcznika Chirurgia onkologiczna, będącego podstawowym źródłem wiedzy obowiązującej lekarzy uczących się do specjalizacji z zakresu chirurgii onkologicznej. W książce przedstawiono aktualne standardy postępowania w najczęstszych lokalizacjach nowotworów, z uwzględnieniem aspektów technicznych, onkologicznych oraz praktycznych problemów klinicznych. Zawarte w niej treści opierają się na najnowszych wytycznych międzynarodowych towarzystw naukowych, na doświadczeniach własnych autorów poszczególnych rozdziałów (specjalistów reprezentujących różne dziedziny onkologii i różne ośrodki kliniczne) oraz analizie przypadków kazuistycznych. Tom 1 – podstawy chirurgii onkologicznej, diagnostyka, zagadnienia z zakresu leczenia wielospecjalistycznego, aktualne dane dotyczące epidemiologii i etiologii nowotworów w Polsce i na świecie oraz ich biologia i genetyka. Ponadto wybrane zagadnienia prawne, w tym odpowiedzialność cywilna i karna chirurga onkologa. Tomy 2 i 3 – chirurgiczne sposoby leczenia nowotworów poszczególnych narządów i układów.

I. WPROWADZENIE DO CHIRURGII ONKOLOGICZNEJ 1 1. ETIOLOGIA I EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH W POLSCE I NA ŚWIECIE Joanna A. Didkowska 3 Wstęp 3 Nowotwory złośliwe ogółem 6 Nowotwory złośliwe głowy i szyi 10 Nowotwory złośliwe przełyku 11 Nowotwory złośliwe żołądka 12 Nowotwory złośliwe jelita grubego 13 Nowotwory złośliwe wątroby 15 Nowotwory złośliwe pęcherzyka żółciowego 16 Nowotwory złośliwe trzustki 17 Nowotwory złośliwe krtani 18 Nowotwory złośliwe płuca 18 Czerniak skóry 19 Nowotwory złośliwe piersi 20 Nowotwory złośliwe szyjki macicy 22 Nowotwory złośliwe jajnika 22 Nowotwory złośliwe trzonu macicy 23 Nowotwory złośliwe nerki 24 Nowotwory złośliwe pęcherza moczowego 25 Nowotwory złośliwe gruczołu krokowego 26 Nowotwory złośliwe jądra 27 2. BIOLOGIA NOWOTWORÓW Andrzej Tysarowski, Artur Kowalik 31 Wstęp 31 Molekularne i genetyczne mechanizmy prowadzące do rozwoju i progresji nowotworu 33 Mutacje genów supresorowych i protoonkogenów jako czynniki zaburzające równowagę pomiędzy podziałami, różnicowaniem i śmiercią komórek i przyczyniające się do inicjacji procesu nowotworzenia 33 Koncepcja macierzystych komórek nowotworowych 45 Rola mikroRNA w karcynogenezie 47 Wpływ mikrośrodowiska guza na promocję i progresję nowotworu 49 Immunoedycja: rola układu odpornościowego w progresji nowotworu 49 Rola unaczynienia w progresji nowotworu 54 Mechanizmy prowadzące do powstania przerzutów 59 Modele wyjaśniające zjawisko selekcji komórki nowotworowej zdolnej do wytworzenia przerzutów 60 Zjawisko selektywnego zasiedlania ognisk wtórnych przez określone typy nowotworów 61 Diagnostyka na potrzeby spersonalizowanego leczenia chorych na złośliwe nowotwory lite. Praktyczne wykorzystanie danych uzyskanych z badań podstawowych 62 Wstęp 62 Diagnostyka molekularna w raku piersi 62 Diagnostyka molekularna w raku płuca 71 Diagnostyka molekularna w raku jelita grubego 75 Diagnostyka molekularna w raku jajnika 76 Diagnostyka genetyczna raka prostaty 77 Diagnostyka raka trzustki 78 Diagnostyka genetyczna raka endometrium 78 Diagnostyka genetyczna raka tarczycy 79 Diagnostyka genetyczna raka żołądka 80 Diagnostyka genetyczna mięsaków tkanek miękkich 80 Diagnostyka molekularna w nowotworach podścieliskowych przewodu pokarmowego (GIST) 80 Diagnostyka molekularna we włókniakomięsaku guzowatym skóry 81 Diagnostyka genetyczna w nowotworach kości 82 Diagnostyka molekularna w czerniaku 82 Diagnostyka genetyczna w raku nerki 82 Diagnostyka genetyczna w raku urotelialnym (pęcherz moczowy) 83 Diagnostyka genetyczna nowotworów ośrodkowego układu nerwowego 83 Diagnostyka genetyczna nowotworów litych w kierunku obecności fuzji z udziałem NTRK1-3 83 Diagnostyka genetyczna nowotworów o nieznanym punkcie wyjścia 83 3. ZESPOŁY WYSTĘPUJĄCE U OSÓB Z GENETYCZNĄ PREDYSPOZYCJĄ DO ZACHOROWANIA NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE Tomasz Byrski, Marek Jasiówka 87 Zespoły występujące u osób z genetyczną predyspozycją do zachorowania na raka piersi i/lub jajnika 87 Zasady postępowania w przypadku nosicielstwa mutacji w genach BRCA 89 Zespoły występujące u osób z genetyczną predyspozycją do zachorowania na dziedzicznego raka jelita grubego 93 Zespół Lyncha (HNPCC – hereditary nonpolyposis colorectal cancer) 93 Zespół rodzinnej polipowatości gruczolakowatej (FAP – familial adenomatous polyposis) 94 Recesywna postać polipowatości gruczolakowatej (MAP – MUTYH associated polyposis) 96 Łagodna postać rodzinnej polipowatości gruczolakowatej jelita grubego (AFAP – attenuated FAP) 97 Zespół polipowatości młodzieńczej (JPS – juvenile polyposis syndrome) 97 4. PODSTAWOWE REGUŁY CHIRURGICZNEGO LECZENIA CHORYCH NA NOWOTWÓR Arkadiusz Jeziorski, Piotr Ł. Rutkowski, Wojciech M. Wysocki 101 Wstęp 101 Operacje diagnostyczne 104 Biopsja węzła chłonnego wartowniczego 104 Operacje radykalne 104 Operacje paliatywne 105 Operacje profilaktyczne lub redukujące ryzyko zachorowania 105 Operacje przerzutów 106 Przykłady innych technik stosowanych w chirurgii onkologicznej 106 5. PODSTAWY LECZENIA SYSTEMOWEGO Lucjan Wyrwicz 109 Podział leczenia systemowego 109 Dobór metod leczenia systemowego 109 Toksyczność leczenia systemowego 111 Mechanizmy działania i łączenie cytostatyków 114 Leczenie celowane 115 Immunoterapia nowotworów 116 Strategia leczenia systemowego nowotworów 116 6. LECZENIE CELOWANE I IMMUNOTERAPIA Łukasz Kwinta, Piotr Wysocki 119 Inhibitory kinaz CDK4/6 119 Wewnątrzkomórkowe szlaki sygnałowe 119 Kluczowe szlaki sygnałowe w komórkach nowotworowych 120 PI3K/AKT/mTOR i RAS/RAF/MEK/ERK 120 Szlak hedgehog 121 Immunologia i immunoterapia 121 Antygeny nowotworowe 121 Indukcja swoistej odpowiedzi immunologicznej 122 Immunosupresja i progresja 123 Immunoterapia nowotworów 123 7. PODSTAWY RADIOTERAPII Aleksandra Napieralska, Krzysztof Ślosarek 141 Wstęp 141 Rodzaje radioterapii 141 Techniki teleradioterapii 142 Definicja dawki frakcyjnej i całkowitej 144 Metody wytwarzania promieniowania jonizującego i budowa nowoczesnego akceleratora liniowego 146 Rozkład dawki promieniowania jonizującego 150 Podstawy radiobiologiczne 152 Działanie promieniowania na poziomie komórkowym 152 Skutki działania promieniowania jonizującego 153 Odczyny popromienne 153 Wyznaczanie dawki promieniowania. Proces i planowanie radioterapii 154 Zasady planowania radioterapii 159 Akceptacja planu leczenia 161 Koncepcja obszarów tarczowych w radioterapii 161 Rodzaje współczesnych technologii radioterapeutycznych 163 8. LECZENIE CHORYCH NA NOWOTWORY W WIEKU PODESZŁYM Aleksandra Łacko, Marcin Ekiert, Ewelina Łata-Woźniak, Julia Rudno-Rudzińska, Jolanta Szelachowska 167 Wstęp 167 Ocena chorych w wieku podeszłym i planowanie leczenia 167 Zasady leczenia chirurgicznego chorych w wieku podeszłym 169 Zasady radioterapii u chorych starszych 170 Zasady leczenia systemowego u chorych starszych 170 Rak piersi 171 Rak gruczołu krokowego 173 Niedrobnokomórkowy rak płuca 174 Ewelina Łata-Woźniak, Marcin Ekiert, Aleksandra Łacko, Jolanta Szelachowska Rak jelita grubego 175 9. PODSTAWY REHABILITACJI Hanna Tchórzewska-Korba 179 Fizjoterapia w celu ograniczenia skutków operacyjnego leczenia raka płuc 180 Fizjoterapia pacjentów po operacjach z powodu mięsaków kości i tkanek miękkich 180 Rehabilitacja i fizjoterapia pacjentów operowanych z powodu nowotworów głowy i szyi 181 Rehabilitacja psychiczna i fizjoterapia pacjentek leczonych z powodu raka piersi 181 Fizjoterapia pacjentów po radykalnej prostatektomii z powikłaniem w postaci wysiłkowego nietrzymania moczu 182 Fizjoterapia chorych z uszkodzeniami neurologicznymi (niedowłady, porażenia) w wyniku choroby lub leczenia onkologicznego 182 Fizjoterapia chorych leczonych w zakresie ginekologii onkologicznej 183 Fizjoterapia chorych operowanych z powodu czerniaka 183 Fizjoterapia po operacjach usunięcia węzłów chłonnych – profilaktyka i terapia pacjentów z wtórnym obrzękiem limfatycznym 183 10. OPIEKA PALIATYWNA, I LECZENIE BÓLU U CHORYCH NA NOWOTWORY Leszek Gottwald, Wojciech Leppert 187 Wstęp 187 Opieka paliatywna 187 Definicja i zadania opieki paliatywnej nad chorymi na nowotwory złośliwe 187 Formy opieki paliatywnej w Polsce 188 Ból u chorych na nowotwory 189 Ból – definicja i podział 189 Rozpoznanie i ocena kliniczna bólu 190 Strategia leczenia bólu nowotworowego 190 11. PROFILAKTYKA POWIKŁAŃ ZAKRZEPOWO-ZATOROWYCH W CHIRURGII ONKOLOGICZNEJ Jerzy Windyga 201 Wstęp 201 Metody zapobiegania żylnej chorobie zakrzepowo-zatorowej w chirurgii 201 Ocena ryzyka wystąpienia żylnej choroby zakrzepowo‑zatorowej i powikłań krwotocznych u pacjenta poddawanego operacji chirurgicznej 204 Ryzyko rozwoju żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej u pacjentów poddawanych zabiegom z zakresu chirurgii onkologicznej 207 Operacje na jelicie grubym i odbytnicy 209 Operacje ginekologiczne 209 Operacje urologiczne 209 Operacje neurochirurgiczne 210 Operacje w obrębie piersi 210 Operacje w obrębie klatki piersiowej 210 Skuteczność profilaktyki przeciwzakrzepowej w chirurgii onkologicznej: operacje na jelicie grubym i odbytnicy, operacje ginekologiczne i urologiczne 211 Skuteczność profilaktyki przeciwzakrzepowej w neurochirurgii onkologicznej 212 Skuteczność profilaktyki przeciwzakrzepowej w chirurgii onkologicznej piersi 212 Skuteczność profilaktyki przeciwzakrzepowej w torakochirurgii onkologicznej 213 Czas stosowania pierwotnej profilaktyki przeciwzakrzepowej w chirurgii onkologicznej 213 12. LECZENIE ŻYWIENIOWE W CHIRURGII ONKOLOGICZNEJ Michał Jankowski, Stanisław Kłęk, Aleksandra Kapała 219 Wstęp 219 Definicje i podstawowe pojęcia 219 Niedożywienie i zaburzenia odżywienia 219 Sarkopenia 221 Otyłość sarkopeniczna 222 Kacheksja nowotworowa 222 Uogólniona reakcja zapalna 222 Zespół ponownego odżywienia (refeeding syndrome) 222 Zasada kompletności żywienia 225 Zapotrzebowanie na składniki odżywcze 226 Niedożywienie nowotworowe 226 Częstość występowania 226 Niedożywienie a choroba nowotworowa 226 Wpływ niedożywienia na wyniki leczenia chirurgicznego 227 Ocena stanu odżywienia 227 Przesiewowa ocena niedożywienia 227 Metody oceny stanu odżywienia 230 Interwencja żywieniowa 232 Ogólne zasady postępowania 232 Droga podaży 232 Żywienie doustne 232 Diety przemysłowe 234 Żywienie dojelitowe 238 Żywienie pozajelitowe 241 Żywienie immunomodulujące 243 Miejsce terapii żywieniowej w procesie diagnostyczno-terapeutycznym 246 Interwencja żywieniowa w okresie okołooperacyjnym 246 Powikłania pooperacyjne 250 Żywienie domowe 252 Żywienie chorych w zaawansowanym stadium choroby nowotworowej 252 13. STANY NAGŁE W CHIRURGII ONKOLOGICZNEJ Dawid Murawa, Mateusz Wichtowski 257 Wstęp 257 Niedrożność 258 Niedrożność przewodu pokarmowego 258 Niedrożność dróg żółciowych 259 Niedrożność układu moczowego 260 Niedrożność drogi oddechowej 260 Nowotworowy ucisk rdzenia kręgowego 261 Perforacja 262 Krwawienie 263 Złamania patologiczne 264 14. DIAGNOSTYKA I LECZENIE CHORYCH Z PRZERZUTAMI Z NIEZNANEGO OGNISKA PIERWOTNEGO Wojciech M. Wysocki, Joanna B. Wysocka, Zoran Stojčev 267 Definicja i częstość występowania 267 Klasyfikacja i podział 268 Postępowanie diagnostyczne 269 Leczenie 270 15. BADANIA KLINICZNE W CHIRURGII ONKOLOGICZNEJ Wojciech M. Wysocki, Piotr Ł. Rutkowski 273 Wstęp 273 Rodzaje badań klinicznych 273 Fazy badania klinicznego 274 Podstawowe reguły projektowania badania prospektywnego 275 Wybrane aspekty badań klinicznych w chirurgii onkologicznej 275 II. DIAGNOSTYKA 277 16. DIAGNOSTYKA KLINICZNA Bartosz Skonieczny, Wojciech Zegarski 279 Uwagi ogólne 279 Badanie podmiotowe 280 Ból 280 Dysfagia 281 Objawy dyspeptyczne 281 Krew w stolcu 282 Zaburzenia w oddawaniu stolca 282 Chrypka, kaszel i krwioplucie 283 Krwiomocz, nadmierne oddawanie moczu i zaleganie moczu 283 Krwawienie z dróg rodnych 283 Objawy neurologiczne 284 Chudnięcie 284 Temperatura ciała 284 Powiększone węzły chłonne 284 Zmiana charakteru znamion skórnych 285 Badanie przedmiotowe 285 Badanie skóry i tkanki podskórnej 285 Badanie węzłów chłonnych 286 Badanie głowy i szyi 286 Badanie klatki piersiowej 286 Badanie jamy brzusznej 288 Badanie per rectum 289 Siedem objawów ostrzegawczych nowotworów złośliwych 289 17. DIAGNOSTYKA OBRAZOWA Małgorzata Benke, Andrzej Cieszanowski, Marek Dedecjus, Elżbieta Łuczyńska, Jakub Pałucki, Wojciech Rudnicki, Marta Wojewódzka-Mirocha 291 Ultrasonografia Elżbieta Łuczyńska, Wojciech Rudnicki 291 Zalety ultrasonografii w onkologii 291 Ograniczenia ultrasonografii w onkologii 292 USG jamy brzusznej i miednicy 294 USG tkanek miękkich, narządów powierzchownych oraz piersi 300 Ultrasonografia śródoperacyjna 303 Rentgenodiagnostyka, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny Andrzej Cieszanowski, Jakub Pałucki 304 Wstęp 304 Rentgenodiagnostyka 305 Radiografia klasyczna 305 Tomografia komputerowa 306 Rezonans magnetyczny (tomografia rezonansu magnetycznego) 308 Zastosowanie badań obrazowych w diagnostyce nowotworów w poszczególnych obszarach anatomicznych 315 Ocena stopnia zaawansowania nowotworów. Zastosowanie technik diagnostyki obrazowej (TK i MRI) w ocenie TNM 320 Ocena odpowiedzi na leczenie onkologiczne 322 Skrining 324 Rak wątrobowokomórkowy 326 Zastosowanie izotopów radioaktywnych w chirurgii onkologicznej Małgorzata Benke, Marek Dedecjus 328 Wprowadzenie i podstawy medycyny nuklearnej 328 Część szczegółowa 334 Pozytonowa tomografia emisyjna w chirurgii onkologicznej Marta Wojewódzka-Mirocha, Marek Dedecjus 344 Wstęp 344 Radiofarmaceutyki stosowane w PET 344 Przebieg badania PET 346 Przeciwwskazania medyczne do badania PET/TK 347 Standaryzowana wartość wychwytu radioznacznika 347 Ogólne wskazania onkologiczne do wykonania badania PET 348 Kliniczne zastosowanie PET – wskazania szczegółowe 349 18. DIAGNOSTYKA PATOMORFOLOGICZNA Anna Nasierowska-Guttmejer 365 Współpraca chirurga z patomorfologiem 365 Metody diagnostyczne 366 Materiał cytologiczny: biopsja aspiracyjna cienkoigłowa i cytologia złuszczeniowa 366 Materiał tkankowy 368 Badanie śródoperacyjne 369 Przebieg badania patomorfologicznego 370 Rola patomorfologa w ocenie czynników prognostycznych i predykcyjnych 372 19. DIAGNOSTYKA ENDOSKOPOWA NOWOTWORÓW Jarosław Reguła, Michał F. Kamiński 377 Diagnostyka endoskopowa u pacjentów z podejrzeniem choroby nowotworowej 377 Gastroskopia (endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego) 377 Kolonoskopia (endoskopia dolnego odcinka przewodu pokarmowego) 380 Endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ECPW) 382 Endosonografia (EUS) z biopsją/bez biopsji 384 Endoskopia jelita cienkiego 386 Bronchoskopia diagnostyczna 386 Rola endoskopii w badaniach przesiewowych 388 Rak jelita grubego 388 Nadzór endoskopowy po leczeniu chirurgicznym nowotworów 389 Rak jelita grubego 389 Rak żołądka 389 20. BADANIE WĘZŁA CHŁONNEGO WARTOWNICZEGO Dawid Murawa 391 Wstęp 391 Procedura biopsji węzła wartowniczego 392 Radiofarmaceutyki 395 Sondy gamma 395 Modyfikacje i wybór znaczników 395 Lokalizacje narządowe biopsji węzła wartowniczego 396 Rak piersi 396 Czerniak 397 21. BADANIA PRZESIEWOWE Zbigniew I. Nowecki, Paweł Winter, Anna Chaber-Ciopińska, Michał F. Kamiński 399 Badania przesiewowe w raku piersi 400 Badania przesiewowe w raku szyjki macicy 402 Badania przesiewowe w raku jelita grubego 402 22. WYBRANE WSKAŹNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH U CHORYCH NA NOWOTWÓR Adam Durczyński, Piotr Hogendorf, Arkadiusz Jeziorski 405 Wybrane białkowe markery nowotworowe 405 Wybrane molekularne markery nowotworowe 409 Typy markerów molekularnych 409 Molekularne markery nowotworowe w wybranych nowotworach litych 410 Rak piersi 410 Rak jelita grubego 411 Rak niedrobnokomórkowy płuca 412 Rak trzustki 412 III. ZAGADNIENIA PRAWNE 417 23. INFORMOWANIE PACJENTA I OSÓB TRZECICH Rafał Kubiak 419 Wprowadzenie 419 Źródła prawne i deontologiczne obowiązku udzielania informacji medycznej 421 Podmioty uprawnione do uzyskania informacji medycznej 422 Decydenci 422 Osoby trzecie 423 Przedmiotowy zakres informacji 425 Sposób i czas przekazania informacji 428 Ograniczenia obowiązku informacyjnego 430 Zrzeczenie się prawa do informacji 430 Przywilej terapeutyczny 430 24. ZGODA NA ZABIEG MEDYCZNY – WYBRANE ASPEKTY Rafał Kubiak 435 Wprowadzenie. Ewolucja rozwiązań i konsekwencje prawne wykonania zabiegu bez skutecznej prawnie zgody 435 Rodzaje zgód ze względu na podmiot decydujący o leczeniu 437 Zgoda samodzielna pacjenta 437 Zgoda zastępcza (substytucyjna) 439 Zgoda kumulatywna (równoległa) 442 Zgoda sądowa 443 Przedmiot i szczegółowość zgody 444 Forma zgody 448 Wykonanie zabiegu za zgodą domniemaną 451 25. DOKUMENTACJA MEDYCZNA – WYBRANE ZAGADNIENIA Rafał Kubiak 455 Wprowadzenie. Źródła regulacji 455 Definicje dotyczące dokumentacji medycznej 457 Zasady prowadzenia dokumentacji medycznej 458 Udostępnianie dokumentacji medycznej 459 Uwagi wprowadzające 459 Podmioty uprawnione do dostępu do dokumentacji medycznej 459 Sposoby udostępnienia 465 Procedura udostępnienia i konsekwencje bezpodstawnej odmowy 467 Opłaty za udostępnienie dokumentacji medycznej 468 Przechowywanie dokumentacji 470 Odpowiedzialność karna za fałszowanie dokumentacji medycznej 471 26. ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA LEKARZA CHIRURGA ONKOLOGA – WYBRANE ZAGADNIENIA Rafał Kubiak 475 Reżimy odpowiedzialności cywilnej 475 Ogólne przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej 477 Szkoda 477 Wina 478 Związek przyczynowy 481 Świadczenia należne pacjentowi z tytułu uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia 483 Zwrot kosztów 483 Zadośćuczynienie 484 Renta 486 Przyczynienie się do powstania lub zwiększenia szkody 488 Roszczenia osób trzecich w wypadku śmierci pacjenta 489 Uwagi wprowadzające 489 Zwrot kosztów leczenia i pogrzebu 490 Obowiązek zapłaty renty osobom trzecim 490 Odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej 491 Zadośćuczynienie za naruszenie praw pacjenta 493 27. ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA CHIRURGA ONKOLOGA ZA SKUTKI BŁĘDU MEDYCZNEGO Rafał Kubiak 497 Wprowadzenie 497 Pojęcie błędu medycznego 497 Ogólne przesłanki odpowiedzialności karnej 498 Zakres odpowiedzialności karnej za skutki błędów medycznych. Przypisanie nieumyślności 502 Rodzaje błędów medycznych 507 Odpowiedzialność karna za skutki błędu medycznego popełnionego przez osoby działające w zespole 509 Skorowidz 515