Dopiero na początku XXI wieku zaczęto zwrócono większą uwagę na dobrostan psychiczny pacjentów z cukrzycą, mówiąc o depresji, lęku, wypaleniu cukrzycowym (diabetes distress), zaburzeniach odżywiania oraz wsparciu w zakresie samokontroli choroby.
I oto ukazuje się pierwsza na polskim rynku publikacja poświęcona psychologicznym, psychiatrycznym i społecznym aspektom życia z cukrzycą. Książka prezentuje nowoczesne spojrzenie na chorobę, która wykracza daleko poza zaburzenia gospodarki węglowodanowej i wpływa na emocje, funkcjonowanie poznawcze, relacje społeczne, jakość życia oraz skuteczność leczenia.
Monografia łączy wiedzę z zakresu diabetologii, psychiatrii, psychologii klinicznej, psychoterapii i medycyny behawioralnej, pokazując, jak rozumieć doświadczenia osób z cukrzycą oraz jak skutecznie wspierać je na różnych etapach życia i choroby. Czytelnik znajdzie w niej omówienie najważniejszych zagadnień współczesnej psychodiabetologii, takich jak:
• stres i wypalenie cukrzycowe,
• zaburzenia nastroju,
• lęk związany z hipoglikemią,
• zaburzenia odżywiania,
• funkcjonowanie poznawcze,
• stygmatyzacja,
• wsparcie psychologiczne,
• psychoterapia,
• wyzwania wynikające z dynamicznego rozwoju technologii diabetologicznych.
Wśród autorów znajdują się uznani eksperci, których dorobek naukowy i kliniczny współtworzy współczesne standardy opieki nad osobami z cukrzycą. Publikacja została również wzbogacona o wkład światowych autorytetów w dziedzinie psychodiabetologii, w tym prof. Franka Snoeka oraz prof. Dominica Ehrmanna, dzięki czemu prezentuje zarówno perspektywę polską, jak i międzynarodową.
Aneks XXI
Wykaz wybranych skrótów XXXI
Przedmowa XXXV
Foreword to Psychodiabetologia – Katarzyna Cyranka, Marcin Siwek, Tomasz Klupa XXXVII
1. Rozwój psychodiabetologii – wprowadzenie do psychologicznych aspektów cukrzycy – Katarzyna Cyranka, Tomasz Klupa 1
1.1. Wstęp 1
1.2. Od przeżycia do jakości życia – krótka historia leczenia cukrzycy jako fundament psychodiabetologii 2
1.2.1. Cukrzyca jako choroba niegdyś śmiertelna 2
1.2.2. Intensywna insulinoterapia i DCCT – medyczny przełom, psychologiczne konsekwencje 3
1.2.3. Technologiczna rewolucja ostatnich dekad – „uwolnienie” i nowe obciążenia 3
1.3. Czym jest psychodiabetologia – definicja, zakres, tożsamość dziedziny 4
1.4. Dlaczego psychologia jest kluczowa w cukrzycy – mechanizmy biopsychospołeczne 5
1.4.1. Cukrzyca jako choroba samoregulacji i codziennych decyzji 5
1.4.2. Wpływ obciążenia psychicznego na wyniki metaboliczne 5
1.4.3. Jakość życia jako cel leczenia i wskaźnik sukcesu terapeutycznego 6
1.5. Główne obszary psychodiabetologii w praktyce klinicznej 6
1.5.1. Psychodiabetologia jako część psychologii klinicznej – analogie i specyfika 7
1.6. Psychospołeczne aspekty cukrzycy jako impuls do powstania międzynarodowych struktur – PSAD i kamienie milowe dziedziny 8
1.6.1. Czołowe postaci światowej psychodiabetologii – znaczenie szkół i narzędzi 8
1.6.2. Psychodiabetologia w Polsce – dynamika rozwoju i budowanie struktur 9
1.7. Psychologiczne problemy w cukrzycy: od reakcji adaptacyjnych do zaburzeń psychicznych 10
1.7.1. Depresja, lęk i inne zaburzenia – „klasyczne” obciążenia w populacji diabetologicznej 10
1.7.2. Problemy specyficzne dla cukrzycy – kluczowy wkład psychodiabetologii 11
1.8. Standardy opieki: od rekomendacji do praktyki – przesiew dobrostanu i normalizacja trudności psychologicznych 11
1.8.1. Monitorowanie dobrostanu psychicznego jako element rutynowej opieki 11
1.8.2. Normalizacja i destygmatyzacja pomocy psychologicznej 12
1.9. Rola psychologa klinicznego w diabetologii – od wsparcia pacjenta do wsparcia
zespołu 12
1.9.1. Psycholog kliniczny jako członek zespołu wielodyscyplinarnego 12
1.9.2. Międzynarodowy konsensus kompetencyjny (STAP) – przejście od intuicji do standardu 13
1.9.3. Kiedy kierować pacjenta do psychodiabetologa – logika wczesnej interwencji 14
1.10. Psychodiabetologia a technologia – nowy etap: „psychologiczny immunitet” i wyzwania cyfrowe 15
1.11. Psychodiabetologia w cyklu życia – ramy rozwojowe jako podstawa planowania opieki 15
1.11.1. Dziecko i rodzina – cukrzyca jako wydarzenie systemowe 16
1.11.2. Adolescencja – autonomia, ryzyko i konflikt wokół odpowiedzialności 16
1.11.3. Dorosłość – kumulacja ról życiowych i „zmęczenie chorobą” 17
1.11.4. Starzenie się – nowe ograniczenia, nowe lęki, nowe cele 17
1.12. Model adaptacji do cukrzycy – psychologia przewlekłej choroby w praktyce diabetologicznej 19
1.12.1. Etap diagnozy – kryzys, który ma własną dynamikę 19
1.12.2. Etap uczenia się choroby – przeciążenie informacyjne i emocjonalne 20
1.12.3. Etap stabilizacji – ryzyko rutyny, spadek czujności i „zmęczenie chorobą” 20
1.12.4. Punkty krytyczne – kiedy „stara adaptacja” przestaje działać 20
1.13. Komunikacja i relacja terapeutyczna jako narzędzie leczenia – psychodiabetologiczny wymiar wizyty diabetologicznej 23
1.13.1. Od „kontroli” do współpracy – zmiana paradygmatu 23
1.13.2. Rozmowa o danych z technologii – nowa kompetencja zespołu 23
1.13.3. Kryzys i trudna rozmowa – bariery w zaangażowaniu w leczenie 24
1.14. Podsumowanie 26
2. Rozpoznanie, emocje i jakość życia w cukrzycy – doświadczenie pacjenta na różnych etapach choroby – Katarzyna Cyranka, Martyna Pietruś, Agnieszka Dąbek 29
2.1. Choroba przewlekła jako wyzwanie adaptacyjne 29
2.2. Dwa tory adaptacji: identyfikacja z chorobą vs integracja bez utożsamienia 30
2.3. Reakcja emocjonalna na diagnozę – specyfika rozpoznania cukrzycy 30
2.3.1. Fazy reakcji emocjonalnej według Kübler-Ross – zastosowanie w cukrzycy 31
2.4. Znaczenie relacji terapeutycznej: personel medyczny–pacjent 33
2.5. Proces adaptacji psychologicznej do choroby przewlekłej 34
2.5.1. Model adaptacji do cukrzycy typu 1 (Whittemore) 36
2.5.2. Ocena adaptacji do cukrzycy – wskaźniki kliniczne i psychospołeczne 36
2.6. Strategie radzenia sobie ze stresem choroby przewlekłej 37
2.7. Wpływ choroby przewlekłej na jakość życia 38
2.8. Cukrzyca a jakość życia – specyfika doświadczenia 39
2.8.1. Jakość życia w erze technologii: korzyści i koszty psychologiczne 39
2.9. Znaczenie wsparcia społecznego i zasobów psychospołecznych 40
2.10. Wnioski kliniczne i rekomendacje dla personelu medycznego 41
2.10.1. Co warto systematycznie oceniać w gabinecie? 42
2.10.2. Relacja terapeutyczna jako interwencja kliniczna 42
2.10.3. Technologia: wsparcie jakości życia, ale też ryzyko przeciążenia 43
2.10.4. Wsparcie społeczne: kiedy pomaga, a kiedy szkodzi? 44
2.10.5. Kiedy kierować do psychologa lub psychiatry? 44
2.11. Podsumowanie 45
3. Stres cukrzycowy i wypalenie cukrzycowe – Katarzyna Cyranka, Agnieszka Dąbek, Martyna Pietruś 49
3.1. Wprowadzenie: dlaczego stres w cukrzycy nie jest „tylko stresem” 49
3.2. Stres cukrzycowy (diabetes distress, DD) – definicja i znaczenie kliniczne 50
3.3. Źródła i mechanizmy stresu cukrzycowego 51
3.4. Konsekwencje stresu cukrzycowego 52
3.5. Wypalenie cukrzycowe (diabetes burnout, DB) – definicja i charakterystyka kliniczna 53
3.6. Stres cukrzycowy, wypalenie cukrzycowe a depresja – podobieństwa i różnice 54
3.7. Od stresu do wypalenia – model narastania obciążenia 56
3.8. Czynniki ryzyka i czynniki ochronne w rozwoju stresu i wypalenia cukrzycowego 56
3.9. Diagnostyka kliniczna stresu i wypalenia cukrzycowego 58
3.10. Interwencje kliniczne w stresie i wypaleniu cukrzycowym – co realnie pomaga? 59
3.10.1. Psychoedukacja jako pierwszy krok interwencji 59
3.10.2. Interwencje krótkoterminowe i wsparcie ukierunkowane 60
3.10.3. Psychoterapia i współpraca interdyscyplinarna 60
3.11. Rola nowoczesnych technologii – pomiędzy wsparciem a przeciążeniem 61
3.12. Wnioski i rekomendacje kliniczne 61
4. Lęki i przeciążenie technologiczne w cukrzycy – między hipoglikemią, hiperglikemią a cyfrowym stresem – Katarzyna Cyranka, Bartłomiej Matejko, Paulina Suduł 65
4.1. Wprowadzenie – lęk jako stały komponent życia z cukrzycą 65
4.2. Lęk przed hipoglikemią – mechanizmy i znaczenie kliniczne 66
4.3. Lęk przed hiperglikemią i powikłaniami – przewlekłe napięcie poznawcze 68
4.4. Lęk a zachowania zabezpieczające – konsekwencje metaboliczne i psychologiczne 69
4.5. Technologie diabetologiczne jako regulator i generator lęku 70
4.6. Przeciążenie technologiczne – technostress, alarm fatigue i data overload 71
4.7. Psychologiczne koszty ciągłego monitorowania – życie „pod glikemią” 72
4.8. Rola rodziny i otoczenia – między wsparciem a nasilaniem lęku 72
4.9. Różnice rozwojowe – dzieci, młodzież i dorośli 73
4.10. Diagnostyka kliniczna lęku i przeciążenia technologicznego 74
4.11. Interwencje kliniczne w lęku i przeciążeniu technologicznym – co realnie pomaga? 75
4.12. Rola zespołu terapeutycznego i opieki zorientowanej na pacjenta 77
5. Zaburzenia odżywiania (diabulimia) – Dominika Sarna-Palacz, Aleksandra Brzezińska, Martyna Pietruś 81
5.1. Wstęp 81
5.2. Objawy kliniczne zaburzeń odżywiania 83
5.3. Czynniki ryzyka rozwoju zaburzeń odżywiania 84
5.3.1. Wieloczynnikowa etiologia zaburzeń odżywiania 84
5.4. Różnicowanie reakcji lękowych i zaburzeń odżywiania w obrazie klinicznym 85
5.4.1. Znaczenie wywiadu klinicznego i elastyczności zachowań 85
5.4. Różnicowanie reakcji lękowych i zaburzeń odżywiania w obrazie klinicznym 85
5.4.1. Znaczenie wywiadu klinicznego i elastyczności zachowań 85
5.5. Epidemiologia zaburzeń odżywiania 86
5.5.1. Częstość występowania zaburzeń odżywiania w populacji ogólnej 86
5.6. Zaburzenia odżywiania a cukrzyca – ujęcie ogólne 86
5.6.1. Zaburzone zachowania żywieniowe a pełnoobjawowe zaburzenia odżywiania 87
5.6.2. Różnice kliniczne pomiędzy cukrzycą typu 1 a cukrzycą typu 2 87
5.6.3. Cyrkularność zależności między cukrzycą a diabulimią 87
5.6.4. Zależności pomiędzy cukrzycą typu 2 a zaburzeniami odżywiania 88
5.7. Diabulimia 89
5.7.1. Status nozologiczny i definicja kliniczna 89
5.7.2. Obraz kliniczny diabulimii – charakterystyka przebiegu i mechanizmów zachowania 89
5.7.3. Konsekwencje zdrowotne diabulimii 90
5.7.4. Epidemiologia diabulimii 91
5.7.5. Czynniki ryzyka i mechanizmy rozwoju diabulimii 92
5.7.6. Rola obrazu ciała 93
5.8. Medykalizacja jedzenia – mechanizmy działania 93
5.8.1. Ambiwalencja jedzenia w cukrzycy 93
5.8.2. Mechanizm biologiczny 94
5.9. Modele rozumienia diabulimii – od kontekstu systemowego do intrapsychicznego 94
5.9.1. Perspektywa systemowa: rodzina jako kontekst rozwoju i podtrzymywania objawu 94
5.9.2. Wzorce przywiązania i regulacja emocji 95
5.9.3. Integracja choroby z tożsamością i rola obrazu ciała 95
5.9.4. Mechanizmy podtrzymujące: kontrola, dystres i błędne koło poznawczo-behawioralne 96
5.10. Leczenie zaburzeń odżywiania w cukrzycy – zasady ogólne 97
5.11. Psychoterapia jako leczenie podstawowe 98
5.11.1. Podejście systemowe 98
5.11.2. Podejście poznawczo-behawioralne 98
5.11.3. Podejście psychodynamiczne 99
5.12. Leczenie żywieniowe 99
5.12.1. Cele leczenia żywieniowego 99
5.12.2. Specyfika leczenia żywieniowego u dzieci i młodzieży 100
5.12.3. Rehabilitacja żywieniowa w diabulimii (T1ED) 100
5.12.4. Rola systemów CGM w identyfikacji ryzyka zaburzeń odżywiania 100
5.13. Farmakoterapia jako leczenie wspomagające 102
5.13.1. Rola leczenia farmakologicznego – wsparcie, a nie terapia podstawowa 102
5.13.2. Jadłowstręt psychiczny – ograniczona skuteczność SSRI w ostrej fazie 102
5.13.3. Żarłoczność psychiczna – standard leczenia i znaczenie kliniczne 102
5.13.4. Specyfika diabulimii – bezpieczeństwo metaboliczne i ryzyko maskowania hipoglikemii 103
5.13.5 Specyfika farmakoterapii u dzieci i młodzieży 104
5.14. Psychoedukacja 106
5.14.1. Psychoedukacja w diabulimii (T1ED) 107
5.15. Podejście interdyscyplinarne – podsumowanie 108
6. Dysfunkcje seksualne – wpływ cukrzycy na życie intymne – Bartosz Grabski, Mateusz Pliczko, Kamila Susuł 113
6.1. Wstęp 113
6.1.1. Seksualność, zdrowie seksualne i prawa seksualne 113
6.2. Modele seksualności, cykl reakcji seksualnych i psychofizjologia odpowiedzi seksualnej 114
6.2.1. Model warstwowy Martina E.P. Seligmana, Elaine F. Walker i Davida L. Rosenhana 115
6.2.2. Cykl reakcji seksualnych Williama Mastersa i Virginii Johnson 115
6.2.3. Cykl reakcji seksualnych według Heleny Singer Kaplan i model DEOR 117
6.2.4. Cyrkularny model reakcji seksualnych Rosemary Basson 117
6.3. Diagnostyka seksuologiczna 118
6.4. Dysfunkcje seksualne – pozycja nozologiczna i klasyfikacja 121
6.4.1. Dysfunkcje seksualne według ICD-11 122
6.5. Etiologia dysfunkcji seksualnych 123
6.6. Epidemiologia i symptomatologia dysfunkcji seksualnych w cukrzycy 125
6.7. Etiopatogeneza dysfunkcji seksualnych w cukrzycy 126
6.7.1. Dysfunkcja śródbłonka i szlak NO–cGMP 127
6.7.2. Neuropatia cukrzycowa 128
6.7.3. Zaburzenia metaboliczne i stres oksydacyjny 128
6.7.4. Udział hormonów płciowych 129
6.8. Dysfunkcje seksualne u mężczyzn z cukrzycą 130
6.8.1. Zaburzenia erekcji 131
6.8.2. Zaburzenia ejakulacji 131
6.8.3. Obniżenie libido i zaburzenia hormonalne 131
6.9. Dysfunkcje seksualne u kobiet z cukrzycą 132
6.9.1. Zaburzenia pożądania i pobudzenia seksualnego 132
6.9.2. Zaburzenia nawilżenia pochwy i dyspareunia 132
6.9.3. Zaburzenia orgazmu i czynniki psychogenne 132
6.10. Leczenie dysfunkcji seksualnych 133
6.10.1. Oddziaływania ogólnomedyczne i diabetologiczne 133
6.10.2. Oddziaływania psychospołeczne, w tym seksuologiczne 135
6.10.3. Podejście interdyscyplinarne 136
6.10.4. Wpływ systemów ciągłego monitorowania glikemii (CGM) oraz pomp insulinowych na seksualność osób z cukrzycą 137
6.11. Podsumowanie 138
7. Depresja i choroba dwubiegunowa – powiązania cukrzycy z zaburzeniami nastroju – Anna Julia Krupa, Marcin Siwek 143
7.1. Epidemiologia 143
7.1.1. Epidemiologia współchorobowości i wzajemny wpływ zaburzeń nastroju i T2D 144
7.2. Wspólne mechanizmy biologiczne 147
7.3. Leki przeciwcukrzycowe w depresji 152
7.4. Podsumowanie 154
8. Schizofrenia a cukrzyca – Dominika Dudek, Aleksandra Gorostowicz, Anna Wasik 159
8.1. Występowanie cukrzycy wśród osób ze schizofrenią 159
8.2. Wpływ współchorobowości na rokowanie 160
8.3. Czynniki ryzyka współwystępowania cukrzycy i schizofrenii 162
8.3.1. Czynniki genetyczne i biologiczne 162
8.3.2. Styl życia 163
8.3.3. Leki przeciwpsychotyczne 164
8.4. Bariery w leczeniu pacjentów ze schizofrenią i cukrzycą 165
8.4.1. Niska adherencja, brak wsparcia społecznego 166
8.4.2. Fragmentacja opieki 167
8.4.3. Objawy negatywne i deficyty poznawcze 168
8.5. Postępowanie 169
8.6. Podsumowanie 172
9. Wzmacnianie pacjenta i przeciwdziałanie stygmatyzacji – strategie budowania podmiotowości i optymalnego postępowania z cukrzycą – Andrzej Kokoszka 179
9.1. Aktualne zalecenia dotyczące edukacji i wspierania pacjenta w samodzielnym postępowaniu z cukrzycą 179
9.2. Kontekst zmian relacji terapeutycznej z osobami z cukrzycą 182
9.3. Wzmacnianie zdolności samostanowienia (empowerment): historia, znaczenie i skuteczność 186
9.3.1. Historia pojęcia empowerment 187
9.3.2. Praktyczne zasady wzmacniania zdolności samostanowienia 191
9.3.3. Ocena skuteczności DSMES opartego na empowerment 194
9.4. Trudności w stosowaniu metody skoncentrowanej na wzmacnianiu zdolności samostanowienia przez pacjenta 195
9.5. Stygmatyzacja i dyskryminacja osób z cukrzycą 196
9.6. Przezwyciężanie stygmatyzacji i dyskryminacji poprzez rozumienie ich jako stereotypów i uprzedzeń 197
10. Wpływ cukrzycy na sprawność funkcji poznawczych – Anna Starowicz-Filip 207
10.1. Wprowadzenie 207
10.2. Neurobiologiczne mechanizmy zaburzeń poznawczych w cukrzycy 209
10.2.1. Wpływ hipoglikemii na funkcjonowanie mózgu – kryzys energetyczny i neuronalna podatność 211
10.2.2. Wpływ hiperglikemii na funkcjonowanie mózgu – zaburzenia naczyniowe, procesy zapalne i dysregulacja neuroprzekaźnictwa 213
10.3. Podatność wybranych obszarów mózgu na zmiany funkcjonalne i strukturalne pod wpływem cukrzycy 218
10.4. Charakterystyka funkcji poznawczych w cukrzycy 221
10.4.1. Funkcjonowanie poznawcze dzieci z cukrzycą 221
10.4.2. Funkcjonowanie poznawcze osób dorosłych z cukrzycą typu 1 oraz typu 2 223
10.5. Profil funkcji pamięciowych i wykonawczych a proces adaptacji do cukrzycy w kontekście zachowań zdrowotnych związanych z codziennym zarządzaniem cukrzycą 228
10.6. Biologiczne i socjodemograficzne moderatory wpływu cukrzycy na funkcje poznawcze 231
10.6.1. Biologiczne i kliniczne moderatory wpływu cukrzycy na funkcje poznawcze – przegląd wyników badań 231
10.6.2. Czynniki demograficzne i społeczne jako moderatory zależności między cukrzycą a funkcjami poznawczymi 232
10.7. Badanie neuropsychologiczne pacjentów z cukrzycą 234
10.8. Znaczenie i skuteczność rehabilitacji neuropsychologicznej zaburzeń poznawczych pacjentów z cukrzycą 241
10.9. Podsumowanie 244
11. Zachowania autoagresywne i samobójcze u osób z cukrzycą – Marta Makara-Studzińska, Magdalena Płonka-Stępień 251
11.1. Definicje zachowań autoagresywnych i samobójczych 251
11.2. Znaczenie problematyki zachowań samobójczych w populacji pacjentów z przewlekłymi chorobami somatycznymi 252
11.3. Obciążenie psychologiczne związane z chorobą przewlekłą 254
11.4. Zachowania autoagresywne u pacjentów z cukrzycą 255
11.4.1. Epidemiologia i charakterystyka kliniczna 255
11.4.2. Samouszkodzenia bez intencji samobójczej (NSSI) w populacji osób z cukrzycą 256
11.4.3. Specyficzne formy autoagresji u pacjentów z cukrzycą 257
11.5. Zachowania samobójcze u pacjentów z cukrzycą 258
11.5.1. Kryzys suicydalny u pacjentów z cukrzycą – przegląd badań 258
11.5.2. Zachowania samobójcze wśród dzieci i młodzieży z cukrzycą 261
11.5.3. Zachowania samobójcze w grupie dorosłych pacjentów z cukrzycą 262
11.5.4. Zróżnicowanie ryzyka suicydalnego a typ cukrzycy 263
11.6. Uwarunkowania ryzyka i czynniki ochronne zachowań samobójczych w grupie pacjentów z cukrzycą 264
11.6.1. Czynniki psychopatologiczne 264
11.6.2. Czynniki medyczne i związane z leczeniem 265
11.6.3. Czynniki psychospołeczne 265
11.6.4. Czynniki systemu ochrony zdrowia i organizacyjne 266
11.6.5. Czynniki ryzyka zachowań samobójczych a wiek 266
11.6.6. Czynniki ryzyka a typ cukrzycy 267
11.6.7. Czynniki ochronne redukujące ryzyko zachowań samobójczych 267
11.7. Implikacje kliniczne i praktyczne 268
11.7.1. Zintegrowane modele opieki diabetologiczno-psychologicznej 268
11.7.2. Znaczenie wsparcia rodzinnego i środowiskowego w leczeniu cukrzycy 269
11.8. Podsumowanie 271
12. Nowoczesne aplikacje pomocy – narzędzia mobilne wspierające pacjentów – Bartłomiej Matejko, Kamila Susuł 275
12.1. mHealth i e-Health: nowe oblicze cyfrowej opieki zdrowotnej 275
12.2. Efektywność kliniczna i behawioralna zastosowania aplikacji mobilnych 277
12.3. Klasyfikacja aplikacji mobilnych 278
12.3.1. Aplikacje zdrowotne (health apps) 278
12.3.2. Aplikacje wellness (wellness apps) 278
12.3.3. Aplikacje terapeutyczne 279
12.3.4. Aplikacje wspierające zdrowie psychiczne 282
12.4. Aplikacja MyDiaMate 284
12.5. Aplikacje oparte na terapii poznawczo-behawioralnej 284
12.6. Aplikacje edukacyjne, symulacyjne i gamifikacyjne 286
12.7. Chatboty w opiece diabetologicznej – wsparcie emocjonalne i analiza danych 288
12.8. Aplikacje certyfikowane i Portfel Aplikacji Zdrowotnych (PAZ) 289
12.9. Psychologiczne mechanizmy oddziaływania technologii mobilnych w cukrzycy 290
12.9.1. Aplikacje jako „zewnętrzna pamięć pacjenta” 290
12.9.2. Wzmacnianie poczucia kontroli i sprawstwa 290
12.9.3. Redukcja lęku i niepewności 290
12.9.4. Automatyzacja zachowań i wspieranie samoregulacji 291
12.10. Edukacja zdrowotna i dostęp do informacji 291
12.11. Praktyczne korzyści z zastosowania mHealth w opiece diabetologicznej 291
12.12. Współpraca pacjent–lekarz–psycholog–edukator a aplikacje mobilne 293
12.13. Wyzwania i kierunki rozwoju technologii mHealth w psychodiabetologii 294
12.14. Podsumowanie 295
13. Systemy do ciągłego monitorowania glukozy – narzędzia Psychodiabetologiczne – Michał Kania, Jerzy Hohendorff, Maciej Małecki 299
13.1. Wprowadzenie 299
13.2. Wpływ systemów CGM na wyrównanie metaboliczne cukrzycy 304
13.3. Systemy CGM w aspekcie psychodiabetologicznym 306
13.3.1. Pozytywne aspekty stosowania systemów CGM 306
13.3.2. Negatywne aspekty stosowania systemów CGM 307
13.4. Podsumowanie 309
14. Systemy automatycznego podawania insuliny. Hybrydowe pętle zamknięte – szanse i wyzwania psychodiabetologiczne – Kamila Susuł, Paulina Suduł, Bartłomiej Matejko, Katarzyna Cyranka 313
14.1. Wpływ rozwoju technologii na możliwości leczenia cukrzycy 313
14.2. Przykłady systemów hybrydowych (advanced hybrid closed-loop, AHCL) 317
14.3. Szanse związane z zastosowaniem AID 325
14.3.1. Wysoki poziom HbA1c, lęk przed niedocukrzeniem, wysoki poziom stresu cukrzycowego (diabetes distress) 325
14.3.2. Lęk przed hipoglikemią (FoH) 326
14.4. Wyzwania związane z AID 327
14.4.1. Zmęczenie alarmami (alarm fatigue) 328
14.4.2. Podrażnienia skóry u użytkowników systemów ciągłego monitorowania glikemii i pomp insulinowych 331
14.4.3. Przeciążenie danymi (data overload) 333
14.5. Konsensus: systemy automatycznego podawania insuliny (AID/HCL) – perspektywa psychodiabetologiczna 336
15. Wyzwania związane z etapami rozwojowymi – planowanie rodziny, okres starzenia się, nietypowe sytuacje życiowe – Paulina Suduł, Martyna Pietruś, Tomasz Klupa, Bartłomiej Matejko 339
15.1. Wstęp 339
15.2. Cukrzyca u niemowlęcia 342
15.3. Małe dzieci (2–3 lata) 344
15.4. Okres przedszkolny 345
15.5. Szkoła podstawowa 346
15.6. Okres dojrzewania 347
15.7. Okres dorosłości 348
15.8. Proces tranzycji 348
15.9. Podróże 349
15.9.1. Elementy interwencji psychologicznej i edukacyjnej 350
15.10. Egzaminy 350
15.11. Planowanie rodziny, ciąża i rodzicielstwo 351
15.12. Okres starzenia/osoby starsze 351
15.13. Główne obszary problemów u osób starszych z cukrzycą 352
16. Psychoterapia i grupy wsparcia – znaczenie wsparcia społecznego i psychologicznego – Dominika Sarna-Palacz, Dawid Storman 359
16.1. Wstęp 359
16.2. Między ciałem a psychiką 359
16.2.1. Dlaczego sama medycyna nie wystarczy? 360
16.3. Poradnictwo psychologiczne w diabetologii 361
16.4. Wsparcie psychologiczne w chorobie przewlekłej 361
16.5. Źródła i formy wsparcia społecznego 363
16.5.1. Znaczenie relacji społecznych w chorobie przewlekłej 363
16.5.2. Wsparcie ze strony rodziny i bliskich 363
16.5.3. Grupy wsparcia dla osób z cukrzycą 364
16.5.4. Organizacje pacjenckie i wsparcie instytucjonalne 365
16.5.5. Grupy wsparcia dla rodzin i opiekunów 365
16.5.6. Organizacje internetowe i społeczności online (DOC) 365
16.5.7. Wsparcie ze strony zespołu terapeutycznego 366
16.6. Psychoedukacja i interwencje wspierające 367
16.6.1. Psychoedukacja diabetologiczna 367
16.6.2. Interwencja kryzysowa w cukrzycy 368
16.6.3. Dialog motywujący 368
16.7. Psychoterapia w cukrzycy – kiedy i jaka? 368
16.7.1. Kiedy wsparcie psychologiczne nie wystarcza? 368
16.7.2. Przegląd podejść psychoterapeutycznych 369
16.7.3. Terapia indywidualna czy grupowa? 371
16.7.4. Psychoterapia stacjonarna i online 371
16.7.5. Współpraca psychoterapeuty z zespołem diabetologicznym 372
16.8. Bariery i rekomendacje praktyczne 372
16.9. Podsumowanie 372
17. Cukrzyca u dzieci i młodzieży – stresory w systemie rodzinnym – Aleksandra Brzezińska, Agnieszka Szadkowska 377
17.1. Wprowadzenie 377
17.2. Systemowe rozumienie rodziny w kontekście choroby przewlekłej 378
17.2.1. Podejście linearne 379
17.2.2. Podejście systemowe (cyrkularne) 379
17.3. Stresory – ujęcie ogólne 380
17.3.1. Podział stresorów według Jana F. Terelaka 380
17.3.2. Rodzaje stresu 381
17.4. Stresory w rodzinie dziecka z cukrzycą typu 1 382
17.5. Zasoby adaptacyjne i strategie radzenia sobie w rodzinie dziecka z cukrzycą typu 1 383
17.6. Interwencje psychologiczne i wsparcie psychospołeczne w rodzinie dziecka z cukrzycą typu 1 385
17.7. Funkcjonowanie społeczne dziecka i nastolatka z cukrzycą typu 1 – szkoła, rówieśnicy i ryzyko stygmatyzacji 387
18. Cukrzyca przedciążowa i cukrzyca w ciąży – wyzwania emocjonalne – Katarzyna Cyganek, Dominika Sarna-Palacz 391
18.1. Wstęp 391
18.2. Cukrzyca a ciąża 395
18.3. Hiperglikemia w ciąży – nagły kryzys 396
18.3.1. Wyzwania emocjonalne kobiet z cukrzycą ciążową 397
18.3.2. Wyzwania tożsamościowe 400
18.4. Cukrzyca przedciążowa (PGDM) a ciąża – ciąża w chorobie przewlekłej 401
18.5. Bariery w formowaniu związków 401
18.6. Specyfika przygotowania do ciąży – planowanie 403
18.7. Wyzwania emocjonalne w ciąży 405
18.8. Emocje i nastrój związane z cukrzycą przedciążową i ciążową 407
18.8.1. Synteza różnic 407
18.8.2. Elementy wspólne 408
18.9. Zaburzenia psychiczne w ciąży 408
18.10. Postępowanie terapeutyczne – wsparcie psychologiczne 411
18.10.1. Charakter interwencji psychologicznych w zależności od typu cukrzycy w ciąży 412
19. Cukrzyca i współchorobowość – Maciej Małecki, Michał Kania 417
19.1. Wprowadzenie 417
19.2. Współchorobowość w cukrzycy niezależnie od typu 419
19.2.1. Współchorobowość wynikająca z powikłań cukrzycy 419
19.2.2. Współchorobowość wynikająca z częstych chorób towarzyszących cukrzycy 430
19.3. Współchorobowość w cukrzycy typu 1 436
19.4. Współchorobowość w cukrzycy wtórnej 439
19.5. Współchorobowość w innych rzadkich typach cukrzycy 440
19.6. Wpływ współchorobowości w cukrzycy na jakość życia i zdrowie psychiczne pacjentów niezależnie od typu choroby 443
19.7. Podsumowanie 446
20. Nowoczesne leczenie cukrzycy typu 2 i otyłości – wyzwania emocjonalne – Maciej Małecki, Tomasz Klupa, Agnieszka Dąbek 451
20.1. Co oznacza nowoczesne leczenie cukrzycy? 451
20.2. Co oznacza nowoczesne leczenie otyłości? 453
20.3. Wyzwania emocjonalne związane z nowoczesną farmakoterapią cukrzycy i otyłości 454
21. Leki przeciwdepresyjne u pacjenta z cukrzycą – tolerancja i bezpieczeństwo – Marcin Siwek, Anna Julia Krupa, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz 459
21.1. Wstęp 459
21.2. Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) 469
21.3. Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI) 470
21.3.1. Mirtazapina i mianseryna 474
21.3.2. Agomelatyna 476
21.3.3. Bupropion 477
21.3.4. Trazodon 479
21.3.5. Wortioksetyna 480
21.4. Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD) – amitryptylina, klomipramina, doksepina, imipramina 482
21.5. Inne leki przeciwdepresyjne 483
21.6. Podsumowanie 483
22. Leki przeciwpsychotyczne i normotymiczne u pacjenta z cukrzycą – Aleksandra Gorostowicz, Anna Wasik, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek 491
22.1. Leki przeciwpsychotyczne 491
22.1.1. Mechanizmy farmakologiczne 493
22.1.2. Wpływ poszczególnych LPP 495
22.2. Leki normotymiczne 497
22.2.1. Lit 497
22.2.2. Leki przeciwpadaczkowe 498
23. Inne leki psychotropowe u pacjenta z cukrzycą – Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek 507
23.1. Leki stosowane w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) 507
23.1.1. Leki psychostymulujące 508
23.1.2. Leki niestymulujące 509
23.2. Benzodiazepiny i niebenzodiazepinowe leki nasenne z grupy „Z” (pozytywne allosteryczne modulatory GABA-A) 511
23.3. „Gabapentynoidy” – ligandy podjednostki alfa-2-delta kanałów wapniowych 512
23.4. Leki melatoninergiczne 513
23.5. Podwójni antagoniści oreksyny 514
23.6. Leki antyhistaminowe 514
23.7. Leki stosowane w leczeniu otępień 515
23.8. Leki stosowane w leczeniu uzależnień 516
23.9. Leki stosowane w hipersomniach 517
23.10. Wnioski 521
24. Interakcje leków psychotropowych z lekami stosowanymi w terapii cukrzycy – Henryk Skrętny, Łukasz Hońdo, Marcin Siwek 529
24.1. Wstęp 529
24.2. Wchłanianie 530
24.3. Dystrybucja 532
24.4. Metabolizm 533
24.5. Wydalanie 540
24.6. Interakcje farmakodynamiczne 541
24.7. Podsumowanie 548
25. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi a cukrzyca – Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Anna Julia Krupa 557
25.1. Genetyczne związki z cukrzycą 559
25.1.1. Cukrzyca noworodków 560
25.1.2. Cukrzyca typu 1 560
25.1.3. Cukrzyca typu 2 560
25.2. Związki ADHD z cukrzycą w ciąży 562
25.3. Współwystępowanie cukrzycy i ADHD 565
25.3.1. Cukrzyca typu 2 567
25.4. Wpływ ADHD na przebieg cukrzycy 568
25.4.1. Wzorce żywieniowe 568
25.4.2. Cukrzyca typu 1 569
25.4.3. Cukrzyca typu 2 572
25.5. Wnioski 572
26. Wyniki zgłaszane przez pacjenta (PRO) w diabetologii – Dominic Ehrmann 581
26.1. Wprowadzenie 581
26.1.1. Obszar zainteresowań: PRO, PROM i PREM 581
26.1.2. PRO – podstawa opieki skoncentrowanej na pacjencie 582
26.1.3. PRO – większa podmiotowość pacjentów i lepsza komunikacja 584
26.1.4. Strategiczne znaczenie PRO i PRE dla badań naukowych systemów ochrony zdrowia 585
26.2. Ocena PRO 587
26.3. Wybór podstawowych PRO 589
26.4. Wnioski podsumowujące i kierunki dalszych badań 606
Posłowie – Leszek Czupryniak 617
Skorowidz 621