Integracja sensoryczna a przetwarzanie sensoryczne. Podręcznik

Przedmowa XV I. WSTĘP 1 Wstęp – Magdalena Szczepara-Fabian, Iwona Palicka 3 Integracja sensoryczna a przetwarzanie sensoryczne 4 Miejsce SPD w klasyfikacjach dotyczących chorób i zaburzeń 5 1. Rys historyczny – Iwona Palicka 13 2. Określenie – Iwona Palicka 19 2.1. Klasyfikacja pierwotna zaburzeń integracji sensorycznej wg Ayres 24 2.2. Klasyfikacja zaburzeń przetwarzania sensorycznego wg Miller 29 2.3. Klasyfikacja reaktywności wg Dunn 32 3. Częstość występowania i czynniki ryzyka SPD – Ewa Emich-Widera, Magdalena Szczepara-Fabian 37 3.1. Nadwaga i otyłość 39 3.2. Cukrzyca ciążowa 39 3.3. Depresja i ekspozycja na antydepresanty 40 3.4. Przedwczesny poród 40 3.5. Padaczka i leki przeciwpadaczkowe 41 3.6. Infekcje wewnątrzmaciczne 42 3.7. Stres 42 3.8. Nieprawidłowe odżywianie 43 II. NEUROBIOLOGICZNE PODSTAWY PRZETWARZANIA SENSORYCZNEGO 47 4. Podstawy neuroanatomii czynnościowej – Renata Wilk 49 4.1. Rozwój ośrodkowego układu nerwowego w odniesieniu do ośrodków czuciowych 50 4.2. Rozwój bruzd i zakrętów korowych 58 4.2.1. Rozwój unaczynienia kory mózgu 60 4.2.2. Rozwój układu węchowego 61 4.3. Budowa ośrodków i dróg zmysłowych w układzie nerwowym 65 4.3.1. Zmysł czucia 65 4.3.2. Kora czuciowa 68 4.3.3. Rozwój kory somatosensorycznej 70 4.3.4. Zmysł słuchu i równowagi 72 4.3.5. Układ przedsionkowy – Renata Wilk 74 4.3.6. Układ wzrokowy 76 4.4. Móżdżek (cerebellum) 85 4.5. Jądra podkorowe 87 4.6. Budowa elementów ośrodkowego układu nerwowego istotnych z punktu widzeniaintegracji sensorycznej 93 4.6.1. Lokalizacja pól czynnościowych kory mózgowej 94 4.6.2. Pola czuciowe w korze mózgowej 95 4.6.3. Jądra podkorowe 99 4.6.4. Układ limbiczny i węchomózgowie 101 4.6.5. Móżdżek 111 5. Fizjologiczne funkcjonowanie zmysłów/narządów zmysłów – wprowadzenie – Olga Przybyla 113 Swoiste i nieswoiste układy przetwarzania informacji – Olga Przybyla 113 5.1. Węch – Piotr Rodak 120 5.1.1. Budowa narządu węchu 121 5.1.2. Fizjologia receptorów węchowych i przetwarzania bodźców węchowych 123 5.2. Droga wzrokowa – Dorota Pojda-Wilczek 125 5.2.1. Wprowadzenie 125 5.2.2. Odmienności zaburzeń widzenia obwodowych i ośrodkowych 127 5.2.3. Ruchy i odruchy oczu 132 Podsumowanie 134 5.3. Droga słuchowa – Piotr H. Skarżyński, Renata Wilk, Wirginia Likus 134 5.3.1. Lokalizacja dźwięku w przestrzeni 135 5.3.2. Kora słuchowa 136 5.4. Zmysł smaku – Wirginia Likus 138 5.4.1. Układ smakowy 138 5.4.2. Substancje chemiczne i ich działanie na komórki smakowe 142 5.4.3. Mechanizmy przetwarzania informacji smakowej 143 5.4.4. Droga smakowa 146 5.4.5. Smak i węch 147 5.5. Układ przedsionkowy – Olga Przybyla, Iwona Palicka 149 5.5.1. Połączenia funkcjonalne 150 5.5.2. Ruch 151 5.5.3. Odruch przedsionkowo-oczny 154 5.5.4. Równowaga i napięcie mięśni 156 5.5.5. Funkcje układu przedsionkowego 157 5.6. Czucie 159 5.6.1. Dotyk – Ewa Bartelemus 159 5.6.2. Propriocepcja – Katarzyna Czech, Olga Przybyla 169 5.6.3. Interocepcja – Aleksandra Światowska 176 5.6.4. Inne – Piotr Rodak 184 III. PATOMECHANIZM 189 6. Mechanizmy zaburzeń przetwarzania sensorycznego – Ewa Emich-Widera 191 7. Wpływ traumy na powstawanie zaburzeń przetwarzania sensorycznego – Małgorzata Klecka, Iwona Palicka 203 IV. OBJAWY i NASTĘPSTWA SPD W RÓŻNYCH OBSZARACH FUNKCJONOWANIA 211 8. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego w odniesieniu do zdolności samoregulacji – Magdalena Szczepara-Fabian, Iwona Palicka 213 9. Motoryka, koordynacja (DCD, dyspraksja) – Katarzyna Czech, Zuzanna Wojtowicz, Małgorzata Matyja 219 9.1. Koordynacja w ujęciu antropomotorycznym 220 9.2. Praksja 221 9.2.1. Zaburzenia praksji 221 9.2.2. Apraksja 222 9.2.3. Dyspraksja 222 10. Mowa i komunikacja – Olga Przybyla 231 10.1. Mowa, a neurofizjologiczne mechanizmy zachowań motorycznych 232 10.2. Rola mózgu w procesie językowego porozumiewania się 242 11. Wpływ zaburzeń przetwarzania sensorycznego na żywienie, stan odżywienia i zaburzenia odżywiania – Dorota Szymańska, Marta Baj-Lieder 249 11.1. Etiologia trudności z przyjmowaniem pokarmów u dzieci 255 11.2. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego jako możliwa przyczyna trudności w przyjmowaniu pokarmów u dzieci 257 11.3. Przykłady trudności z przyjmowaniem pokarmów o podłożu sensorycznym 258 11.4. Wpływ trudności w zakresie przyjmowania pokarmów na stan odżywienia i rozwój dziecka 260 12. Funkcje ustno-twarzowe a przetwarzanie sensoryczne – Agnieszka A. Pawlik, Magdalena Prynda, Katarzyna Stachura 263 12.1. Ssanie 263 12.3. Żucie 264 12.4. Połykanie 265 12.5. Oddychanie 266 12.4. Mowa 267 12.6. Wpływ problemów sensorycznych na funkcjonowanie jamy ustnej 267 13. Objawy i następstwa zaburzeń przetwarzania sensorycznego w funkcjonowaniu psychospołecznym – Anna Parakiewicz, Olga Przybyla, Dorota Maria Sikora 271 13.1. Funkcjonowanie dziecka w pierwszym etapie rozwoju 272 13.2. Funkcjonowanie dziecka w drugim i trzecim etapie rozwoju 275 13.3. Wpływ zaburzeń przetwarzania sensorycznego na funkcjonowanie dziecka w rodzinie 279 13.4. Rola kompetencji społecznych w rozwoju dziecka 279 Podsumowanie 281 14. Funkcjonowanie szkolne dziecka z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego – Olga Przybyla 285 15. Aktywność fizyczna pozaszkolna, w tym sport – Wojciech Kozłowski 295 16. Zaburzenia w zakresie funkcjonowania wzrokowego – Malwina Geniusz 301 16.1 Funkcjonowanie wzrokowe 301 16.2. Zaburzenia wzrokowych funkcji neuromięśniowych 302 16.3. Zaburzenia przetwarzania wzrokowego 305 16.4. Wady wzroku 306 17. Zaburzenia w obszarze drogi słuchowej – Piotr H. Skarżyński, Natalia Czajka 307 17.1. Obwodowa droga słuchowa 307 17.2. Ośrodkowe procesy przetwarzania słuchowego 310 V. Diagnoza zaburzeń procesów integracji sensorycznej Iwona Palicka, Mirosława Bloch 315 V.I. METODY DIAGNOSTYCZNE 317 18. Wywiad 317 19. Kwestionariusze sensomotoryczne 319 20. Metody obserwacyjne 323 20.1. Obserwacje swobodna i kierowana 323 20.2. Rozpoznawanie objawów zaburzeń modulacji i rejestracji podczas obserwacji swobodnej i kierowanej 324 20.3. Obserwacja kliniczna według Ayres 326 20.4. SOSI-M i COP-R 328 20.5. Obserwacja kliniczna według Ayres w Polsce 329 21. Testy standaryzowane w Polsce i na świecie (SCSIT, SIPT, EASI, SPM, SP3D, PSTIS) 333 21.1. SCSIT (Southern California Sensory Integration Tests) 333 21.2. SIPT (Sensory Integration and Praxis Tests) 336 21.3. EASI (Evaluation in Ayres Sensory Integration) 338 21.4. SPM (Sensory Processing Measure) 342 21.5. SP3D (Sensory Processing 3-Dimensions Scale) 343 21.6. PSTIS (Polskie Standaryzowane Testy Integracji Sensorycznej) 343 Podsumowanie 344 V.II. Metody specyficzne dla poszczególnych dróg zmysłowych (węch, wzrok, smak, słuch, układ przedsionkowy, dotyk, propriocepcja) 349 22. Diagnoza funkcjonowania węchowego – Piotr Rodak 349 23. Diagnoza funkcjonowania wzrokowego – Dorota Pojda-Wilczek 351 24. Diagnoza funkcjonowania słuchowego – Piotr H. Skarżyński, Natalia Czajka 355 24.1. Obwodowy narząd słuchu 355 24.2. Ośrodkowe procesy przetwarzania słuchowego 357 25. Metody badania smaku – Wirginia Likus 359 26. Diagnoza funkcjonowania układu przedsionkowego – Ewa Emich-Widera, Alina Sarat-Spek 363 27. Neurologiczne badanie czucia – Piotr Rodak 369 28. Metody diagnozy propriocepcji – Katarzyna Czech, Olga Przybyla 371 V.III. Metody radiologiczne w diagnostyce SPD 377 29. Przetwarzanie zmysłowe okiem radiologa pediatrycznego – Magdalena Machnikowska-Sokołowska 377 29.1. Rola diagnostyki obrazowej 377 29.2. Współczesne narzędzia diagnostyczne 379 29.3. Możliwości i przyszłość 381 VI. WSPÓŁWYSTĘPOWANIE Z INNYMI ZABURZENIAMI 387 30. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego u dzieci urodzonych przedwcześnie – Magdalena Szczepara-Fabian, Ewa Emich-Widera 389 30.1. Kim jest dziecko urodzone przedwcześnie? 389 30.1.1. Dojrzewanie układów zmysłowych w okresie płodowym 392 30.1.2. Konsekwencje przedwczesnego porodu 394 31. Problemy sensoryczne i dysfunkcje przetwarzania sensorycznego w mózgowym porażeniu dziecięcym – Magdalena Szczepara-Fabian 399 32. Zespoły genetyczne a SPD – Aleksandra Jezela-Stanek 405 33. Problemy neuropsychiatryczne a SPD 413 33.1. Spektrum autyzmu – Beata Kazek, Agnieszka Kapinos-Gorczyca, Ewa Emich-Widera, Magdalena Szczepara-Fabian 413 33.1.1. Zaburzenia sensomotoryczne 414 33.1.2. Zaburzenia samoregulacji 415 33.1.3. Zaburzenia porozumiewania się 416 33.1.4. Zaburzenia zachowania 416 33.1.5. Zaburzenia odżywiania 417 33.2. Niepełnosprawność intelektualna – Dorota Prysak, Olga Przybyla, Sylwia Wrona 420 33.3. FASD – Iwona Palicka 425 33.4. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi – Agnieszka Kapinos-Gorczyca, Katarzyna Gąsiorek, Beata Kazek, Ewa Emich-Widera 430 34. Hipermobilność stawów – Sylwia Potępa-Kowalczyk, Ewa Emich-Widera 435 35. Choroby autoimmunologiczne a SPD – Ewa Emich-Widera 445 35.1. PANDAS i PANS 445 35.2. Reumatoidalne zapalenie stawów 447 35.3. Cukrzyca typu 1 447 35.4. Nieswoiste zapalenia jelit 448 VII. POSTĘPOWANIE W ZABURZENIACH PRZETWARZANIA SENSORYCZNEGO 451 36. Terapia integracji sensorycznej – wprowadzenie – Iwona Palicka 453 37. Zrozumieć i zaakceptować – Anna Parakiewicz, Zuzanna Wojtowicz, Olga Przybyla 459 37.1. Rola rodziców 460 37.2. Środowisko szkolne 461 37.3. Implikacje do praktyki edukacyjnej, terapeutycznej i środowiska domowego 462 38. Specyfika terapii w zaburzeniach modulacji dotykowej – Zuzanna Wojtowicz, Iwona Palicka 463 39. Optymalizacja procesu terapeutycznego – Barbara Witkowska, Iwona Palicka 467 39.1. Współpraca 468 39.2. Strategie optymalizacji 469 39.3. Zasady konstruowania terapii 473 40. Terapia dziecka z dyspraksją – Katarzyna Czech, Zuzanna Wojtowicz, Iwona Palicka, Olga Przybyla 477 41. Zasady terapii integracji sensorycznej w odniesieniu do osób ze spektrum autyzmu – Anna Parakiewicz, Iwona Palicka 487 42. Metody stymulacji nienależące bezpośrednio do koncepcji integracji sensorycznej 491 42.1. Dieta sensoryczna – Barbara Witkowska, Wojciech Kozłowski 491 42.2. Protokół Wilbarger – technika dotyku proprioceptywnego z głębokim uciskiem – Anna Parakiewicz 497 42.3. Sala doświadczania świata Snoezelen: przestrzeń terapeutyczna i edukacyjna – Wojciech Kozłowski 499 42.3.1. Historia i filozofia Snoezelen 499 42.4. Stymulacja bazalna® według Andreasa Fröhlicha – Wojciech Kozłowski 501 42.4.1. Podstawowe założenia 502 42.2.2. Techniki 502 42.4.3. Zastosowanie w praktyce 503 42.5. Stymulacja sensoryczna według Carla Delacato – Iwona Palicka 503 42.6. Joga, uważność i oddech – Aleksandra Światowska 506 42.7. Terapia widzenia i stymulacja wzrokowa – Anna Parakiewicz 509 42.8. Postępowanie terapeutyczne w przypadku zaburzeń przetwarzania słuchowego – Piotr H. Skarżyński, Natalia Czajka 514 42.9. Zasady budowania środowiska przyjaznego sensorycznie – Anna Parakiewicz, Olga Przybyla 515 42.9.1. Wsparcie sensoryczne w środowisku szkolnym 516 42.9.2. Wsparcie sensoryczne w miejscu pracy 517 42.9.3. Wsparcie sensoryczne w środowisku domowym 518 43. Czy z tego się wyrasta? Dorośli z SPD – Wojciech Kozłowski, Iwona Palicka 523 43.1. Diagnoza 525 43.2. Terapia 527 Podsumowanie 529 Wykaz ważniejszych skrótów 531 Skorowidz 536