Farmakologia dla kosmetologów

Farmakologia w kosmetologii – nowoczesny podręcznik dla studentów Farmakologia jest jednym z najważniejszych, ale jednocześnie najbardziej wymagających przedmiotów w kształceniu kosmetologów. Publikacja stanowi nowoczesne opracowanie farmakologii w ujęciu kosmetologicznym, przygotowane specjalnie z myślą o studentach kosmetologii. Autorzy – nauczyciele akademiccy oraz praktycy z wieloletnim doświadczeniem dydaktycznym i zawodowym – stworzyli ją na podstawie pracy ze studentami i obserwacji ich trudności w nauce tego przedmiotu. Dzięki temu książka koncentruje się na tym, co jest naprawdę ważne w praktyce przyszłego kosmetologa. Dużym atutem publikacji jest graficzny i przejrzysty sposób prezentacji wiedzy. Schematy, zestawienia i uporządkowane treści pomagają szybciej zrozumieć mechanizmy działania leków oraz skuteczniej zapamiętywać materiał. Dzięki temu nauka farmakologii staje się bardziej logiczna, przystępna i mniej stresująca. W książce czytelnik znajdzie m.in. zagadnienia dotyczące: • podstawowych pojęć farmakologicznych oraz klasyfikacji leków, • dróg podania i przenikania substancji przez skórę, • mechanizmów działania leków i substancji aktywnych w dermatologii i kosmetologii, • biotransformacji i przemian chemicznych leków, • suplementów diety i dermokosmetyków, • niesteroidowych leków przeciwzapalnych, • antybiotyków stosowanych w chorobach skóry. Kosmetologia jest dynamicznie rozwijającą się dziedziną nauk medycznych, a kosmetolog coraz częściej współpracuje z lekarzami oraz innymi specjalistami ochrony zdrowia. Dlatego znajomość farmakologii jest niezbędna, aby prowadzić pacjenta zgodnie z aktualnymi standardami europejskimi i światowymi. To książka, która pomaga zrozumieć farmakologię w kontekście kosmetologii, uporządkować wiedzę i przygotować się zarówno do zajęć, jak i do przyszłej pracy zawodowej.

1. Podstawowe pojęcia i definicje farmakologiczne – Marta Palacz-Wróbel, Dawid Daniel Burczyk, Marcin Cichoń, Angelika Karasewicz, Małgorzata Pyżalska, Agata Świsulska 1 1.1. Podział leków według różnych kryteriów oraz dróg ich podania, z pełną informacją o zaletach i wadach każdej z nich 4 1.1.1. Struktura kodu ATC 5 1.1.2. Zastosowanie klasyfikacji ATC 6 1.1.3. Podział leków 6 1.2. Drogi podania leku 7 1.3. Komórkowe i molekularne mechanizmy działania leków i kosmetyków 9 1.3.1. Receptory jako cele leków 9 1.3.2. Mechanizm działania leków w ujęciu dermatologicznym i kosmetologicznym 11 1.3.3. Mechanizmy działania substancji aktywnych w dermatologii 11 1.4. Przenikanie substancji przez skórę 12 1.5. Losy leku w ustroju 13 2. Przemiany chemiczne leków: enzymatyczne i nieenzymatyczne – Marta Palacz-Wróbel, Dawid Daniel Burczyk, Marcin Cichoń, Beata Kawka, Katarzyna Duda-Grychtoł, Angelika Karasewicz, Małgorzata Pyżalska 25 2.1. Lokalizacja i charakterystyka enzymów uczestniczących w I i II fazie przemian biochemicznych środków farmaceutycznych 25 2.1.1. Wydalanie 27 2.2. Wpływ składników odżywczych na biotransformację leków 30 2.3. Lek a suplement diety 32 2.3.1. Białka i aminokwasy 34 2.3.2. Suplementy witaminowe 35 2.3.3. Suplementy wielowitaminowe 36 2.3.4. Zastosowania suplementów 60 2.3.5. Suplementacja w kosmetologii 62 2.4. Dermokosmetyki 63 3. Niesteroidowe leki przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe – Marta Palacz-Wróbel, Dawid Daniel Burczyk, Marcin Cichoń, Angelika Karasewicz, Agata Świsulska 73 3.1. Stan zapalny 73 3.1.1. Fazy zapalenia 75 3.1.2. Mechanizm działania niesteroidowych leków przeciwzapalnych 77 3.1.3. Salicylamid 81 3.2. Nadużywanie i działania niepożądane NLPZ 101 4. Antybiotyki i ich zastosowanie w chorobach skóry – Paulina Mrowiec, Piotr Leśniak, Marta Palacz-Wróbel, Piotr Nowaczyk 105 4.1. Wstęp 105 4.2. Rys historyczny antybiotyków 107 4.2.1. Wczesne początki terapii infekcji – intuicja bez mikrobiologii 107 4.2.2. Rozwój mikrobiologii i narodziny chemioterapii 108 4.2.3. Odkrycie penicyliny – fundament nowoczesnej antybiotykoterapii 108 4.2.4. Złota era antybiotyków – eksplozja odkryć w latach 1940–1970 109 4.2.5. Kryzys antybiotykoterapii i nowe wyzwania 109 4.2.6. Renesans badań nad antybiotykami i przyszłość 110 4.3. Podział i klasyfikacja antybiotyków 111 4.3.1. Klasyfikacja według mechanizmu działania i interakcji z celem molekularnym 111 4.3.2. Klasyfikacja według budowy chemicznej 113 4.3.3. Klasyfikacja według spektrum działania 114 4.3.4. Klasyfikacja według pochodzenia 114 4.3.5. Znaczenie kliniczne klasyfikacji w dermatologii 114 4.4. Mechanizmy działania antybiotyków 115 4.4.1. Wprowadzenie 115 4.4.2. Inhibicja syntezy ściany komórkowej 116 4.4.3. Inhibicja biosyntezy białek 117 4.4.4. Inhibicja syntezy kwasów nukleinowych 119 4.4.5. Uszkodzenie błony komórkowej 120 4.4.6. Hamowanie szlaków metabolicznych 121 4.5. Oporność na antybiotyki 121 4.5.1. Znaczenie problemu i definicja 121 4.5.2. Klasyfikacja oporności bakteryjnej 122 4.5.3. Mechanizmy molekularne oporności 123 4.5.4. Horyzontalny transfer genów oporności 124 4.5.5. Przykłady kliniczne i dermatologiczne 124 4.5.6. Globalne strategie przeciwdziałania antybiotykooporności 125 4.6. Zastosowanie antybiotyków w dermatologii 126 4.6.1. Wprowadzenie 126 4.6.2. Zakażenia bakteryjne skóry i ich leczenie 127 4.6.3. Trądzik pospolity – antybiotykoterapia jako element kompleksowego leczenia 128 4.6.4. Trądzik różowaty i działania przeciwzapalne antybiotyków 129 4.6.5. Zakażenia w przebiegu AZS i innych dermatoz z nadkażeniem bakteryjnym 130 4.6.6. Zakażenia ran, owrzodzeń i odcisków – wyzwania w leczeniu antybiotykami 130 4.6.7. Choroby pęcherzowe i wtórne zakażenia 131 4.6.8. Antybiotyki miejscowe – zasady stosowania i ograniczenia 132 4.6.9. Leczenie ogólnoustrojowe – zasady racjonalnego wykorzystania 133 4.6.10. Problem oporności bakteryjnej w dermatologii 133 4.6.11. Przyszłość terapii antybiotykowej w dermatologii 134 4.6.12. Podsumowanie 135 4.7. Antybiotykoterapia miejscowa vs. antybiotykoterapia ogólnoustrojowa 136 4.7.1. Wprowadzenie 136 4.7.2. Charakterystyka antybiotykoterapii miejscowej 136 4.7.3. Charakterystyka antybiotykoterapii ogólnoustrojowej 137 4.7.4. Kryteria wyboru strategii leczenia 139 4.7.5. Ryzyko oporności i wpływ na mikrobiom – porównanie 139 4.7.6. Podsumowanie 140 4.8. Działania niepożądane i bezpieczeństwo stosowania antybiotyków w chorobach skóry 141 4.8.1. Wprowadzenie 141 4.8.2. Działania niepożądane antybiotyków stosowanych miejscowo 141 4.8.3. Działania niepożądane antybiotyków ogólnoustrojowych 142 4.8.4. Czynniki ryzyka działań niepożądanych i strategie ich ograniczania 143 4.8.5. Podsumowanie 144 4.9. Nowe antybiotyki i związki przeciwdrobnoustrojowe w dermatologii 144 4.9.1. Wprowadzenie 144 4.9.2. Nowe klasy antybiotyków aktywnych wobec bakterii wywołujących zakażenia skóry 145 4.9.3. Związki przeciwdrobnoustrojowe w badaniach klinicznych i translacyjnych 146 4.9.4. Peptydy przeciwdrobnoustrojowe (AMPs) i ich analogi 147 4.9.5. Bakteriofagi i ich rola w terapii zakażeń skóry 147 4.9.6. Nanotechnologie w dermatologii przeciwdrobnoustrojowej 148 4.9.7. Wyzwania i perspektywy kliniczne 148 4.9.8. Podsumowanie 149 4.10. Perspektywy przyszłościowe i podejście interdyscyplinarne 149 4.10.1. Wprowadzenie 149 4.10.2. Medycyna personalizowana i rola farmakogenomiki 150 4.10.3. Mikrobiom skóry jako cel i narzędzie terapeutyczne 151 4.10.4. Bioinżynieria skóry i innowacyjne technologie aplikacji leków 151 4.10.5. Sztuczna inteligencja (AI) i analiza dużych zbiorów danych (big data) 152 4.10.6. Interdyscyplinarność jako fundament przyszłościowej terapii 152 4.10.7. Edukacja, profilaktyka i systemowe podejście do antybiotykoterapii 153 4.10.8. Podsumowanie 153 5. Farmakoterapia grzybicy skóry – Paulina Mrowiec, Piotr Leśniak, Marta Palacz-Wróbel 159 5.1. Wprowadzenie 159 5.2. Etiopatogeneza grzybic skóry 160 5.2.1. Czynniki etiologiczne 161 5.2.2. Mechanizmy zakażenia 161 5.2.3. Czynniki ryzyka 162 5.2.4. Rola mikrobiomu 162 5.3. Podział i klasyfikacja grzybic skóry 162 5.3.1. Klasyfikacja według głębokości i lokalizacji zakażenia 163 5.3.2. Klasyfikacja według lokalizacji anatomicznej 163 5.3.3. Klasyfikacja według czynników etiologicznych 164 5.3.4. Znaczenie klasyfikacji w praktyce kosmetologicznej 164 5.4. Charakterystyka głównych patogenów grzybiczych 164 5.4.1. Dermatofity 165 5.4.2. Drożdżaki 165 5.4.3. Grzyby pleśniowe 166 5.4.4. Znaczenie kliniczne i kosmetologiczne 166 5.5. Klasyfikacja leków przeciwgrzybiczych 167 5.5.1. Klasyfikacja farmakologiczna 167 5.5.2. Klasyfikacja według drogi podania 168 5.5.3. Znaczenie dla kosmetologa 169 5.6. Mechanizm działania leków przeciwgrzybiczych 169 5.6.1. Cel terapeutyczny – różnice między komórką grzyba a komórką ludzką 169 5.6.2. Działanie na błonę komórkową 169 5.6.3. Działanie na ścianę komórkową 170 5.6.4. Zaburzenia biosyntezy białek i funkcji metabolicznych 170 5.6.5. Inne mechanizmy 170 5.6.6. Znaczenie kliniczne mechanizmów działania 171 5.7. Wskazania do farmakoterapii i decyzje terapeutyczne 171 5.7.1. Ogólne wskazania do farmakoterapii 171 5.7.2. Kryteria wyboru drogi podania 172 5.7.3. Czynniki wpływające na decyzję terapeutyczną 172 5.7.4. Rola kosmetologa w decyzjach terapeutycznych 172 5.7.5. Terapia skojarzona 173 5.7.6. Znaczenie edukacji pacjenta 173 5.8. Działania niepożądane i bezpieczeństwo stosowania leków przeciwgrzybiczych 173 5.8.1. Działania niepożądane leków miejscowych 174 5.8.2. Działania niepożądane leków ogólnoustrojowych 174 5.8.3. Interakcje z innymi lekami 175 5.8.4. Bezpieczeństwo stosowania u wybranych grup pacjentów 175 5.8.5. Rola kosmetologa w monitorowaniu bezpieczeństwa 175 5.8.6. Ryzyko działań niepożądanych – przeciwdziałanie 176 5.9. Nowe związki przeciwdrobnoustrojowe w dermatologii 176 5.9.1. Innowacyjne klasy związków przeciwgrzybiczych 176 5.9.2. Nowe formy podaży i nośniki leków 177 5.9.3. Nowe cząsteczki o działaniu przeciwdrobnoustrojowym 177 5.9.4. Roślinne i naturalne związki bioaktywne 177 5.9.5. Terapie skojarzone i przyszłość leczenia 178 5.9.6. Znaczenie badań klinicznych i translacyjnych 178 5.10. Perspektywy na przyszłość i podejście interdyscyplinarne 178 5.10.1. Nowe cele terapeutyczne i strategie leczenia 179 5.10.2. Farmakogenomika i personalizacja leczenia 179 5.10.3. Interdyscyplinarność w praktyce klinicznej 179 5.10.4. Rozwój technologii wspierających diagnostykę i terapię 180 5.10.5. Profilaktyka i edukacja – rola środowiska kosmetologicznego 180 5.10.6. Ekosystem skóry – nowy paradygmat terapeutyczny 181 5.11. Podsumowanie 181 6. Leki steroidowe stosowane w chorobach skóry – Marta Palacz-Wróbel, Marcin Cichoń, Piotr Nowaczyk 185 6.1. Mechanizm działania glikokortykosteroidów 185 6.2. Podział glikokortykosteroidów 186 6.3. Wskazania i sposób dawkowania 188 6.4. Postaci leków z glikokortykosteroidami 190 6.5. Działania niepożądane 191 7. Leki znieczulające – Marta Palacz-Wróbel, Marcin Cichoń, Angelika Karasewicz 199 7.1. Zastosowanie środków znieczulenia miejscowego 200 7.2. Środki znieczulające miejscowo 202 7.3. Adiuwanty środków znieczulenia miejscowego 206 8. Środki odkażające i antyseptyczne – Piotr Leśniak, Paulina Mrowiec, Piotr Nowaczyk 211 8.1. Wprowadzenie do zagadnienia i znaczenia aseptyki w kosmetologii 211 8.1.1. Epidemiologia zakażeń w praktyce kosmetologicznej 212 8.1.2. Definicje i zakres pojęciowy 212 8.1.3. Znaczenie aseptyki w kontekście prawnym i etycznym 213 8.2. Klasyfikacja środków odkażających stosowanych w kosmetologii 214 8.2.1. Podział środków odkażających ze względu na skład chemiczny 214 8.2.2. Klasyfikacja środków odkażających według zakresu działania 215 8.2.3. Podział środków odkażających według zastosowania praktycznego 216 8.3. Mechanizmy działania środków dezynfekcyjnych 217 8.3.1. Denaturacja białek i enzymów mikroorganizmów 217 8.3.2. Uszkodzenie błon komórkowych 217 8.3.3. Tworzenie wolnych rodników i uszkodzenie DNA 218 8.3.4. Alkilacja i sieciowanie struktur komórkowych 218 8.3.5. Interakcje z błonami komórkowymi a selektywność działania 218 8.3.6. Oporność drobnoustrojów na środki dezynfekcyjne 219 8.4. Zastosowanie środków dezynfekcyjnych i antyseptycznych w różnych typach zabiegów kosmetologicznych 219 8.4.1. Zabiegi nieinwazyjne: pielęgnacyjne i estetyczne 219 8.4.2. Zabiegi aparaturowe o ograniczonej inwazyjności 220 8.4.3. Zabiegi o średnim i wysokim stopniu inwazyjności 220 8.4.4. Zabiegi podologiczne 221 8.4.5. Dezynfekcja po zabiegach 221 8.5. Normy i regulacje prawne dotyczące dezynfekcji w gabinetach kosmetologicznych 222 8.5.1. Przepisy prawa polskiego 222 8.5.2. Normy europejskie 223 8.5.3. Klasyfikacja środków biobójczych 223 8.5.4. Wymogi dokumentacyjne i odpowiedzialność zawodowa 224 8.6. Zastosowanie środków dezynfekcyjnych w praktyce kosmetologicznej 224 8.6.1. Powierzchnie robocze i sprzęt 224 8.6.2. Skóra klienta 225 8.6.3. Ręce personelu 225 8.6.4. Narzędzia wielokrotnego użytku 225 8.7. Dobór środków dezynfekcyjnych – kryteria, błędy i dobre praktyki 226 8.7.1. Kryteria doboru środka dezynfekcyjnego w gabinecie kosmetologicznym 226 8.7.2. Najczęstsze błędy w stosowaniu środków dezynfekcyjnych 227 8.7.3. Dobre praktyki i wdrażanie systemów jakości 227 8.8. Aseptyka w gabinecie kosmetologicznym – procedury i standardy 228 8.8.1. Pojęcie aseptyki i jej znaczenie w kosmetologii 228 8.8.2. Elementy systemu aseptyki 229 8.8.3. Normy i regulacje dotyczące aseptyki 229 8.8.4. Edukacja personelu jako element skutecznej aseptyki 230 8.9. Rola dezynfekcji w zapobieganiu zakażeniom krzyżowym 230 8.9.1. Zakażenia krzyżowe – definicja i znaczenie w kosmetologii 230 8.9.2. Główne drogi transmisji drobnoustrojów 231 8.9.3. Znaczenie dezynfekcji jako strategii przeciwdziałania transmisji patogenów 231 8.9.4. Rekomendacje dotyczące zapobiegania zakażeniom krzyżowym 232 8.9.5. Konsekwencje zaniedbań 232 8.10. Nowoczesne technologie wspierające dezynfekcję i antyseptykę 233 8.10.1. Wprowadzenie do innowacji w higienie gabinetowej 233 8.10.2. Technologia UVC w dezynfekcji powierzchni i powietrza 233 8.10.3. Ultradźwięki i myjki ultradźwiękowe 234 8.10.4. Inteligentne dozowniki i systemy monitorowania higieny 234 8.10.5. Przyszłość dezynfekcji – automatyzacja, IoT i sztuczna inteligencja 235 9. Terapia zmarszczek – leki porażające płytkę nerwowo-mięśniową – Julita Zdrada-Nowak 239 9.1. Wstęp 239 9.2. Anatomia i fizjologia płytki nerwowo-mięśniowej 240 9.2.1. Definicja i lokalizacja 240 9.2.2. Budowa płytki nerwowo-mięśniowej 240 9.2.3. Przekaźnictwo w płytce nerwowo-mięśniowej 240 9.2.4. Znaczenie kliniczne w kontekście zmarszczek mimicznych 242 9.3. Mechanizmy powstawania zmarszczek mimicznych 242 9.3.1. Klasyfikacja zmarszczek 242 9.3.2. Mięśnie mimiczne a zmarszczki 243 9.3.3. Biologiczne podłoże powstawania zmarszczek mimicznych 244 9.3.4. Czynniki przyspieszające proces starzenia skóry ze szczególnym uwzględnieniem wpływu na powstawanie zmarszczek mimicznych i strukturalnych 244 9.3.5. Znaczenie kliniczne 245 9.4. Substancje farmakologiczne wpływające na płytkę nerwowo-mięśniową 247 9.4.1. Toksyna botulinowa typu A 247 9.4.2. Nowe formy toksyny botulinowej 248 9.4.3. Peptydy botulinopodobne (botox-like) 250 9.5. Formy podania i bezpieczeństwo 251 9.6. Farmakokinetyka i farmakodynamika toksyny botulinowej 252 9.7. Farmakokinetyka i farmakodynamika toksyny botulinowej 253 9.7.1. Czas działania i początek efektu 253 9.7.2. Rozprzestrzenianie się toksyny w tkankach 253 9.8. Immunogenność i oporność na toksynę botulinową 254 9.8.1. Definicja immunogenności 254 9.8.2. Przeciwciała neutralizujące – mechanizm 255 9.9. Terapie skojarzone z BTX-A 257 9.10. Przeciwwskazania do zastosowania toksyny botulinowej (BTX-A) 259 9.11. Podsumowanie 261 10. Probiotyki w pielęgnacji i leczeniu skóry – Wioleta Faruga-Lewicka, Piotr Nowaczyk 265 10.1. Mikrobiom skóry 265 10.2. Choroby skórne a mikrobiom 268 10.3. Znaczenie probiotyków i prebiotyków w łagodzeniu przebiegu chorób i schorzeń skórnych 274 11. Podstawy leczenia zatruć – Dominika Czerwińska-Główka, Monika Rykaczewska-Czerwińska 281 11.1. Wybrane zatrucia 298 11.2. Dermatozy polekowe – Marta Palacz-Wróbel 312 11.2.1. Klasyfikacja dermatoz polekowych 314 11.2.2. Klasyfikacja dermatoz polekowych ze względu na obraz kliniczny 315 12. Nowoczesne postacie leków i ich zastosowanie w dermatologii oraz kosmetologii, uwzględniając liposomy, mikrosfery i inne systemy nośnikowe – Monika Garus-Dybała, Rafał Dybała 325 12.1. Emolienty i peelingi – zastosowanie, skuteczność oraz mechanizmy działania w dermatologii 332 12.1.1. Mechanizmy działania emolientów 334 12.1.2. Zastosowanie emolientów w dermatologii i jednostkach chorobowych 334 12.1.3. Przeciwwskazania i ryzyko stosowania emolientów 339 13. Reakcje alergiczne i pseudoalergiczne w obrębie skóry – Marta Palacz-Wróbel, Piotr Nowaczyk 369 13.1. Atopowe zapalenie skóry – charakterystyka, etiopatogeneza i nowoczesne podejście terapeutyczne 372 13.2. Leki przeciwhistaminowe i ich zastosowanie w kosmetologii oraz dermatologii 378 14. Fototerapia chorób skóry – Monika Garus-Dybała, Rafał Dybała 391 14.1. Reakcje fototoksyczne i fotoalergiczne 411 14.2. Leki nasilające i chroniące przed działaniem światła na skórę 416 14.2.1. Mechanizm fototoksyczności 416 14.2.2. Chemioterapeutyki i antybiotyki 417 14.2.3. Leki psychotropowe, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne i neuroleptyki 420 14.2.4. Diuretyki 422 14.2.5. Leki przeciwcukrzycowe 422 14.2.6. Leki dermatologiczne i retinoidy 423 14.2.7. Leki przeciwwirusowe 424 14.2.8. Leki stabilizujące rytm serca 425 14.2.9. Inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę (ACEI) 425 14.2.10. Leki przeciwhistaminowe 425 14.2.11. Środki hormonalne i antykoncepcyjne 426 14.2.12. Leki immunosupresyjne 426 14.2.13. Leki i substancje o działaniu fotoprotekcyjnym 428 14.3. Filtry UV i zasada ich działania 432 14.3.1. Fotoprotekcja 432 14.3.2. Podział filtrów 440 15. Farmakoterapia schorzeń nowotworowych skóry – Julita Zdrada-Nowak 459 15.1. Wstęp 459 15.2. Rodzaje i podział schorzeń nowotworowych skóry 460 15.2.1. Nowotwory złośliwe skóry 460 15.2.2. Stany przednowotworowe skóry (przedrakowe) 461 15.2.3. Podział ze względu na leczenie farmakologiczne 462 15.3. Farmakoterapia stanów przedrakowych skóry 465 15.3.1. Leki stosowane miejscowo w terapii stanów przedrakowych 466 15.3.2. Wskazania do farmakoterapii miejscowej 466 15.4. Rak in situ skóry – farmakoterapia 468 15.4.1. Definicja i charakterystyka 468 15.4.2. Farmakoterapia raka in situ 468 15.4.3. Monitorowanie i działania niepożądane 469 15.5. Farmakoterapia nowotworów nieczerniakowych skóry (NMSC) 469 15.5.1. Rak podstawnokomórkowy (BCC) 470 15.5.2. Rak kolczystokomórkowy (SCC) 470 15.5.3. Wskazania do farmakoterapii zamiast leczenia chirurgicznego 471 15.5.4. Działania niepożądane i monitorowanie terapii 471 15.6. Farmakoterapia czerniaka złośliwego skóry (melanoma malignum) 472 15.6.1. Podstawy molekularne i klasyfikacja terapeutyczna 472 15.6.2. Leczenie ukierunkowane molekularnie 473 15.6.3. Immunoterapia czerniaka 473 15.6.4. Leczenie adiuwantowe i neoadiuwantowe 473 15.6.5. Leczenie klasyczne (chemioterapia) 474 15.6.6. Skuteczność, działania niepożądane i monitorowanie 474 15.7. Farmakoterapia rzadkich nowotworów skóry: chłoniaki skóry, rak z komórek Merkla i inne 475 15.7.1. Chłoniaki skóry (cutaneous lymphomas) 475 15.7.2. Rak z komórek Merkla (Merkel cell carcinoma, MCC) 476 15.7.3. Inne rzadkie nowotwory skóry 476 15.7.4. Uwagi terapeutyczne i wyzwania 477 15.8. Działania niepożądane i monitorowanie leczenia farmakologicznego w schorzeniach nowotworowych skóry 477 15.8.1. Działania niepożądane leków miejscowych 477 15.8.2. Działania niepożądane immunoterapii 478 15.8.3. Działania niepożądane terapii celowanej 479 15.8.4. Działania niepożądane chemioterapii klasycznej 479 15.8.5. Schemat monitorowania pacjenta w trakcie leczenia 480 15.8.6. Rola pacjenta i zespołu terapeutycznego 480 15.9. Podsumowanie 484 Skorowidz 489