Diagnoza i psychoterapia uzależnień tom 2

Przedmowa – Barbara Bętkowska-Korpała XXIX Recenzja – Dominika Dudek XXXV Psychoterapia w lecznictwie uzależnień – Barbara Bętkowska-Korpała, Ireneusz Kaczmarczyk XXXVII CZĘŚĆ V. Psychoterapia osób z problemem uzależnienia 805 Rozdział 26. Czynniki leczące w psychoterapii osób z zaburzeniami używania substancji psychoaktywnych – Jan Czesław Czabała 807 26.1. Intrapsychiczne właściwości osób z uzależnieniem 808 26.2. Czynniki leczące w psychoterapii osób z problemem uzależnienia 811 26.3. Czynniki wspólne w różnych modalnościach psychoterapii 811 26.3.1. Zmienne procesu psychoterapii 816 Podsumowanie 827 Rozdział 27. Psychoterapia integracyjna zaburzeń używania alkoholu i innych substancji psychoaktywnych – Lidia Cierpiałkowska 829 27.1. Psychoterapia integracyjna niejedno ma imię 830 27.2. Transteoretyczny model terapii i zmiany – teoria i praktyka 832 27.2.1. Procesy psychoterapeutyczne prowadzące do zmiany 833 27.2.2. Stadia terapii, cele zmiany i strategie postępowania 836 27.3. Modele transteoretyczne – zmiany i przymierza terapeutycznego 846 27.3.1. Transteoretyczny model sojuszu terapeutycznego – fluktuacja przymierza terapeutycznego w procesie psychoterapii 847 27.3.2. Diagnozowanie fluktuacji siły sojuszu terapeutycznego w przebiegu psychoterapii 851 27.3.3. Strategie postępowania skuteczne w naprawie przymierza terapeutycznego – strategie pośrednie i bezpośrednie 855 27.4. Perspektywy rozwoju podejścia transteoretycznego w psyhoterapii zaburzeń używania substancji psychoaktywnych 859 Rozdział 28. Rozumienie uzależnień w nurcie psychodynamicznym – Bożena Maciek-Haściło 865 28.1. Ogólne założenia psychoterapii psychodynamicznej 866 28.1.1. Psychodynamiczna koncepcja uzależnień 867 28.2. Rozwój psychodynamicznych koncepcji uzależnień – od ujęć klasycznych po teorie neurobiologiczne 867 28.2.1. Koncepcje klasyczne oparte na teoriach popędów 868 28.2.2. W stronę podejść współczesnych 868 28.3. Diagnoza psychodynamiczna i cele terapii psychodynamicznej 880 28.3.1. Systemy diagnostyczne 882 28.3.2. Zjawisko przeciwprzeniesienia jako źródło wiedzy o pacjencie 885 28.3.3. Wzorce przywiązania 886 28.3.4. Cele psychoterapii psychodynamicznej 888 28.4. Interwencje psychoterapeutyczne w pracy z osobami doświadczającymi uzależnienia 890 Rozdział 29. Psychoterapia osób z uzależnieniem prowadzona w nurcie poznawczobehawioralnym – Jan Chodkiewicz 895 29.1. Ogólne założenia terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) 896 29.2. Rozwój uzależnienia według modelu terapii poznawczo-behawioralnej 898 29.3. Rozumienie nawrotów 900 29.4. Cele i proces terapii poznawczo-behawioralnej 903 29.5. Podstawowe interwencje terapeutyczne 910 29.5.1. Psychoedukacja 910 29.5.2. Praca z „głodem alkoholu (substancji)” 911 29.5.3. Identyfikacja sytuacji ryzykownych (wyzwalaczy) 914 29.5.4. Restrukturyzacja poznawcza 915 29.5.5. Zachowania 917 29.5.6. Nawroty 918 29.5.7. Relacja terapeutyczna 919 Podsumowanie 920 Rozdział 30. Psychoterapia humanistyczno-doświadczeniowa w leczeniu zaburzeń spowodowanych uzależnieniami oraz ich przyczyn – Ireneusz Kaczmarczyk 923 30.1. Psychoterapia humanistyczno-doświadczeniowa 924 30.1.1. Założenia teoretyczne 924 30.1.2. Podstawy psychoterapii skoncentrowanej na osobie 924 30.1.3. Psychoterapia a doświadczenie 925 30.1.4. Dysfunkcje i zaburzenia w podejściu humanistyczno – doświadczeniowym 926 30.1.5. Relacja psychoterapeutyczna w podejściu humanistyczno – doświadczeniowym 928 30.1.6. Cele psychoterapii humanistyczno-doświadczeniowej 928 30.1.7. Nurty psychoterapii skoncentrowanej na osobie 929 30.2. Podejście humanistyczno-doświadczeniowe w psychoterapii osób doświadczających uzależnień 933 30.2.1. Założenia teoretyczne 933 30.2.2. Koncepcja zorientowanej na osobę i doświadczeniowej psychoterapii zaburzeń spowodowanych zachowaniami uzależniającymi 934 30.2.3. Zaburzenia używania i nadużywania substancji w podejściu humanistyczno-doświadczeniowym 936 30.2.4. Konceptualizacja przypadku osoby z zaburzeniami używania substancji – obszary diagnozy psychoterapeutycznej 937 30.2.5. Opis zjawisk – momenty zmiany w procesie psychoterapii 946 30.2.6. Sposób monitorowania zmian i kończenia procesu psychoterapii 959 30.2.7. Wskazania, kwalifikacja i przeciwwskazania 961 Podsumowanie 962 Rozdział 31. Psychoterapia systemowa w leczeniu osób z uzależnieniem – Krzysztof Gąsior, Piotr Szczukiewicz 969 31.1. Wprowadzenie 970 31.2. Ogólne założenia teorii systemów (OTS) 972 31.3. Fazy życia rodzinnego 973 31.4. Szkoły terapii systemowej pierwszej generacji 976 31.5. Terapia rodzin a uzależnienia 981 31.5.1. Koncepcja rodziny alkoholowej Petera Steinglassa 982 31.5.2. Koncepcja alkoholowego systemu rodzinnego Sharon Wegscheider-Cruse 983 31.6. Prężność rodzinna 986 31.7. Badania nad zastosowaniem systemowej terapii rodzin u osób z uzależnieniem 988 Podsumowanie 991 Rozdział 32. Psychoterapia grupowa w leczeniu zaburzeń spowodowanych zachowaniami uzależniającymi – Ireneusz Kaczmarczyk 993 32.1. Psychoterapia grupowa w leczeniu zaburzeń wynikających z zachowań uzależniających 986 32.1.1. Wstęp 994 32.1.2. Modele grupowej psychoterapii 995 32.1.3. Czynniki leczące w grupach interpersonalnych 999 32.2. Zagadnienie integracji w psychoterapii grupowej pacjentów doświadczających zaburzeń związanych z uzależnieniami 1005 32.3. Grupa jako przestrzeń emocjonalnej zmiany osób doświadczających zaburzeń związanych z uzależnieniami 1009 32.4. Zaburzenia doświadczania jako funkcjonalny proces używania substancji i podtrzymywania uzależnienia 1011 32.5. Terapia grupowa w wybranych perspektywach terapeutycznych 1015 32.5.1. Neuronaukowe podstawy terapii grupowej 1015 32.5.2. Perspektywa psychodynamiczna 1015 32.5.3. Perspektywa humanistyczno-doświadczeniowa 1020 32.6. Praktyczny wymiar integracji nurtów w interpersonalnej terapii grupowej osób z uzależnieniem 1026 32.7. Przyjęcie do grupy i budowanie sojuszu 1028 32.8. Przygotowanie terapeuty grupowego 1031 Podsumowanie 1035 CZĘŚĆ VI. Programy i metody terapeutyczne w lecznictwie uzależnień 1043 Rozdział 33. Dialog motywujący jako metoda pracy z osobą z problemem uzależnienia – Robert Rejniak 1045 33.1 Definicja dialogu motywującego 1046 33.2. Korzyści i prognozy związane z dialogiem motywującym – co mówią badania 1048 33.3. Transteoretyczny model zmiany 1051 33.4. Założenia dialogu motywującego 1055 33.5. Duch dialogu motywującego 1056 33.6. Zasady dialogu motywującego 1058 33.7. Zadania dialogu motywującego 1061 33.8. Umiejętności stosowane w dialogu motywującym 1064 33.9. Zjawisko ambiwalencji jako naturalny aspekt procesu zmiany 1067 33.10. Dialog motywujący w pracy z młodzieżą 1070 33.11. Ograniczenia związane z dialogiem motywującym 1075 Podsumowanie 1076 ANEKS 33.1 1077 Program wczesnej (krótkiej) interwencji FreD 1077 Rozdział 34. Społeczność terapeutyczna – Jolanta Łazuga-Koczurowska 1081 34.1. Definicje społeczności terapeutycznej 1082 34.2. Dowody naukowe na skuteczność metody społeczności terapeutycznej 1083 34.3. Opis metody społeczności teraputycznej 1088 34.3.1. Podstawowe założenia teoretyczne 1088 34.3.2. Model organizacyjno-funkcjonalny społeczności terapeutycznej 1093 34.4. Zastosowanie metody społeczności terapeutycznej 1098 34.4.1. Cele metody społeczności terapeutycznej 1098 34.4.2. Kryteria kwalifikacji do programu społeczności terapeutycznej 1098 34.5. Narzędzia pomiaru skuteczności stosowane w społeczności terapeutycznej 1099 34.6. Ścieżka pacjenta i stosowane procedury diagnostyczno-terapeutyczne w dostosowaniu do diagnozy klinicznej 1101 34.6.1. Procedura przyjęcia do społeczności terapeutycznej 1101 34.6.2. Wiek przyjmowanych pacjentów 1102 34.6.3. Kolejność czynności diagnostycznych 1102 34.7. Oddziaływania lecznicze w społeczności terapeutycznej wynikające z diagnozy psychoterapeutycznej 1103 34.7.1. Oddziaływania psychoterapeutyczne – etapowość procesu terapii 1103 34.7.2. Metody i techniki pracy terapeutycznej 1105 34.7.3. Personel w społeczności terapeutycznej 1111 34.7.4. Procedura zakończenia terapii w społeczności terapeutycznej i dalsze rekomendacje 1112 34.8. Czynniki leczące w społeczności terapeutycznej 1113 Aneks 34.1 1117 Społeczność terapeutyczna – postępowanie diagnostyczne 1117 Szczegółowe instrukcje wykonywania poszczególnych czynności w postępowaniu diagnostycznym 1117 Diagnoza problemowa 1118 Aneks 34.2 1121 Schemat przebiegu spotkania porannego w społeczności terapeutycznej 1121 Rozdział 35. Programy ograniczania używania substancji psychoaktywnych – Anna Przeznak 1125 35.1. Wprowadzenie 1126 35.2. Program ograniczenia picia 1128 35.2.1. Definicja programu ograniczenia picia 1128 35.2.2. Dowody naukowe potwierdzające skuteczność programu ograniczania picia 1129 35.2.3. Cel programu i jego zastosowanie 1130 35.2.4. Opis programu 1130 35.2.5. Aplikacja telefoniczna i platforma internetowa E-POP 1138 35.2.6. Wybrane narzędzia pomiaru stosowane w POP i E-POP 1141 35.3. Program CANDIS 1141 35.3.1. Definicja programu CANDIS 1141 35.3.2. Dowody naukowe potwierdzające skuteczność programu CANDIS 1142 35.3.3. Cel programu i jego zastosowanie 1145 35.3.4. Podstawowe założenia programu 1145 35.3.5. Opis programu 1146 Podsumowanie 1150 Rozdział 36. Program antynikotynowy – diagnostyka i leczenie – Barbara Bętkowska-Korpała, Katarzyna Olszewska-Turek, Jolanta Ryniak 1153 36.1. Wprowadzenie 1154 36.2. Trochę danych epidemiologicznych 1156 36.2.1. Społeczne i ekonomiczne koszty używania nikotyny 1157 36.3. Przyjmowanie nikotyny a zdrowie fizyczne i psychiczne 1158 36.3.1. Używanie nikotyny w okresie dorastania a zdrowie 1160 36.3.2. Uzależnienie od nikotyny a używanie innych substancji psychoaktywnych 1161 36.4. Używanie nikotyny – droga do uzależnienia 1162 36.4.1. Psychologiczne aspekty uzależnienia od nikotyny 1162 36.4.2. Specyfika używania nikotyny przez dzieci i młodzież 1164 36.4.3. Oddziaływanie nikotyny na układ nagrody 1165 36.5. Diagnozowanie uzależnienia od nikotyny 1166 36.5.1. Wywiad kliniczny 1167 36.5.2. Wybrane metody testowe przesiewowe 1168 36.5.3. Specyfika diagnozowania dzieci i młodzieży 1172 36.6. Rekomendacje dotyczące leczenia uzależnienia od nikotyny 1174 36.7. Oddziaływania terapeutyczne 1176 36.7.1. Farmakoterapia w leczeniu uzależnienia od nikotyny 1176 36.7.2. Terapia psychologiczno-farmakologiczna 1177 36.7.3. Interwencje psychologiczne i psychoterapeutyczne w leczeniu uzależnienia od nikotyny 1177 Opis sesji terapeutycznych 1182 Podsumowanie 1186 Rozdział 37. Programy terapeutyczne dla osób z rozpoznaniem uzależnienia od substancji psychoaktywnych w wybranych grupach – Tomasz Głowik 1191 37.1. Wprowadzenie 1192 37.2. Terapia osób z problemem uzależnienia przebywających w jednostkach penitencjarnych 1192 37.2.1. Skala uzależnień w populacji osób pozbawionych wolności 1192 37.2.2. System terapeutyczny w jednostkach penitencjarnych 1193 37.2.3. Programy oddziałów terapeutycznych w izolacji penitencjarnej 1196 37.2.4. Specyfika pracy terapeutycznej w izolacji penitencjarnej 1198 37.2.5. Działania wspierające proces terapii w izolacji więziennej 1200 37.3.1. Skala zjawiska 1201 37.3. Nadużywanie substancji psychoaktywnych a przemoc 1192 37.3.2. Typologia osób stosujących przemoc a uzależnienie 1202 37.3.3. Programy korekcyjno-edukacyjne i terapeutyczne dla osób stosujących przemoc 1204 37.4. Problematyka uzależnień w grupie seniorów i osób z niepełnosprawnościami 1208 37.4.1. Skala zjawiska 1208 37.4.1. Specyfika uzależnień w grupie seniorów i osób z niepełnosprawnościami 1209 37.4.2. Profesjonalna pomoc osobom z problemem alkoholowym 1214 37.5. Uzależnienie w grupie LGBTQIA+ 1218 37.5.1. Skala zjawiska 1218 37.5.2. Kierunki pracy terapeutycznej 1220 Podsumowanie 1221 Rozdział 38. Rehabilitacja neuropsychologiczna osób z rozpoznaniem uzależnienia od substancji psychoaktywnych – Katarzyna Olszewska-Turek 1225 38.1. Wprowadzenie 1226 38.2. Koncepcja rehabilitacji neuropsychologicznej 1226 38.2.1. Definicja i pojęcia rehabilitacji neuropsychologicznej 1227 38.2.2. Cele rehabilitacji neuropsychologicznej 1231 38.2.3. Najczęstsze zaburzenia funkcji poznawczych u osób z uzależnieniem 1231 38.3. Rehabilitacja neuropsychologiczna w procesie całościowego leczenia pacjenta z uzależnieniem 1233 38.4. Wybrane metody rehabilitacji neuropsychologicznej w procesie leczenia osób z uzależnieniem 1233 38.4.1 Metody papier-ołówek 1234 38.4.2. Metody komputerowe w rehabilitacji funkcji poznawczych 1239 38.4.3. Techniki terapii poznawczej i stymulacja poznawcza 1243 38.4.4. Psychoedukacja pacjenta i osób bliskich 1243 38.5. Wykorzystanie metod rehabilitacji neuropsychologicznej w leczeniu uzależnień 1244 38.6. Analiza przypadku – rehabilitacja neuropsychologiczna* 1246 Podsumowanie 1253 Rozdział 39. Programy redukcji szkód – Justyna Klingemann, Harald Klingemann 1257 39.1. Koncepcja redukcji szkód 1258 39.2. Skuteczność programów redukcji szkód 1259 39.2.1. Programy substytucyjne 1260 39.2.2. Przeciwdziałanie przedawkowaniu 1261 39.2.3. Programy partyworkingowe i testowanie składu substancji 1263 39.2.4. Programy wymiany igieł i strzykawek 1264 39.2.5. Pokoje iniekcyjne 1265 39.2.6. Superwizowane programy alkoholowe 1267 39.3. Charakterystyka polskich programów redukcji szkód 1269 39.4. Redukcja szkód a system leczenia uzależnienia 1273 39.5. Warunki implementacji programów redukcji szkód 1275 Podsumowanie 1276 CZĘŚĆ VII. Bliscy osoby z problemem uzależnienia – diagnoza i psychoterapia 1281 Rozdział 40. Problemy partnerek/partnerów osób z uzależnieniem – Krzysztof Gąsior 1283 40.1. Wprowadzenie 1284 40.2. Koncepcje współuzależnienia 1285 40.2.1. Współuzależnienie jako choroba 1285 40.2.2. Współuzależnienie jako zaburzenie osobowości 1286 40.2.3. Współuzależnienie jako reakcja na stres 1288 40.3. Współczesne ujęcia problemów bliskich osób z uzależnieniem 1291 40.3.1. Reakcja kryzysowa 1292 40.3.2. Problemy relacyjne – uwikłanie w destrukcyjną, bliską relację 1293 40.3.3. Reakcja na przewlekły stres i traumę 1295 40.3.4. Problemy bliskich osób z uzależnieniem w wymiarze rozwojowym 1299 40.4. Pomoc psychologiczna i psychoterapeutyczna dla bliskich osób z uzależnieniem – ujęcie modułowe 1302 Rozdział 41. Obraz kliniczny i psychoterapia osób, które dorastały w rodzinie z problemem uzależnień – Agnieszka Litwa-Janowska 1283 41.1. Rozważania wokół pojęcia „syndrom DDA” 1310 41.2. Doświadczenie traumy dziecięcej – charakterystyka i możliwe następstwa 1314 41.3. Wielowymiarowa diagnoza kliniczna i psychoterapeutyczna 1318 41.4. Specyficzne aspekty psychoterapii traumy interpersonalnej 1320 41.4.1. Trauma a więź 1320 41.4.2. Trauma i regulacja emocji 1324 41.4.3. Somatyczne (cielesne) ślady traumy 1326 41.4.4. Symbiotyczne zjednoczenie a „uzależniony” obiekt – problem tożsamości 1328 41.4.5. Psychoterapia traumy – podstawowe zalecenia i rekomendacje 1331 Podsumowanie 1336 Rozdział 42. Terapia par z problemem uzależnień – Jolanta Ryniak, Krzysztof Gąsior 1339 42.1. Wprowadzenie 1340 42.2. Terapia par i terapia rodzin – nieco historii 1341 42.3. Psychoanalityczne rozumienie pary z problemem uzależnień 1343 42.3.1. Psychoanalityczna terapia par 1348 42.4. Terapia par skoncentrowana na emocjach 1350 42.5. Poznawczo-behawioralna terapia par 1353 42.5.1. Struktura procesu terapeutycznego w poznawczo-behawioralnej terapii par 1354 42.5.2. Diagnoza 1355 42.5.3. Ustalanie celów i planowanie terapii 1356 42.5.4. Przebieg terapii CBCT 1357 42.5.5. Leczenie psychopatologii i uzależnień 1359 42.6. Integracyjno-systemowa terapia par 1360 42.6.1. Struktura i dynamika procesu terapeutycznego 1361 42.6.2. Przebieg procesu terapii 1362 Podsumowanie 1366 42.7. Krótkoterminowa terapia par z osobą pozostającą w leczeniu uzależnienia 1366 42.7.1. Założenia krótkoterminowej terapii par 1367 42.7.2. Cele programu krótkoterminowej terapii par 1367 42.7.3. Metody pracy terapeutycznej 1368 42.7.4. Struktura programu krótkoterminowej terapii par 1369 Podsumowanie 1370 CZĘŚĆ VIII. Rozwój zawodowy specjalistów psychoterapii uzależnień 1375 Rozdział 43. Trening interpersonalny, trening terapeutyczny, warsztaty psychologiczne w procesie kształcenia specjalizacyjnego – Jolanta Sokół-Jedlińska, Krzysztof Jedliński 1377 43.1. Trening interpersonalny 43.1.1. Rys historyczny 1378 43.1.2. Cele treningu interpersonalnego 1381 43.1.3. Podstawowe założenia treningu interpersonalnego 1382 43.1.4. Trening interpersonalny dziś 1383 43.1.5. Co się dzieje podczas treningu interpersonalnego – wielowymiarowość procesów 1384 43.1.6. Procesy doświadczania na treningu interpersonalnym 1386 43.1.7. Rodzaje treningów interpersonalnych 1389 43.1.8. Procesowość – podstawowy mechanizm określający specyfikę doświadczania na treningu interpersonalnym 1390 43.1.9. Końcowe efekty treningu 1391 Podsumowanie 1391 43.2. Trening intrapersonalny 1392 43.3. Warsztat psychologiczny 1397 Podsumowanie 1398 Rozdział 44. Superwizja procesu psychoterapeutycznego w lecznictwie uzależnień – Jolanta Agnieszka Litwa-Janowska 1401 44.1. Początki superwizji i rozumienia jej znaczenia 1402 44.2. Definicja superwizji 1404 44.3. Modalności w psychoterapii a superwizja 1406 44.3.1. Superwizja analityczna (korzenie superwizji) 1408 44.3.2. Superwizja jungowska 1408 44.3.3. Superwizja psychodynamiczna 1408 44.3.4. Superwizja systemowa 1409 44.3.5. Superwizja poznawczo-behawioralna 1410 44.3.6. Superwizja humanistyczna (skoncentrowana na osobie) 1410 44.3.7. Superwizja doświadczeniowa 1410 44.3.8. Superwizja skoncentrowana na emocjach EFT 1411 44.4. Rodzaje superwizji 1411 44.5. Zjawiska w superwizji 1415 44.6. Przymierze w superwizji a styl przywiązania 1418 44.7. Superwizja w psychoterapii uzależnień 1422 44.8. Nabywanie umiejętności w roli superwizora 1428 Rozdział 45. Prawne aspekty wykonywania zawodu specjalisty psychoterapii uzależnień – Błażej Kmieciak, Justyna Kotowska 1433 45.1. Wprowadzenie 1434 45.2. Psychoterapeuta/specjalista psychoterapii uzależnień w prawie 1436 45.3. Prawa pacjenta w praktyce specjalisty psychoterapii uzależnień 1441 Rozdział 46. Lecznictwo uzależnień w Polsce w kontekście historycznym – Bohdan Woronowicz 1461 46.1. Leczenie zaburzeń spowodowanych używaniem innych niż alkohol substancji psychoaktywnych 1462 46.1.1. Wprowadzenie 1462 46.1.2. Okres międzywojenny i czasy wcześniejsze 1463 46.1.3. Lata po drugiej wojnie światowej 1465 46.1.4. Organizacje wspierające lecznictwo 1474 46.2. Leczenie zaburzeń spowodowanych używaniem alkoholu w Polsce 1477 46.2.1. Okres rozbiorów i czasy wcześniejsze 1477 46.2.2. Okres polski międzywojennej 1479 46.2.3. Okres po drugiej wojnie światowej i czasy dzisiejsze 1480 46.2.4. Organizacje samopomocowe wspierające lecznictwo zaburzeń spowodowanych używaniem alkoholu 1484 Aneks. Specjalizacja w dziedzinie psychoterapii uzależnień – nowa formuła kształcenia specjalistów psychoterapii uzależnień – Barbara Bętkowska-Korpała 1489 Skorowidz 1493