Chirurgia

Książka Chirurgia. Podręcznik dla studentów powstała przede wszystkim z myślą o studentach kierunku lekarskiego, a także tych kształcących się na innych kierunkach medycznych. W siedmiu częściach – zawierających łącznie ponad 430 rycin – w przystępny i zarazem nowoczesny sposób przedstawiono najnowsze treści zgodnie z zasadami medycyny, w tym chirurgii opartej na faktach medycznych i standardach tzw. dobrej praktyki klinicznej z uwzględnieniem bezpieczeństwa pacjenta jako mierników jakości świadczenia usług medycznych w chirurgii. W podręczniku przedstawiono między innymi: chirurgię ambulatoryjną, standardy i współczesne zasady diagnostyki i kwalifikacji pacjentów do operacji, podstawy opieki okołooperacyjnej, chirurgię gastroenterologiczną, chirurgię narządową oraz współczesne trendy rozwoju chirurgii z uwzględnieniem informacji wymaganych programem kształcenia w Unii Europejskiej.

CZĘŚĆ I. WPROWADZENIE DO WSPÓŁCZESNEJ CHIRURGII I INNYCH DYSCYPLIN ZABIEGOWYCH 1 1. Bezpieczeństwo, chirurgia oparta na faktach medycznych, dobra praktyka kliniczna w chirurgii – Grzegorz Wallner, Tomasz Banasiewicz 3 1.1. Wprowadzenie 3 1.2. Definicja bezpieczeństwa pacjenta i epidemiologia powikłań 3 1.3. Zalecenia w zakresie bezpieczeństwa w chirurgii 4 1.4. Okołooperacyjna karta kontrolna 4 1.5. Cele bezpiecznej chirurgii 6 1.6. Chirurgia oparta na faktach medycznych 7 1.7. Dobra praktyka kliniczna w chirurgii 9 2. Etyka i odpowiedzialność zawodowa w chirurgii – Piotr Richter, Antoni Czupryna, Grzegorz Wallner 13 2.1. Wprowadzenie 13 2.2. Zasady etyki zawodowej 14 2.3. Odpowiedzialność zawodowa lekarzy 17 3. Zasady komunikacji i wsparcie psychologiczne w chirurgii – Alicja Widera 21 3.1. Wprowadzenie 21 3.2. Zasady prawidłowej komunikacji 21 Komunikacja niewerbalna 22 Komunikacja werbalna 22 3.3. Postawy ułatwiające zbudowanie dobrych relacji 24 Akceptacja i wyrażanie zrozumienia 24 Postawa asertywna 24 3.4. Problemy w komunikacji i sposoby ich rozwiązywania 25 Bariery w komunikacji 25 Mechanizmy obronne 25 Opór pacjenta 26 Sposób przekazywania informacji 26 3.5. Komunikacja w momentach kryzysowych 27 3.6. Wsparcie pacjenta chirurgicznego 30 4. Ambulatoryjna specjalistyczna opieka zdrowotna w zakresie chirurgii jako element organizacji systemu zdrowia publicznego – Grzegorz Wallner, Marek Kos 33 5. Kształcenie w zakresie chirurgii – Grzegorz Wallner 39 5.1. Wprowadzenie 39 5.2. Wykorzystywanie symulacji medycznych 40 5.3. Nauczanie i zdobywanie umiejętności technicznych i nietechnicznych 45 5.4. Sposoby ewaluacji nauczania 47 6. Rozumowanie kliniczne w chirurgii – Grzegorz Wallner 51 6.1. Wprowadzenie 51 6.2. Teoretyczne podstawy rozumowania klinicznego w chirurgii 51 CZĘŚĆ II. CHIRURGIA AMBULATORYJNA 59 7. Zasady aseptyki i antyseptyki w chirurgii – Kamil Nurczyk, Tomasz Skoczylas, Grzegorz Wallner 61 7.1. Wprowadzenie 61 7.2. Definicje procedur mających zastosowanie w zapobieganiu zakażeniom ran w chirurgii 61 7.3. Zapobieganie kontaminacji rany chirurgicznej i zakażeniom szpitalnym na oddziale chirurgii 62 Okres przedoperacyjny 63 Okres okołooperacyjny 63 Okres pooperacyjny 63 7.4. Zakażenia wewnątrzszpitalne 63 7.5. Organizacja pracy oddziału 64 Przygotowanie pacjenta 64 Przygotowanie narzędzi chirurgicznych 65 Przygotowanie personelu 65 Przygotowanie sali operacyjnej 65 Technika chirurgiczna 66 7.6. Profilaktyka antybiotykowa okołozabiegowa jako element strategii postępowania zgodnie z zasadami aseptyki i antyseptyki w chirurgii 66 7.7. Podsumowanie 67 8. Mechanizmy powstawania i rodzaje ran. Podstawy patofizjologii gojenia się ran – Tomasz Banasiewicz 69 8.1. Podstawowe pojęcia i definicje, rodzaje ran 69 8.2. Rany trudno gojące się i rany przewlekłe 74 Rodzaje ran przewlekłych 76 9. Zasady chirurgicznego opracowania ran, techniki szycia, opatrunki – Tomasz Banasiewicz 83 9.1. Zaopatrywanie ran 83 Rodzaje zaopatrywania ran 83 9.2. Sposoby zamykania rany 83 Zaopatrzenie pierwotne 83 Zaopatrzenie wtórne 86 9.3. Podstawy zaopatrywania ran 88 9.4. Antyseptyka w leczeniu ran 91 10. Zakażenia przyranne i zakażenia miejsca operowanego – Tomasz Banasiewicz, Adam Bobkiewicz, Dominik A. Walczak 93 10.1. Zakażenia przyranne 93 Zakażenia związane z urazem lub ugryzieniem, rany urazowe i rany niechirurgiczne 93 10.2. Zakażenia miejsca operowanego 97 Rozpoznanie i leczenie zakażenia miejsca operowanego 98 Leczenie zakażenia miejsca operowanego 100 10.3. Podsumowanie 101 11. Stany ropne ręki – Marian Kratochwil, Kamil Rapacz 103 11.1. Wprowadzenie 103 11.2. Zastrzał 103 11.3. Zanokcica 106 11.4. Ropień przestrzeni kłębu kciuka 106 11.5. Ropień pod modzelem 106 11.6. Zespół de Quervaina 107 12. Zakażenia skóry i tkanek miękkich – Renata Kucala-Kozakowska, Daromir Godula 109 12.1. Wprowadzenie 109 12.2. Zapalenie tkanki łącznej 110 12.3. Róża 110 Objawy 111 12.4. Ropień 111 Objawy 111 12.5. Ropowica 112 12.6. Czyrak 112 12.7. Ropne zapalenie gruczołów potowych 113 12.8. Liszajec 113 12.9. Martwicze zapalenie powięzi 113 12.10. Zgorzel gazowa 114 12.11. Podsumowanie 116 13. Instrumentarium i zabiegi chirurgiczne w ambulatorium – Kamil Rapacz, Marian Kratochwil 117 13.1. Instrumentarium 117 Skalpele 118 Pęsety 118 Kleszczyki chirurgiczne (pęsy, peany, kochery) 118 Narzędzia przemieszczające 120 Nożyczki 121 Narzędzia szyjące 121 Igły oraz nici chirurgiczne 122 Nici chirurgiczne 124 Narzędzia iniekcyjne 124 13.2. Zabiegi w ambulatorium chirurgicznym 124 Znieczulenie miejscowe 126 CZĘŚĆ III. STANDARDY I WSPÓŁCZESNE ZASADY DIAGNOSTYKI I KWALIFIKACJI PACJENTÓW DO OPERACJI 127 14. Wywiad – badanie podmiotowe w chirurgii – Jacek Dziedzic, Tomasz Skoczylas 129 14.1. Wprowadzenie 129 14.2. Znaczenie i cele wywiadu 129 14.3. Funkcja diagnostyczna wywiadu – stan faktyczny i przebieg wywiadu 130 14.4. Zadania terapeutyczne – ustanowienie wspierającej relacji 131 14.5. Przeprowadzanie wywiadu 131 Stosowanie technik komunikacji niewerbalnej 131 Pierwsze czynności podczas wywiadu 132 Sposób zadania pierwszych pytań dotyczących problemu zdrowotnego 132 Określenie głównych dolegliwości pacjenta 133 Przebieg aktualnych dolegliwości 133 Charakterystyka aktualnych dolegliwości 133 Historia dotychczasowego leczenia 134 Alergie i przyjmowane leki 134 Wywiad rodzinny 135 Wywiad ginekologiczny 135 Wywiad społeczny 135 Różnice w zakresie wywiadu chirurgicznego 135 14.6. Problemy związane z przeprowadzeniem wywiadu 135 14.7. Podsumowanie 136 15. Badanie fizykalne/przedmiotowe w chirurgii – Jacek Dziedzic, Tomasz Skoczylas 137 15.1. Wprowadzenie 137 15.2. Przygotowanie do badania 137 15.3. Przeprowadzanie badania 138 Główne parametry życiowe i ocena ogólna pacjenta 138 Głowa i szyja 139 Klatka piersiowa i kończyny górne 139 Gruczoł piersiowy 140 Jama brzuszna 140 Badanie per rectum 144 Narządy moczowo-płciowe 144 Kończyny dolne 145 16. Badania obrazowe w chirurgii – Grzegorz Wallner 147 16.1. Wprowadzenie 147 16.2. Radiografia i fluoroskopia 147 16.3. Ultrasonografia 150 16.4. Tomografia komputerowa 151 16.5. Rezonans magnetyczny 154 16.6. Obrazowe badania hybrydowe 156 17. Endoskopia diagnostyczna i zabiegowa w chirurgii – Marek Winiarski, Michał Kukla, Marcin Dembiński 161 17.1. Wprowadzenie 161 17.2. Endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego 161 Definicja 161 Wskazania 161 Przeciwwskazania 162 Powikłania 162 17.3. Diagnostyka endoskopowa w górnym odcinku przewodu pokarmowego 162 Wskazania do doraźnej gastroskopii 162 Wskazania do planowej gastroskopii 164 17.4. Leczenie endoskopowe w górnym odcinku przewodu pokarmowego 168 Przełyk Barretta 168 Leczenie zwężeń 168 Usuwanie zmian uniesionych i płaskich 168 17.5. Endoskopia dolnego odcinka przewodu pokarmowego 169 Definicja 169 Wskazania 169 Przeciwwskazania 169 Powikłania 170 17.6. Diagnostyka endoskopowa w dolnym odcinku przewodu pokarmowego 170 Wskazania doraźne 170 Wskazania planowe 170 17.7. Leczenie endoskopowe w dolnym odcinku przewodu pokarmowego 172 Polipektomia 172 Argonizacja zmian popromiennych w odbytnicy 172 Protezowanie odbytnicy i esicy 172 Usuwanie ciał obcych 172 17.8. Endoskopia w obrębie dróg żółciowych i przewodu trzustkowego 172 Diagnostyka w obrębie dróg żółciowych i przewodu trzustkowego 172 Leczenie endoskopowe w obrębie dróg żółciowych 173 17.9. Endoskopia w obrębie jelita cienkiego 174 Diagnostyka endoskopowa w obrębie jelita cienkiego 174 Leczenie endoskopowe w obrębie jelita cienkiego 174 18. Diagnostyka laboratoryjna w chirurgii – Adam Bobkiewicz, Tomasz Banasiewicz 177 18.1. Wprowadzenie 177 18.2. Diagnostyka przedoperacyjna – przedoperacyjne badania przesiewowe, badania dedykowane 177 Morfologia krwi 179 Ocena funkcji nerek 180 Ocena układu krzepnięcia 180 Elektrolity 180 Test ciążowy a operacja 180 Hemoglobina glikowana 180 Badanie ogólne moczu 180 Ocena stanu odżywienia 181 18.3. Diagnostyka pooperacyjna, diagnostyka stanów ostrych 181 Morfologia krwi obwodowej 181 Badanie układu krzepnięcia 181 Parametry gospodarki węglowodanowej – glukoza i hemoglobina glikowana 181 Parametry funkcji wątroby 181 Parametry funkcji nerek 182 Amylaza 182 Podstawowe elektrolity w chirurgii 182 Laboratoryjne wykładniki stanu zapalnego w chirurgii 182 18.4. Inne badania 183 Gazometria krwi 183 18.5. Podsumowanie 184 19. Diagnostyka mikrobiologiczna w chirurgii – Hanna Tomczak, Tomasz Banasiewicz 185 19.1. Wprowadzenie 185 19.2. Znaczenie zakażeń w chirurgii 185 19.3. Monitorowanie mikrobiologiczne i interpretacja wyniku badań 185 19.4. Zlecanie badań mikrobiologicznych 185 19.5. Pobieranie, przechowywanie i transport materiałów do badań 186 Przechowywanie i transport materiałów 186 Prawidłowe pobieranie materiału do badań mikrobiologicznych 186 Pobieranie krwi na posiew 188 Problemy związane z pobieraniem materiału do badań 188 19.6. Nosicielstwo a zakażenie 188 19.7. Czynniki etiologiczne zakażeń 189 Drobnoustroje 189 Mikrobiota i dysbioza 189 Stosowanie antybiotyków 191 20. Diagnostyka patomorfologiczna – Anna Nasierowska-Guttmejer 193 20.1. Współpraca klinicysty z patomorfologiem 193 20.2. Metody diagnostyczne 194 Metody cytologiczne 194 Metody histopatologiczne 196 20.3. Badanie śródoperacyjne 198 20.4. Materiał operacyjny 198 20.5. Etapy procesu diagnostycznego 199 20.6. Badania specjalne w diagnostyce patomorfologicznej 200 21. Skale prognostyczne, ryzyko okołooperacyjne – Grzegorz Wallner 203 21.1. Wprowadzenie 203 21.2. Czynniki prognostyczne 204 21.3. Przedoperacyjna ocena i optymalizacja stanu pacjenta 204 21.4. Systemy punktowe i skale prognostyczne 207 CZĘŚĆ IV. PODSTAWY OPIEKI OKOŁOOPERACYJNEJ 213 22. Zaburzenia wodno-elektrolitowe i kwasowo-zasadowe w ostrych schorzeniach jamy brzusznej – Marian Kratochwil, Grzegorz Wallner 215 22.1. Wprowadzenie 215 22.2. Odwodnienie organizmu i zaburzenia gospodarki sodowej 215 22.3. Elektrolity inne niż sód 217 22.4. Osmolalność osocza a płynów infuzyjnych 218 22.5. Zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej 219 23. Wstrząs w chirurgii – Renata Zajączkowska, Jerzy Wordliczek 221 23.1. Definicja 221 23.2. Wstrząs hipowolemiczny 221 Leczenie wstrząsu hipowolemicznego 221 23.4. Wstrząs krwotoczny 222 Leczenie wstrząsu krwotocznego 223 23.5. Wstrząs septyczny 225 Leczenie wstrząsu septycznego 227 24. Hemostaza w chirurgii – Kamil Nurczyk, Tomasz Skoczylas, Grzegorz Wallner 231 24.1. Wprowadzenie 231 24.2. Podstawy fizjologiczne hemostazy 231 24.3. Pierwotna hemostaza 231 24.4. Kaskada krzepnięcia 231 24.5. Rola komórek w hemostazie 232 24.6. Zachowanie równowagi hemostazy 233 24.7. Skazy krwotoczne w praktyce chirurga 234 Skazy krwotoczne osoczowe wrodzone 234 Skazy krwotoczne osoczowe nabyte 234 Skazy krwotoczne naczyniowe 235 Skazy krwotoczne płytkowe 235 24.8. Trombofilia 235 24.9. Przedoperacyjna ocena układu krzepnięcia 235 24.10. Pacjenci ze zwiększonym ryzykiem krwawienia 236 24.11. Wpływ operacji chirurgicznej na hemostazę 236 24.12. Hemostaza chirurgiczna 236 Metody hemostazy chirurgicznej 237 Hemostaza w chirurgii laparoskopowej 239 24.13. Podsumowanie 239 25. Zasady leczenia krwią i jej składnikami – Małgorzata Lange-Ratajczak 241 25.1. Wprowadzenie 241 25.2. Przetaczanie koncentratu krwinek czerwonych 241 25.3. Rodzaje i wskazania do stosowania specjalnie przygotowanych rodzajów koncentratu krwinek czerwonych 243 25.4. Przetaczanie koncentratu krwinek płytkowych 243 25.5. Przetaczanie osocza i krioprecypitatu 244 25.6. Wskazania do stosowania krioprecypitatu 245 25.7. Powikłania po leczeniu krwią i jej składnikami 245 25.8. Praktyczne uwagi, aspekty prawne. Skrócone zasady postępowania i prowadzenie dokumentacji leczenia krwią i jej preparatami – jak unikać błędów 246 26. Zakażenia w chirurgii – zasady profilaktyki i terapii antybiotykowej – Tomasz Banasiewicz, Grzegorz Wallner 249 26.1. Wprowadzenie 249 26.2. Zakażenia w chirurgii 250 26.3. Profilaktyka antybiotykowa 253 26.4. Antybiotykoterapia 256 Leczenie empiryczne 256 Pobranie materiału do badania mikrobiologicznego przed podaniem antybiotyku 257 Monitorowanie terapii 257 Terapia celowana 257 Czas leczenia 257 Optymalna dawka 257 Optymalna droga podania 257 Niestosowanie antybiotyków miejscowo 257 Unikanie nadużywania antybiotyków 258 27. Standardy przygotowania i kwalifikacji pacjentów do operacji – Tomasz Banasiewicz, Jarosław Cwaliński 261 27.1. Wprowadzenie 261 27.2. Ocena wskazań do zabiegu, tryby zabiegów 261 27.3. Ocena stanu zdrowia pacjenta, ocena ryzyka zabiegu 264 27.4. Minimalizacja czynników ryzyka oraz przygotowanie pacjenta – prehabilitacja 265 Wyjaśnienie pacjentowi planowanego zabiegu, pobranie zgody pacjenta na wykonanie zabiegu operacyjnego 268 27.5. Przygotowanie pacjenta do operacji 269 28. Podstawy anestezjologii i intensywnej terapii w chirurgii – Mirosław Czuczwar, Michał Borys, Edyta Kotlińska-Hasiec 271 28.1. Przygotowanie pacjenta do zabiegu chirurgicznego 271 28.2. Znieczulenie do zabiegów chirurgicznych 274 28.3. Leczenie bólu u pacjentów po operacjach chirurgicznych 276 28.4. Ocena i leczenie bólu w ostrych schorzeniach jamy brzusznej 278 28.5. Wskazania do leczenia na oddziale anestezjologii i intensywnej terapii w okresie okołooperacyjnym 279 29. Współczesne standardy diagnostyki i leczenia nowotworów w chirurgii – Radosław Pach, Piotr Richter 281 29.1. Wprowadzenie 281 29.2. Definicje 281 29.3. Badania diagnostyczne 283 29.4. Diagnostyka w celu precyzyjnego ustalenia stagingu w wybranych nowotworach 284 29.5. Standardy leczenia nowotworów 284 30. Dostępy operacyjne. Podstawowe procedury interwencyjne w chirurgii. Zespolenia w chirurgii – Justyna Wyroślak-Najs 289 30.1. Dostępy operacyjne 289 Laparotomia 289 Laparoskopia 291 Zabiegi operacyjne z asystą robotową 294 30.2. Podstawowe procedury interwencyjne w chirurgii 295 Znieczulenie miejscowe 295 Założenie zgłębnika nosowo-żołądkowego 295 Cewnikowanie pęcherza moczowego 296 Punkcja otrzewnej (paracenteza) 298 Drenaż jamy opłucnowej (torakocenteza) 298 30.3. Zespolenia w chirurgii 299 31. Zasady terapii żywieniowej w chirurgii – Tomasz Banasiewicz, Jarosław Cwaliński 305 31.1. Wprowadzenie 305 31.2. Pacjent niedożywiony to pacjent zagrożony 305 31.3. Niedożywienie okołooperacyjne – ogólna strategia działania 305 31.4. Ryzyko wtórnych niedoborów pokarmowych, profilaktyka niedożywienia 306 31.5. Leczenie żywieniowe 306 31.6. Kryteria niedożywienia chorego 307 31.7. Żywienie po operacji 309 Żywienie immunomodulujące 309 32. Opieka okołooperacyjna – Grzegorz Wallner, Tomasz Skoczylas 313 32.1. Wprowadzenie 313 32.2. Ocena pacjenta i optymalizacja działań medycznych przed operacją 313 32.3. Prehabilitacja 314 32.4. Opieka okołozabiegowa, czyli etap szpitalny 316 32.5. Protokół ERAS 317 32.6. Przygotowanie skóry do operacji 317 32.7. Transfuzje krwi 317 32.8. Monitorowanie pacjentów na sali operacyjnej 317 32.9. Profilaktyka pooperacyjnych nudności i wymiotów 318 32.10. Wczesne rozpoczęcie żywienia pooperacyjnego 318 32.11. Żywienie immunomodulujące 318 32.12. Profilaktyka przeciwzakrzepowa 318 32.13. Profilaktyka antybiotykowa 318 32.14. Kryteria wypisu do domu 319 32.15. Opieka poszpitalna 319 33. Powikłania w chirurgii – Tomasz Skoczylas, Michał Mirecki 321 33.1. Wprowadzenie 321 33.2. Rodzaje powikłań pooperacyjnych 321 33.3. Ciężkość powikłań pooperacyjnych 323 33.4. Edukacja pacjenta 326 33.5. Przygotowanie do zabiegu 326 33.6. Podsumowanie 328 CZĘŚĆ V. CHIRURGIA GASTROENTEROLOGICZNA 329 34. Ostre schorzenia jamy brzusznej – Grzegorz Wallner 331 34.1. Definicja 331 34.2. Wprowadzenie 331 34.3. Etiologia i etiopatogeneza ostrych schorzeń jamy brzusznej 332 34.4. Patogeneza ostrych schorzeń jamy brzusznej 333 34.5. Patomechanizm bólów brzucha w przebiegu ostrych schorzeń jamy brzusznej 334 Ból mieszany 336 Ból odniesiony (rzutowany) 336 Czas trwania bólu 337 Chronologia bólu, początek wystąpienia bólu 337 Lokalizacja bólu 338 34.6. Objawy ostrych schorzeń jamy brzusznej 340 34.7. Badanie przedmiotowe pacjentów z podejrzeniem ostrego schorzenia jamy brzusznej 341 Ocena stanu ogólnego 341 Badanie per rectum 342 35. Zapalenie otrzewnej. Zakażenia wewnątrzbrzuszne – Grzegorz Wallner, Tomasz Banasiewicz, Tomasz Skoczylas 345 35.1. Podstawy etiologii i patofizjologii zapalenia otrzewnej i innych zakażeń wewnątrzbrzusznych 345 35.2. Definicja i klasyfikacja zakażeń wewnątrzbrzusznych 345 35.3. Epidemiologia zakażeń wewnątrzbrzusznych 346 35.4. Czynniki prognostyczne i parametryzacja zakażeń wewnątrzbrzusznych 347 35.5. Objawy zapalenia otrzewnej i innych zakażeń wewnątrzbrzusznych 348 35.6. Diagnostyka zapalenia otrzewnej i innych zakażeń wewnątrzbrzusznych 348 35.7. Diagnostyka mikrobiologiczna zapalenia otrzewnej i innych zakażeń wewnątrzbrzusznych 349 35.8. Leczenie zapalenia otrzewnej i innych zakażeń wewnątrzbrzusznych 349 35.9. Nadciśnienie śródbrzuszne, zespół ciasnoty wewnątrzbrzusznej 350 35.10. Leczenie metodą otwartego brzucha 351 35.11. Kompleksowa strategia postępowania w terapii zakażeń wewnątrzbrzusznych 351 35.12. Leczenie wspomagające zapalenia otrzewnej i innych zakażeń wewnątrzbrzusznych 352 35.13. Zasady doboru i strategie antybiotykoterapii w zapaleniu otrzewnej i innych zakażeniach wewnątrzbrzusznych 353 36. Obrażenia brzucha – Krzysztof Słowiński 355 36.1. Wprowadzenie 355 Obrażenia zamknięte (nieprzenikające), tzw. tępe 355 Obrażenia przenikające 355 36.2. Postępowanie na miejscu wypadku, w transporcie i w szpitalu 356 Na miejscu wypadku i w czasie transportu 356 W szpitalu 357 36.3. Wywiad 358 36.5. Badanie przedmiotowe 358 Oglądanie 358 Badanie palpacyjne 358 Osłuchiwanie 359 Badanie stanu krążenia i oddychania oraz funkcji nerek od chwili pierwszego kontaktu 359 Badania laboratoryjne 359 36.6. Badania obrazowe w diagnostyce szczegółowej obrażeń brzucha 360 Rentgenodiagnostyka konwencjonalna 360 Ultrasonografia i tomografia komputerowa 360 36.7. Diagnostyczne płukanie jamy otrzewnowej 361 Laparoskopia 361 36.8. Algorytm postępowania w obrażeniach brzucha 362 Wybór metody leczenia urazów brzucha 364 Wskazania do leczenia zachowawczego w obrażeniach brzucha 364 36.9. Laparotomia w obrażeniach brzucha w stanie bezpośredniego zagrożenia życia 364 36.10. Laparotomia jako otwarcie brzucha w celu poszukiwania zagrożeń 365 Etap pierwszy – pierwsze wrażenie 365 Etap drugi – inspekcja jamy brzusznej 367 Etap trzeci – ocena, co się dzieje w przestrzeni zaotrzewnowej 367 36.11. Tymczasowe zamknięcie jamy brzusznej 367 36.12. Postępowanie pooperacyjne i powikłania 368 37. Przepukliny brzuszne – Andrzej Ratajczak, Tomasz Banasiewicz 371 37.1. Wprowadzenie 371 37.2. Definicja 371 37.3. Przepukliny przedniej ściany brzucha 371 Etiopatogeneza 371 Objawy przepukliny 372 Badanie i rozpoznanie przepukliny 373 37.4. Typy przepuklin 373 Przepukliny okolicy pachwinowej 373 Przepukliny brzuszne 376 37.5. Leczenie operacyjne przepuklin brzusznych 379 37.6. Powikłania w leczeniu przepuklin 380 37.7. Siatki przepuklinowe 381 37.8. Prehabilitacja w chirurgii przepuklin 381 38. Choroby przełyku – Jacek Dziedzic, Kamil Nurczyk, Tomasz Skoczylas, Grzegorz Wallner 383 38.1. Anatomia chirurgiczna przełyku 383 38.2. Symptomatologia chorób przełyku 384 38.3. Urazy przełyku 384 38.4. Chemiczne uszkodzenia przełyku 386 38.5. Nowotwory przełyku 387 Rak płaskonabłonkowy przełyku 387 Rak gruczołowy przełyku 393 Łagodne nowotwory przełyku 396 38.6. Zaburzenia czynnościowe przełyku 396 Choroba refluksowa przełyku 396 Przepukliny rozworu przełykowego przepony 400 38.7. Achalazja przełyku 403 Leczenie achalazji przełyku 404 38.8. Uchyłki przełyku 405 Uchyłek Zenkera (uchyłek gardłowo-przełykowy / pierścienno-gardłowy) 405 Uchyłki środkowego odcinka przełyku (uchyłek Rokitansky’ego) 406 Uchyłki nadprzeponowe 406 39. Choroby żołądka i dwunastnicy – Piotr Kołodziejczyk, Piotr Richter 409 39.1. Wprowadzenie 409 39.2. Owrzodzenia trawienne żołądka i dwunastnicy 410 Wrzód dwunastnicy 410 Zespół Zollingera-Ellisona 411 Wrzód żołądka 411 Stresowe zapalenie żołądka i dwunastnicy, wrzód stresowy i ostre krwotoczne zapalenie żołądka 412 39.3. Rak żołądka 412 Wczesny rak żołądka 413 Polipy żołądka 415 Chłoniaki żołądka 415 Guz stromalny żołądka 416 39.4. Choroba Ménétriera 416 39.5. Zapalenie żółciowe żołądka 416 39.6. Wypadanie błony śluzowej żołądka 417 39.7. Skręt żołądka 417 39.8. Bezoar żołądka 417 39.9. Uchyłek dwunastnicy 417 39.10. Guzy dwunastnicy 417 Łagodne guzy dwunastnicy 417 39.11. Zespół tętnicy krezkowej górnej 417 39.12. Zapalenie błony śluzowej żołądka i dwunastnicy 418 40. Chirurgiczne metody leczenia otyłości – Piotr Małczak, Piotr Major 419 40.1. Epidemiologia 419 40.2. Metody leczenia 419 40.3. Kwalifikacja 419 40.4. Typy operacji bariatrycznych 420 40.5. Interdyscyplinarna opieka i wyniki leczenia 420 41. Choroby wątroby, pęcherzyka żółciowego oraz dróg żółciowych – Jakub Kenig, Urszula Skorus-Zadęcka, Piotr Richter 423 41.1. Anatomia chirurgiczna wątroby 423 41.2. Diagnostyka chorób wątroby 424 41.3. Zmiany ogniskowe wątroby 424 41.4. Torbiele pasożytnicze 424 41.5. Nowotwory złośliwe wątroby 425 Rak wątrobowokomórkowy 425 Wewnątrzwątrobowy rak dróg żółciowych 426 41.6. Ropień wątroby 427 41.7. Nadciśnienie wrotne 427 41.8. Obrażenia wątroby 428 41.9. Choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych 429 Anatomia i fizjologia dróg żółciowych 429 Kamica żółciowa 430 Jatrogenne uszkodzenia dróg żółciowych, kalectwo dróg żółciowych 434 Torbiele dróg żółciowych 434 Pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych 434 Rak pęcherzyka żółciowego 435 Rak zewnątrzwątrobowych dróg żółciowych 435 42. Choroby trzustki – Marek Sierżęga, Michał Solecki, Piotr Richter 439 42.1. Anatomia trzustki 439 42.2. Wrodzone schorzenia trzustki 439 42.3. Zapalenie trzustki 440 Ostre zapalenie trzustki 440 Przewlekłe zapalenie trzustki 448 42.4. Torbiele rzekome trzustki 449 42.5. Nowotwory trzustki 450 Wewnątrzprzewodowy śluzowy nowotwór brodawkowaty 450 Gruczolakotorbielak surowiczy 451 Gruczolakotorbielak śluzowy 451 Rak gruczołowy przewodowy 451 Inne nowotwory złośliwe 452 Zasady diagnostyki i diagnostyki różnicowej nowotworów trzustki 452 Metody terapii nowotworów trzustki 452 Leczenie paliatywne nowotworów trzustki 454 Nowotwory neuroendokrynne trzustki 454 43. Choroby śledziony – Michał Solecki, Justyna Wyroślak-Najs 457 43.1. Anatomia chirurgiczna 457 43.2. Diagnostyka podstawowa śledziony 457 43.3. Wskazania do splenektomii 458 43.4. Zawał śledziony 460 43.5. Zmiany torbielowate śledziony 460 43.6. Wskazania do splenektomii w chorobach hematologicznych 461 43.7. Opieka okołooperacyjna 462 43.8. Dostępy operacyjne do wykonania splenektomii 463 44. Choroby jelit – Łukasz Krokowicz, Maciej Borejsza-Wysocki, Krzysztof Szmyt, Tomasz Banasiewicz 467 44.1. Nowotwory jelit 467 Nowotwory jelita cienkiego 467 Nowotwory jelita grubego 468 Rak kanału i brzegu odbytu 471 44.2. Zespoły polipowatości jelita grubego 472 Rodzinna polipowatość gruczolakowata 473 44.3. Choroby zapalne jelit 475 Wrzodziejące zapalenie jelita grubego 475 Choroba Leśniowskiego–Crohna 476 44.4. Choroba uchyłkowa 479 45. Proktologia – Łukasz Krokowicz, Krzysztof Szmyt, Maciej Borejsza-Wysocki, Tomasz Banasiewicz 481 45.1. Anatomia i fizjologia okolicy odbytu 481 45.2. Choroba hemoroidalna 482 45.3. Zakrzepica splotu brzeżnego 483 45.4. Ropień okołoodbytowy lub okołoodbytniczy 483 45.5. Przetoka odbytu 485 45.6. Szczelina odbytu 487 45.7. Zatoka włosowa (torbiel włosowa, torbiel pilonidalna) 488 45.8. Nietrzymanie stolca 489 45.9. Uchyłek odbytnicy 489 CZĘŚĆ VI. CHIRURGIA NARZĄDOWA 493 46. Choroby gruczołów wydzielania wewnętrznego – Tomasz Wierzbicki, Małgorzata Lange-Ratajczak, Tomasz Banasiewicz 495 46.1. Choroby tarczycy 495 Wole guzkowe nietoksyczne 495 Rak tarczycy 498 46.2. Choroby przytarczyc 499 Wprowadzenie 499 Nadczynność przytarczyc 500 Niedoczynność przytarczyc 500 Wskazania do operacji przytarczyc 500 Diagnostyka i leczenie 501 Powikłania po operacji 501 46.3. Choroby nadnerczy 501 Wprowadzenie 501 Wybrane choroby nadnerczy 502 Kwalifikacja do leczenia operacyjnego nadnerczy 503 Postępowanie przedoperacyjne i leczenie nadnerczy 504 Powikłania po operacji 504 47. Choroby gruczołów piersiowych – Diana Hodorowicz-Zaniewska 505 47.1. Łagodne zmiany piersi 505 Definicja, etiopatogeneza i klasyfikacja łagodnych zmian piersi 505 Zasady diagnostyki łagodnych zmian piersi 505 Wybrane zmiany łagodne piersi 505 Zmiany o niepewnym charakterze biologicznym 507 47.2. Rak piersi 508 Definicja i epidemiologia raka piersi 508 Etiopatogeneza raka piersi 508 Wywiad i badanie fizykalne 509 Badania obrazowe 509 Diagnostyka histopatologiczna 510 Badania uzupełniające 511 Klasyfikacja raka piersi 511 Metody leczenia chorych na raka piersi 511 Leczenie chirurgiczne chorych na raka piersi 512 Powikłania leczenia chirurgicznego 514 48. Choroby naczyń tętniczych 517 48.1. Diagnostyka układu naczyniowego – Michał Toborek, Piotr Terlecki 517 Wywiad z pacjentem 517 Badanie fizykalne 517 Nieobrazowe metody diagnostyczne 517 Obrazowe metody diagnostyczne 518 48.2. Przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych – Piotr Terlecki 521 Wprowadzenie 521 Objawy i klasyfikacje przewlekłego niedokrwienia kończyn dolnych 521 Postępowanie diagnostyczne w chorobach naczyń 522 Metody rozpoznania przewlekłego niedokrwienia kończyn dolnych 522 Leczenie zachowawcze pacjentów z przewlekłym niedokrwieniem kończyn dolnych 522 Leczenie chirurgiczne pacjentów z przewlekłym niedokrwieniem kończyn dolnych 524 48.3. Ostre niedokrwienie kończyn dolnych – Piotr Terlecki 525 Wprowadzenie 525 Objawy, diagnostyka i rozpoznanie ostrego niedokrwienia kończyn dolnych 526 Leczenie pacjentów z ostrym niedokrwieniem kończyn dolnych 526 Leczenie przeciwzakrzepowe 528 Podsumowanie 528 48.4. Tętniaki i rozwarstwienia aorty – Grzegorz Borowski 528 Tętniaki 528 Rozwarstwienia aorty 532 48.5. Choroby zewnątrzczaszkowego odcinka tętnic szyjnych – Jan Jakub Kęsik, Piotr Terlecki 532 Udar mózgu 532 Diagnostyka zwężeń zewnątrzczaszkowych tętnic szyjnych i kwalifikacja do zabiegu 532 Optymalne leczenie zachowawcze zwężeń tętnic szyjnych 535 Leczenie zabiegowe zwężeń tętnic szyjnych 536 49. Choroby naczyń żylnych 539 49.1. Przewlekła niewydolność żylna – Karol Terlecki 539 Definicja i główne czynniki ryzyka przewlekłej niewydolności żylnej 539 Klasyfikacja przewlekłej niewydolności żylnej 539 Etiologia i objawy przewlekłej niewydolności żylnej 539 Rozpoznanie przewlekłej niewydolności żylnej 540 Leczenie zachowawcze pacjentów z przewlekłą niewydolnością żylną 541 Leczenie chirurgiczne pacjentów z przewlekłą niewydolnością żylną 542 49.2. Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa – Andrzej Wojtak 542 Definicja żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej 542 Klasyfikacja zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej 542 Epidemiologia żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej 542 Etiopatogeneza zakrzepicy żył głębokich 543 Czynniki ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej 543 Objawy zakrzepicy żył głębokich 544 Diagnostyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej 544 Różnicowanie zakrzepicy żył głębokich 546 Profilaktyka i leczenie pacjentów z żylną chorobą zakrzepowo-zatorową 546 49.3. Przewlekła niedrożność żył głębokich – Jan Jakub Kęsik 548 Zespoły uciskowe 548 Zmiany pozakrzepowe 549 Objawy przewlekłej niedrożności żył głębokich 549 Leczenie zachowawcze pacjentów z przewlekłą niedrożnością żył głębokich 550 Leczenie zabiegowe pacjentów z przewlekłą niedrożnością żył głębokich 550 50. Choroby naczyń trzewnych – Grzegorz Wallner 553 50.1. Wprowadzenie 553 50.2. Niedrożność pnia trzewnego 554 Objawy i diagnostyka niedrożności pnia trzewnego 554 Leczenie niedrożności pnia trzewnego 555 50.3. Tętnica krezkowa górna – ostre niedokrwienie jelit 555 Objawy i diagnostyka ostrego niedokrwienia jelit 555 Leczenie pacjentów z ostrym niedokrwieniem jelit 556 50.4. Tętnica krezkowa dolna – ostre niedokrwienie jelit 557 Objawy w przebiegu ostrego niedokrwienia jelit w przypadku upośledzenia krążenia w tętnicy krezkowej dolnej 557 Leczenie pacjentów z ostrym niedokrwieniem jelit 558 50.5. Przewlekłe niedokrwienie jelit – angina brzuszna 558 Objawy, rozpoznanie i różnicowanie 558 Leczenie pacjentów z anginą brzuszną 558 50.6. Nieokluzyjne ostre niedokrwienie krezki 559 50.7. Tętniaki tętnic trzewnych 559 Objawy i rozpoznanie tętniaka tętnic trzewnych 560 Leczenie pacjentów z tętniakiem tętnic trzewnych 560 50.8. Inne stany kliniczne prowadzące do niedokrwienia narządów jamy brzusznej 560 Zespół tętnicy krezkowej górnej 560 Zakrzepica żyły wrotnej 561 51. Dostęp naczyniowy do hemodializy – Stanisław Przywara 563 51.1. Wprowadzenie 563 51.2. Przetoka tętniczo-żylna – złoty standard dostępu naczyniowego do hemodializy 563 51.3. Protezy naczyniowe – zastosowanie i wyzwania 564 51.4. Cewniki naczyniowe do hemodializy 564 52. Podstawy urologii. Stany nagłe w urologii – Piotr Chłosta, Katarzyna Gronostaj 565 52.1. Definicja urologii 565 52.2. Kolka nerkowa 565 Definicja i objawy kolki nerkowej 565 Etiologia i diagnostyka kolki nerkowej 565 Postępowanie terapeutyczne u pacjentów z kolką nerkową 566 52.3. Krwiomocz 566 Definicja, etiologia i objawy krwiomoczu 566 Diagnostyka krwiomoczu 567 Leczenie pacjentów z krwiomoczem 567 52.4. Zatrzymanie moczu 567 Definicja i rodzaje zatrzymania moczu 567 Przyczyny zatrzymania moczu 567 Postępowanie u pacjentów z zatrzymaniem moczu 568 52.5. Rak stercza (gruczołu krokowego, prostaty) 568 Diagnostyka i rozpoznanie raka stercza 568 Leczenie pacjentów z rakiem stercza 569 52.6. Rak pęcherza moczowego 569 Diagnostyka i rozpoznanie raka pęcherza moczowego 569 Leczenie pacjentów z rakiem pęcherza moczowego 569 52.7. Rak nerki 570 Diagnostyka i rozpoznanie raka nerki 570 Leczenie pacjentów z rakiem nerki 570 52.8. Rak moczowodu 571 Diagnostyka raka moczowodu 571 Leczenie pacjentów z rakiem moczowodu 571 52.9. Rak jądra 571 Diagnostyka raka jądra 571 Leczenie pacjentów z rakiem jądra 571 52.10. Rak prącia 571 Czynniki ryzyka i diagnostyka raka prącia 571 Leczenie pacjentów z rakiem prącia 571 52.11. Kamica nerkowa 572 Definicja, objawy i diagnostyka kamicy nerkowej 572 Leczenie pacjentów z kamicą nerkową 572 52.12. Łagodny rozrost gruczołu krokowego 572 Objawy i diagnostyka łagodnego rozrostu gruczołu krokowego 572 Leczenie pacjentów z łagodnym rozrostem gruczołu krokowego 572 53. Urazy głowy – Jakub Moskal, Jeremi Kościński 575 53.1. Wprowadzenie 575 53.2. Klasyfikacja urazów głowy 575 53.3. Patofizjologia urazów głowy 575 Uraz pierwotny 575 Uraz wtórny 575 53.4. Objawy kliniczne i diagnostyka urazów głowy 576 53.5. Ciśnienie wewnątrzczaszkowe 576 53.6. Postępowanie u pacjenta po urazie głowy 577 Postępowanie przedszpitalne i wczesnoszpitalne 577 Leczenie objawowe 577 Leczenie neurochirurgiczne 577 53.7. Typy urazów głowy 577 Wstrząśnienie 577 Krwiak nadtwardówkowy 577 Krwiak podtwardówkowy ostry 578 Krwiak podtwardówkowy przewlekły 578 Krwiak śródmózgowy 578 Krwawienie podpajęczynówkowe pourazowe 579 Wgłobienie 579 Rozlany uraz aksonalny 579 Płynotok 579 53.8. Następstwa urazów głowy 579 53.9. Podsumowanie 579 54. Urazy i obrażenia układu kostno-stawowego – Grzegorz Wallner, Tomasz Bielecki 581 54.1. Wprowadzenie. Mianownictwo w chirurgii urazowej 581 54.2. Postępowanie z pacjentem z mnogimi obrażeniami ciała 581 54.3. Podstawy ortopedii i traumatologii narządu ruchu 582 Badanie ortopedyczne 582 54.4. Urazy narządu ruchu 583 Stłuczenie 583 Urazowe uszkodzenie jednostki mięśniowo-ścięgnistej 583 Skręcenie 583 Zwichnięcie 584 Złamanie 585 Złota godzina 586 54.5. Ocena pacjenta urazowego 586 Ocena wstępna i zabiegi ratujące życie na miejscu zdarzenia 586 Wstrząs hipowolemiczny 587 Szybkie badanie urazowe 587 Badanie powtórne 588 54.6. Transport pacjenta urazowego 589 55. Współczesna transplantologia – podstawy – Tomasz Kruszyna, Bogdan Niekowal, Piotr Richter 591 55.1. Wprowadzenie 591 55.2. Biorcy przeszczepów narządowych 591 55.3. Kategorie dawców 592 55.4. Kwalifikacja dawcy zmarłego 592 Dawca zmarły w mechanizmie nieodwracalnego ustania czynności mózgu 592 Dawca zmarły w mechanizmie nieodwracalnego zatrzymania krążenia 594 Przeciwwskazania do pobrania narządów i tkanek 594 55.5. Kwalifikacja dawcy żywego 595 Diagnostyka dawców żywych i bezwzględne przeciwwskazania do pobrania narządów 595 Ryzyko dla dawcy żywego 597 55.6. Pobranie narządów w celu przeszczepienia 598 Pobranie wielonarządowe u dawcy zmarłego 598 Pobranie narządów od dawców zmarłych wskutek nieodwracalnego zatrzymania krążenia 598 55.7. Przechowywanie narządów pobranych w celu przeszczepienia 599 Hipotermia 599 Normotermia 599 55.8. Pobranie narządu od dawcy żywego 600 Pobranie nerki 600 Pobranie fragmentu wątroby 600 55.9. Koordynacja akcji transplantacyjnej 600 55.10. Organizacja pobierania i przeszczepiania narządów 600 55.11. Immunologia transplantacyjna 601 55.12. Odrzucanie przeszczepu 602 55.13. Leczenie immunosupresyjne w transplantologii 603 55.14. Powikłania po przeszczepieniu narządu 603 Powikłania infekcyjne 603 Występowanie nowotworów 604 56. Torakochirurgia – odma jamy opłucnej, krwiak opłucnej, złamanie żeber – Janusz Włodarczyk 605 56.1. Odma jamy opłucnej 605 Definicja odmy jamy opłucnej 605 Klasyfikacje odmy jamy opłucnej 605 Etiopatogeneza i diagnostyka odmy jamy opłucnej 608 Kwalifikacja i metody terapii 609 Technika drenażu jamy opłucnej 611 Przeciek powietrza i jego ocena 612 56.2. Krwiak opłucnej 612 Definicja i klasyfikacje krwiaka opłucnej 612 Etiologia krwiaka opłucnej 612 Zabiegi diagnostyczno-terapeutyczne u pacjentów z krwiakiem opłucnej 612 Postępowanie terapeutyczne u pacjentów z krwiakiem opłucnej 614 56.3. Złamanie żeber 614 Klasyfikacje i epidemiologia złamania żeber 614 Typy niestabilności klatki piersiowej 615 Diagnostyka złamania żeber 615 Postępowanie u pacjentów ze złamaniami żeber 616 CZĘŚĆ VII. WSPÓŁCZESNE TRENDY ROZWOJU CHIRURGII 617 57. Robotyzacja i postęp technologiczny w chirurgii – Grzegorz Wallner 619 57.1. Rys historyczny rozwoju współczesnej chirurgii 619 57.2. Standardy współczesnej chirurgii 620 57.3. Chirurgia robotowa 621 Definicja chirurgii robotowej 621 Klasyfikacja robotów chirurgicznych 624 Zastosowania kliniczne robotów 624 57.4. Nanorobotyka medyczna 625 58. Sztuczna inteligencja w chirurgii – Grzegorz Wallner, Tomasz Banasiewicz, Piotr Richter 629 58.1. Wprowadzenie 629 58.2. Podstawy uczenia głębokiego i jego znaczenie 631 59. Organizacja bloku operacyjnego – Justyna Rymarowicz, Piotr Major 641 59.1. Struktura bloku operacyjnego 641 Personel medyczny na obszarze bloku operacyjnego 641 Pacjent na obszarze bloku operacyjnego 641 59.2. Rodzaje sal operacyjnych 641 59.3. Rodzaje zabiegów operacyjnych 643 59.4. Bezpieczeństwo i współpraca zespołowa na bloku operacyjnym 643 Sterylność i strefy sterylne 643 Instrukcja chirurgicznego mycia rąk 644 Sterylne elementy ubioru 646 Przygotowanie pola operacyjnego 646 Obłożenie pola operacyjnego 646 59.5. Zasady prawidłowego zachowania dla studentów przebywających na bloku operacyjnym 646 59.6. Ekologia i zrównoważony rozwój na bloku operacyjnym 647 Skorowidz 649