Medycyna menopauzy

Nowoczesna opieka menopauzalna wymaga zindywidualizowanego podejścia do pacjentki. Nie chodzi tylko o nasilenie typowych objawów, lecz także wiek pacjentki, unikalny, biochemiczny profil kobiety oraz sam charakter menopauzy, naturalny lub jatrogenny. Menopauza, mimo że jest naturalnym etapem w życiu kobiety, wciąż funkcjonuje w przestrzeni publicznej jako zjawisko obciążone stygmatyzacją, uproszczeniami oraz sprzecznymi informacjami. Zasady dobrej praktyki klinicznej wymagają, by lekarz prowadzący poradnictwo menopauzalne, stosując regułę shared decision making, był przygotowany do stosowania różnych metod, preparatów, mających na celu poprawę jakości życia pacjentek z objawami menopauzalnymi. Menopauza to nie jest tylko punkt czasowy na mapie życia, lecz przede wszystkim długotrwały proces neuroendokrynny, na który ma wpływ wiek, styl życia, schorzenia współistniejące takie jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca czy dyslipidemia. Szczególnej uwagi wymagają pacjentki z przedwczesną niewydolnością jajników (POI) oraz menopauzą jatrogenną, np. po ooforektomii, chemioterapii lub radioterapii. W tej grupie ryzyko chorob sercowo-naczyniowych, otępienia, parkinsonizmu i przedwczesnego zgonu jest drastycznie zwiększone. Książka jest skierowana do szerokiego grona profesjonalistów – lekarzy (ginekologów, endokrynologów, seksuologów, lekarzy POZ, psychiatrów), a także edukatorów zdrowotnych.

Przedmowa Tomasz Paszkowski, Violetta Skrzypulec-Plinta XXI 1. Epidemiologia i symptomatologia menopauzy Aleksandra Krupa, Violetta Skrzypulec-Plinta 1 Wprowadzenie 1 Klasyfikacja STRAW + 10 2 Epidemiologia menopauzy 5 Wiek wystąpienia naturalnej menopauzy 5 Kliniczne znaczenie wieku wystąpienia menopauzy 6 Czynniki determinujące wiek wystąpienia naturalnej menopauzy 6 Przedwczesna niewydolność jajników i wczesna menopauza 8 Menopauza jatrogenna 12 Symptomatologia 15 Objawy naczynioruchowe 15 Menopauzalny zespół urogenitalny 16 Zaburzenia psychologiczne, kognitywne i neurologiczne 18 Zmiany metaboliczne i ryzyko sercowo-naczyniowe 19 Układ mięśniowo-szkieletowy 21 Inne objawy somatyczne 22 2. Zasady personalizacji terapii menopauzalnej Tomasz Paszkowski 25 Wprowadzenie 25 Personalizacja terapii menopauzalnej 25 Podsumowanie 30 3. Systemowe hormonalne terapie menopauzalne Tomasz Paszkowski 31 Wprowadzenie 31 Wskazania do systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 33 Przeciwwskazania do systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 33 Czas trwania systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 35 Wybór rodzaju i dawki estrogenu 35 Wybór rodzaju i dawki progestagenu 37 Wybór drogi podawania hormonów 39 Wybór schematu terapii 41 Badania przez wdrożeniem systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 41 Badania kontrolne podczas systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 42 Hormonalna terapia menopauzalna u kobiet po histerektomii 44 Profil bezpieczeństwa systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 44 Systemowa hormonalna terapia menopauzalna a zakrzepica żylna 44 Systemowa hormonalna terapia menopauzalna a choroba niedokrwienna serca oraz udar niedokrwienny 45 Systemowa hormonalna terapia menopauzalna a rak piersi 45 Działania niepożądane systemowej hormonalnej terapii menopauzalna 45 Inne systemowe terapie hormonalne 46 Tibolon 46 Testosteron 47 Podsumowanie 48 4. Terapie niehormonalne stosowane w celu łagodzenia menopauzalnych objawów naczynioruchowych Tomasz Paszkowski 51 Wprowadzenie 51 Niehormonalne terapie farmakologiczne stosowane w celu łagodzenia menopauzalnych objawów naczynioruchowych 52 Niefarmakologiczne terapie stosowane w celu łagodzenia menopauzalnych objawów naczynioruchowych 55 Podsumowanie 55 5. Fitoterapia Violetta Skrzypulec-Plinta 57 Rola fitoterapii w świetle współczesnych wytycznych Północnoamerykańskiego Towarzystwa Menopauzy (2023) 57 Definicja celów terapeutycznych w fitoterapii 57 Algorytmy diagnostyczno-terapeutyczne 58 Nowe i obiecujące surowce roślinne 62 Kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum) 64 Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus) 65 Ostropest plamisty (Silybum marianum) 65 Resweratrol 65 Bezpieczeństwo farmakoterapii – interakcje lekowe 66 Bezpieczeństwo onkologiczne 68 Podsumowanie 68 6. Miejscowe terapie hormonalne w menopauzie Violetta Skrzypulec-Plinta, Katarzyna Zborowska 71 Wprowadzenie 71 Aspekty historyczne rozwoju miejscowych terapii hormonalnych 72 Rodzaje miejscowych terapii hormonalnych 73 Estrogeny miejscowe 73 Dehydroepiandrosteron 77 Selektywne modulatory receptorów estrogenowych 80 Progestyny w kontekście terapii miejscowych 82 Terapie skojarzone i nowe kierunki rozwoju 85 Bezpieczeństwo miejscowej terapii hormonalnej 89 Adherencja terapeutyczna i bariery w stosowaniu miejscowych terapii hormonalnych 91 Podsumowanie 92 7. Miejscowe terapie niehormonalne Violetta Skrzypulec-Plinta, Katarzyna Zborowska 97 Wprowadzenie 97 Preparaty nawilżające i lubrykanty dopochwowe 98 Mechanizm działania 98 Składniki aktywne 99 Zastosowanie kliniczne 99 Preparaty regenerujące i barierowe 102 Kwas hialuronowy 103 Pantenol, alantoina i witamina E 103 Probiotyki dopochwowe i prebiotyki 106 Mechanizm działania 106 Znaczenie kliniczne w menopauzie i menopauzalnym zespole urogenitalnym 106 Prebiotyki dopochwowe i podejście synbiotyczne 107 Bezpieczeństwo, tolerancja i akceptacja pacjentek 109 Podsumowanie 110 8. Rola testosteronu u kobiet Mariusz Łukaszuk, Violetta Skrzypulec-Plinta 115 Wprowadzenie 115 Historia 116 Fizjologia 116 Jak diagnozować niedobór androgenów? 118 Badania 118 Funkcje seksualne 119 Zespół obniżonego pożądania seksualnego u kobiet w okresie perimenopauzy i menopauzy 121 Przedwczesna niewydolność jajników, menopauza jatrogenna 123 Wskazówki praktyczne dotyczące terapii testosteronem u kobiet 126 Testosteron w terapii lokalnej 128 Potencjalne dodatkowe korzyści stosowania testosteronu 129 Podsumowanie 130 9. Przedwczesna niewydolność jajników Violetta Skrzypulec-Plinta, Aleksandra Krupa 133 Definicja i epidemiologia przedwczesnej niewydolności jajników 133 Etiologia i czynniki ryzyka przedwczesnej niewydolności jajników 135 Czynniki genetyczne 135 Czynniki autoimmunologiczne 137 Diagnostyka przedwczesnej niewydolności jajników 140 Kryteria rozpoznania według towarzystw naukowych ESHRE i ASRM 140 Różnicowanie przedwczesnej niewydolności jajników 144 Badania laboratoryjne 148 Badania obrazowe 153 Postępowanie terapeutyczne w przedwczesnej niewydolności jajników 158 Hormonalna terapia menopauzalna 158 Suplementacja i prewencja osteoporozy 162 Płodność w przedwczesnej niewydolności jajnikow 163 Metody zachowania płodności (fertility preservation) 163 Metody wspomaganego rozrodu w przedwczesnej niewydolności jajników 165 Opieka długoterminowa i monitorowanie pacjentek z przedwczesną niewydolnością jajników 167 Kontrola kliniczna 167 Podsumowanie 168 10. Terapia menopauzalna u pacjentek po leczeniu onkologicznym Maciej Paszkowski 173 Wprowadzenie 173 Etiopatogeneza jatrogennej menopauzy w związku z leczeniem onkologicznym 174 Radioterapia 174 Chemioterapia 174 Leki antyestrogenowe 175 Leczenie chirurgiczne 175 Nowoczesne terapie przeciwnowotworowe 175 Objawy menopauzalne a leczenie onkologiczne 175 Wybór terapii menopauzalnej u pacjentki po leczeniu onkologicznym 176 Hormonalna terapia menopauzalna 176 Leki niehormonalne 177 Postępowanie holistyczne 179 11. Osteopenia i osteoporoza Ewa Wielosz 183 Wprowadzenie 183 Rozpoznanie osteopenii i osteoporozy 184 Podział osteoporozy 186 Osteoporoza pomenopauzalna 187 Złamania osteoporotyczne 189 Postępowanie w osteoporozie pomenopauzalnej 192 Podsumowanie 199 12. Otyłość w okresie menopauzy Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 201 Okres menopauzalny jako moment życia związany ze wzrostem ryzyka zachorowania na otyłość 201 Przyczyny przyrostu masy ciała w okresie menopauzalnym 202 Zmiany bilansu energetycznego 202 Zmiany hormonalne 203 Czynniki psychologiczne 204 Czynniki jatrogenne 208 Wpływ otyłości na przebieg menopauzy 210 Wpływ otyłości na wiek wystąpienia menopauzy 210 Wpływ otyłości na objawy menopauzy 211 Główne powikłania otyłości w okresie menopauzy 213 Nadciśnienie tętnicze 213 Stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi 213 Stany przedcukrzycowe i cukrzyca typu 2 213 Dyslipidemia 214 Choroby sercowo-naczyniowe 214 Nowotwory 215 Obturacyjny bezdech w czasie snu 216 Choroba zwyrodnieniowa stawów 216 Funkcje poznawcze 216 Aspekty psychospołeczne 217 Ryzyko i korzyści hormonalnej terapii menopauzalnej u kobiet chorych na otyłość 217 Definicje i rozpoznawanie otyłości 218 Definicja Światowej Organizacji Zdrowia 218 Nowa definicja otyłości Komisji Lancet Diabetes & Endocrinology 2025 (LDEC) 219 Zapobieganie i leczenie otyłości u kobiet w okresie menopauzalnym 224 Zapobieganie przyrostowi masy ciała 224 Leczenie otyłości i jego cele 225 Podsumowanie 242 13. Zaburzenia nastroju Hanna Karakuła-Juchnowicz, Tomasz Szawłoga, Izabela Stachura 245 Wprowadzenie 245 Epidemiologia 246 Etiopatogeneza zaburzeń nastroju w okresie okołomenopauzalnym 247 Biologiczne podstawy okołomenopauzalnych zaburzeń nastroju 248 Znaczenie kliniczne 249 Diagnostyka zaburzeń nastroju w okresie okołomenopauzalnym 250 Leczenie – wskazówki praktyczne 252 Hormonoterapia 254 Terapia psychologiczna 255 Psychofarmakoterapia 255 Podsumowanie 262 Aneks 263 A. Objawy depresyjne obecne przez 2 tygodnie lub dłużej 263 B. Czynniki ryzyka nasilające podatność na zaburzenia nastroju 264 C. „Czerwone flagi” 264 Decyzja kliniczna 264 Uwagi praktyczne 265 14. Skóra kobiety w okresie menopauzy Agnes Frankel 267 Wprowadzenie 267 Skóra i jej przydatki jako narząd hormonozależny 268 Receptory hormonalne i lokalny metabolizm hormonów w skórze 269 Kliniczne objawy zmian hormonozależnych skóry 270 Mikrokrążenie i fenotyp naczyniowo-reaktywny 270 Skóra i jej przydatki jako barometr równowagi hormonalnej: włosy, niepożądane owłosienie typu androgenowego i paznokcie 272 Kortyzol i oś stresu w endokrynodermatologii menopauzy 273 Zmiany hormonalne a mikrobom skóry menopauzalnej 273 Znaczenie kliniczne 275 Zmiany strukturalne skóry w okresie menopauzy – macierz zewnątrzkomórkowa, sprężystość, zmarszczki i zaburzenia pigmentacji 276 Skóra właściwa jako główne miejsce zmian strukturalnych 276 Kolagen – ilość, organizacja i konsekwencje kliniczne 276 Elastyna i utrata sprężystości skóry 277 Naskórek – ścieńczenie i znaczenie kliniczne 277 Promieniowanie ultrafioletowe, menopauza i zaburzenia pigmentacji 278 Znaczenie zmian strukturalnych w praktyce klinicznej 278 Zmiany funkcjonalne skóry w okresie menopauzy – inflammaging, nadreaktywność i fenotyp zapalno-naczyniowy 279 Inflammaging skóry jako konsekwencja niedoboru estrogenów 279 Inflammaging jako środowisko niesprzyjające syntezie kolagenu 280 Dysfunkcja bariery naskórkowej i nadreaktywność skóry 280 Fenotyp naczyniowo-zapalny: rumień i teleangiektazje 280 Menopauza a trądzik różowaty 281 Znaczenie zmian funkcjonalnych w praktyce klinicznej 281 Znaczenie kliniczne zaburzeń mikrokrążenia skóry menopauzalnej 282 Mikrobiom skóry, bariera naskórkowa i środowisko biologiczne skóry w okresie menopauzy 282 Mikrobiom skóry jako element homeostazy narządu 282 Menopauza a zmiany w składzie i funkcji mikrobiomu skóry 283 Bariera naskórkowa jako interfejs pomiędzy mikrobiomem a środowiskiem 283 Mikrobiom a dermatozy zapalne w okresie menopauzy 284 Znaczenie mikrobiomu i bariery w doborze terapii miejscowych 284 Znaczenie kliniczne i perspektywa przyszłych badań 284 Zaburzenia pigmentacji skóry w okresie menopauzy – mechanizmy biologiczne, rola naskórka i obraz kliniczny 285 Hormonozależna regulacja melanogenezy w okresie menopauzy 286 Rola ścieńczenia naskórka jako czynnika pośredniego 286 Promieniowanie ultrafioletowe, naprawa DNA i kumulacja ekspozomu 287 Inflammaging i pigmentacja pozapalna 287 Kliniczne fenotypy zaburzeń pigmentacji w okresie menopauzy 287 Znaczenie fotoprotekcji i implikacje kliniczne 288 Skóra w okresie menopauzy a jakość życia – wymiar psychologiczny, emocjonalny i relacyjny 288 Skóra jako „interfejs społeczny” i narząd tożsamości 289 Psychodermatologia: wspólna biologia skóry i psychiki 289 Menopauza a ryzyko objawów depresyjnych – tło psychiatrii reprodukcyjnej 290 Fenotypy skórne o największym ciężarze psychologicznym 290 Jak mierzyć to, co niewidzialne – narzędzia oceny jakości życia i przesiewowej oceny zaburzeń nastroju 291 Interwencje psychospołeczne – element medycyny opartej na dowodach 292 Perspektywa kliniczna: jak rozmawiać, by nie banalizować i nie eskalować lęku? 292 Nowoczesne strategie leczenia zmian skórnych w okresie menopauzy 293 Wpływ hormonalnej terapii menopauzalnej na kondycję skóry 293 Pielęgnacja dermatologiczna jako fundament terapii 294 Suplementacja i wsparcie odżywcze skóry 295 Zabiegi medycyny estetycznej w terapii skóry menopauzalnej 295 Medycyna regeneracyjna i nowe kierunki terapii 296 Styl życia jako element terapii anti-aging 296 Przypadki kliniczne 296 Przypadek kliniczny 1 – Skóra jako narząd hormonozależny 296 Przypadek kliniczny 2 – Zaburzenia mikrokrążenia i funkcji naczyniowej skóry 297 Przypadek kliniczny 3 – Inflammaging i przewlekły stan zapalny skóry 297 Przypadek kliniczny 4 – Zmiany pigmentacyjne skóry w okresie menopauzy 298 Przypadek kliniczny 5 – Najczęstsze problemy dermatologiczne, estetyczne i psychologiczne 298 Przypadek kliniczny 6 – Psychologiczne aspekty zmian skórnych w okresie menopauzy 298 Przypadek kliniczny 7 – Nowoczesne strategie terapeutyczne 299 15. Seksualność w menopauzie – znaczenie kliniczne i praktyczne Katarzyna Zborowska, Violetta Skrzypulec-Plinta 303 Wprowadzenie 303 Klinicznie istotne uwarunkowania biologiczne seksualności w okresie menopauzy 305 Spadek estrogenów – znaczenie dla tkanek i komfortu seksualnego 305 Androgeny i pożądanie – co ma znaczenie w gabinecie 306 Psychobiologia w menopauzie – krótko, ale klinicznie 307 Jak pacjentki zgłaszają problemy seksualne – perspektywa gabinetowa 308 Dlaczego pacjentki nie mówią wprost – najczęstsze bariery gabinetowe 308 Jak pacjentki zgłaszają problemy – typowe „formuły” i co one zwykle oznaczają 309 Rola lekarza: jak ułatwić pacjentce ujawnienie problemu w 2–3 minuty? 309 Najczęstsze zaburzenia seksualne u kobiet w okresie menopauzy 310 Menopauzalny zespół urogenitalny jako główny „fenotyp” problemu seksualnego 311 Dyspareunia i inne postacie bólu podczas aktywności seksualnej 311 Obniżenie pożądania i zespół obniżonego pożądania seksualnego 312 Zaburzenia podniecenia i responsywności seksualnej 313 Zaburzenia orgazmu 313 Zmiany w mikrobiomie pochwy 314 Inne częste konteksty kliniczne: bol przewlekły, choroby przewlekłe i zdrowie psychiczne 314 Postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne w przypadku zaburzeń seksualnych 317 Diagnostyka 317 Postępowanie terapeutyczne: podejście etapowe i zintegrowane 318 Grupy szczególne: pacjentki po leczeniu onkologicznym 321 Możliwości leczenia farmakologicznego i niefarmakologicznego zaburzeń seksualnych w okresie menopauzy 321 Leczenie farmakologiczne 322 Leczenie niefarmakologiczne 323 Interwencje psychoseksualne 324 Interprofesjonalne podejście i współpraca wielospecjalistyczna w opiece nad seksualnością kobiet w okresie menopauzy 328 Podsumowanie 331 16. Nieplanowe krwawienia z macicy podczas hormonalnej terapii menopauzalnej Tomasz Paszkowski 337 Skala i znaczenie problemu 337 Przyczyny nieplanowych krwawień podczas hormonalnej terapii menopauzalnej 338 Postępowanie w przypadku wystąpienia nieplanowego krwawienia z macicy podczas hormonalnej terapii menopauzalnej 339 Podsumowanie 341 17. Antykoncepcja w okresie perimenopauzy Violetta Skrzypulec-Plinta 343 Wprowadzenie i kontekst kliniczny 343 Definicja i ramy czasowe perimenopauzy 343 Epidemiologia ciąży w późnym wieku 345 Płodność i potrzeby antykoncepcyjne kobiet w okresie okołomenopauzalnym 346 Nieplanowane ciąże i wskaźniki terminacji 346 Powikłania położnicze i ryzyko genetyczne 347 Hormonalna charakterystyka okresu przejściowego 348 Zmienność cyklu jajnikowego 348 Rezerwa jajnikowa a predykcja płodności 351 Zasady kwalifikacji do metod antykoncepcyjnych 354 Kryteria kwalifikacji medycznej do antykoncepcji według Światowej Organizacji Zdrowia 354 Wywiad i badanie przedmiotowe 356 Złożona antykoncepcja hormonalna 358 Wybór preparatu i dawki 358 Korzyści pozaantykoncepcyjne w perimenopauzie 360 Systemy wewnątrzmaciczne i wkładki 362 System wewnątrzmaciczny z lewonorgestrelem 362 Miedziana wkładka wewnątrzmaciczna 364 Antykoncepcja wyłącznie gestagenna 366 Tabletka jednoskładnikowa 366 Iniekcje domięśniowe i implanty podskórne 368 Metody barierowe i sterylizacja 370 Metody barierowe – skuteczność i aspekty kliniczne 370 Wazektomia partnera 370 Postępowanie w stanach szczególnych 371 Otyłość a skuteczność i bezpieczeństwo antykoncepcji 371 Antykoncepcja u kobiet z migreną 372 Algorytm zakończenia antykoncepcji 374 Bezpieczne zaprzestanie stosowania metod antykoncepcyjnych 374 Przejście z antykoncepcji do hormonalnej terapii menopauzalnej 374 Algorytm decyzyjny (schemat postępowania) 375 Wytyczne dotyczące praktyki klinicznej 377 Podsumowanie 379 18. Częste błędy w poradnictwie menopauzalnym Tomasz Paszkowski 383 Błędy na etapie diagnostycznym 383 Leczenie estrogenami objawów niezależnych od menopauzy 383 Wykonywanie nieuzasadnionych badań przed wdrożeniem hormonalnej terapii menopauzalnej 384 Błędy na etapie wyboru terapii 384 Inicjowanie hormonalnej terapii menopauzalnej u pacjentek, które jej nie akceptują 384 Nieprawidłowa ocena ryzyka hormonalnej terapii menopauzalnej 385 Zastosowanie w ramach hormonalnej terapii menopauzalnej zbyt wysokich dawek estrogenów 386 Zbyt późne wdrażanie hormonalnej terapii menopauzalnej 387 Błędy na etapie monitorowania przebiegu hormonalnej terapii menopauzalnej 387 Zbyt krótkie stosowanie hormonalnej terapii menopauzalnej 387 Nieprawidłowe postępowanie w przypadku nieustępowania objawów menopauzalnego zespołu urogenitalnego pomimo stosowania systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 388 19. Lista dostępnych w Polsce leków stosownych w hormonalnej terapii menopauzalnej Tomasz Paszkowski 391 20. Styl życia w okresie menopauzalnym – wybrane zagadnienia Aleksandra Krupa 399 Wprowadzenie 399 Aktywność fizyczna 399 Synergia z farmakoterapią 401 Optymalizacja programu ćwiczeń w praktyce klinicznej 402 Algorytm wdrożenia aktywności fizycznej u kobiet 40+ 403 Zaburzenia snu w okresie menopauzalnym 404 Mechanizmy przebudowy snu 405 Implikacje metaboliczne i hemodynamiczne 405 Konsekwencje kognitywne i ryzyko neurodegeneracji 406 Niefarmakologiczne techniki redukcji stresu 406 Znaczenie wsparcia społecznego i edukacji 408 21. Menopauza w mediach społecznościowych – destygmatyzacja, dezinformacja i wyzwania dla medycyny opartej na faktach Katarzyna Zborowska 411 Wprowadzenie 411 Rozprzestrzenianie się dezinformacji zdrowotnej 413 Menopauza w narracjach medialnych – między doświadczeniem a uproszczeniem 413 Hormonofobia i pseudonaukowe interpretacje leczenia menopauzy 416 Nieprofesjonalne protokoły leczenia menopauzy w social mediach 419 Konsekwencje kliniczne i psychospołeczne dezinformacji 420 Rola profesjonalistów medycznych w przestrzeni cyfrowej 422 Podsumowanie 424 Wykaz skrótów 431 Skorowidz 441