Dzieje kultury europejskiej. Barok-oświecenie

Barok i oświecenie to kolejny już tom porywającej podróży przez dzieje kultury europejskiej! Autor przedstawia Czytelnikowi podstawowy dotąd korpus wiedzy o obu epokach, zarazem rozwija szeroko skromnie dotąd prezentowane zarówno w polskich, jak i zachodnich monografiach ujęcie takich zjawisk, jak: geneza i wpływ na kulturę dziennikarstwa, cenzury i koncepcji wolności słowa; dowodzi, że obok francuskiego i angielskiego świeckiego racjonalizmu istniały nurty oświecenia katolickiego i żydowskiego – haskali; podnosi rolę literatury, sztuki i architektury w tworzeniu się tożsamości Ukrainy, a także w zachowaniu tradycji narodowych krajów pod panowaniem islamu. Czytelnik będzie zapewne zaskoczony tym, że Imperium Osmańskie na okupowanych Bałkanach gwarantowało firmanem Mehmeda II rozwój architektury chrześcijańskiej i że stanowiło ono, podobnie jak Rzeczpospolita Obojga Narodów, azyl dla innowierców prześladowanych na Zachodzie. Książka zawiera jeszcze wiele innych, podobnie zaskakujących informacji. Autor silnie podkreśla znaczenie polskiego i litewskiego baroku w Europie. Przytacza głośną monografię profesora Denisa De Lucca The Baroque Mind (2018), który weryfikuje nie zawsze nam przyjazne opinie zachodnie i określa m.in. Rzeczpospolitą Polsko-Litewską mianem „europejskiej potęgi i głównego podmiotu kulturalnego epoki baroku” w zakresie poezji. W przygotowaniu Dzieje kultury europejskiej. Wiek XIX.

Od autora – barok a oświecenie 17 Część 1. FUNDAMETY I RYSY NOWEJ ŚWIADOMOŚCI 23 Rozdział I. PROLOG BAROKU – WŁOSKI MANIERYZM 25 Sacco di Roma – koniec renesansowego Rzymu 25 Wielcy malarze włoskiego manieryzmu 28 Włoskie malarki manieryzmu 31 Włoska rzeźba manierystyczna 33 Manieryzm w architekturze 33 Manieryzm w muzyce 36 Rozdział II. MANIERYZM POZA ITALIĄ 39 El Greco w Hiszpanii 39 Manieryzm w sztuce i architekturze transalpińskiej 42 Literatura, sztuka i architektura manieryzmu na ziemiach polskich 50 Manieryzm angielski – pod znakiem Hilliarda 53 Rozdział III. ETYMOLOGIA NAZWY, GENEZA I CHARAKTER BAROKU 54 Pochodzenie nazwy 54 Geneza i ogólna charakterystyka baroku 58 Perypetie pojęcia baroku w muzyce i muzykologii 61 Polskie koncepcje baroku 62 Utylitarno-dydaktyczne funkcje baroku 64 Czy istnieje filozofia baroku? 66 Rozdział IV. KONTRREFORMACYJNE KONCEPCJE SZTUKI, ARCHITEKTURY I MUZYKI 70 Dziedzictwo Trydentu – religijne ramy i kontekst baroku 70 Molanus i jego traktat De Picturis et Imaginibus Sacris 73 Paleotti o obrazach świętych i świeckich 75 Sykstus V tworzy barokowy kanon architektury 78 Rola muzyki w ustaleniach trydenckich 79 Rozdział V. PROTESTANCKI RESPONS – OD LUTERAŃSKIEJ AFIRMACJI SZTUKI DO PURYTAŃSKIEGO IKONOKLAZMU 82 Luteranizm wobec sztuki i architektury kościelnej 82 Kalwinizm – „Królestwo Boże nie jest do oglądania” 84 Różnice między luterańską a kalwińską koncepcją architektury sakralnej 85 Charakter ikonoklazmu purytańskiego 88 Angielska sztuka po upadku purytanizmu 92 Hugenoci a sztuka i architektura 93 Rozdział VI. WOJNA TRZYDZIESTOLETNIA – JEJ HISTORIA I DALEKOSIĘŻNE ECHA W LITERATURZE, SZTUCE I MUZYCE 97 Bynajmniej nie ostatnia wojna religijna Europy 97 Defenestracja praska – epizod, który wywołał wojnę trzydziestoletnią 97 Muzyka dworska i kościelna okresu wojny trzydziestoletniej 102 Literackie echa wojny trzydziestoletniej i jej wpływ na późniejszą literaturę wojenną 104 Rozdział VII. ARCHITEKTURA BAROKU 109 Cechy architektury barokowej 109 Włoskie początki architektury barokowej 110 Arquitectura barroca en España 111 Barok portugalski 112 Barok Świętego Cesarstwa Rzymskiego 113 Angielska architektura barokowa 115 Niderlandy – między późnym renesansem, manieryzmem a klasycyzującym barokiem 116 Dansk barokarkitektur 117 Svensk barock 118 Architektura barokowa Rzeczypospolitej 119 Biskup Mohyła – pionier baroku ukraińskiego 122 Architektura barokowa Rosji 126 Rozdział VIII. RZEŹBA BAROKU 128 Scultura barocca italiana 129 Francja – dwa nurty barokowej rzeźby 133 Hiszpania – specyficzny realizm rzeźby barokowej 135 Escultura barroca portuguesa 137 Rozwój rzeźby barokowej w Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego 138 Nederlands barok beeld 140 Anglia – rzeźbiarski barok cudzoziemców 142 Rzeczpospolita – wpływy włoskie w rzeźbie barokowej 143 Rozdział IX. BAROKOWE MALARSTWO EUROPY POŁUDNIOWEJ 145 Malarstwo ojczyzny baroku 146 Pintura barroca española 151 Symbolika vanitas w barokowym malarstwie włoskim i hiszpańskim oraz ich północnoeuropejskie naśladownictwa 154 Echa barokowego malarstwa w Portugalii 158 Rozdział X. BAROKOWE MALARSTWO TRANSALPINUM 160 Era włoskich wpływów 160 Wielcy Flamandowie malarstwa barokowego 163 Giganci malarstwa holenderskiego i jego rodzaje 164 Malarstwo barokowe w Rzeczypospolitej 171 Malarstwo barokowe krajów niemieckiego obszaru językowego 173 Angielskie malarstwo barokowe po purytańskich szaleństwach 175 Tradycje i początki nowożytnej sztuki rosyjskiej 176 Rozdział XI. POEZJA BAROKOWA A KLASYCYZM 179 Włoska poezja barokowa – Marini i jego przeciwnicy 179 Poezja Góngory, jego naśladowcy i krytycy oraz odmienności stylu Quevedo 180 Poezja siedemnastowiecznej Portugalii 182 Francja – poetycki barok konkuruje z klasycyzmem 184 Poetycki barok Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej 187 Niemcy – Barockdichtung 189 Dania – kraj protestanckich hymnów 191 Poezja rosnącej potęgi szwedzkiej 191 Specyfika poezji baroku angielskiego 193 Między renesansem a barokiem – poezja niderlandzka 195 Czeska poezja barokowa 196 Początki barokowej poezji rosyjskiej 197 Księgi emblematów 198 Rozdział XII. MUZYKA BAROKU 200 Przełomowa rola Włoch i florenckiej Cameraty 201 Muzyka barokowa w Niemczech 202 Odmienności francuskiej muzyki barokowej 204 Hiszpania i Portugalia – pod znakiem Scarlattiego 205 Polski barok muzyczny 205 Odbudowa muzyki angielskiej po rządach purytańskich 206 Muzyka baroku czeskiego 207 Niedoceniany barok muzyczny Niderlandów 208 Muzyczny barok w krajach skandynawskich 208 Rosyjska tradycja śpiewu cerkiewnego i pierwsze echa baroku 208 Rozwój koncepcji i składu orkiestry barokowej 209 Nowe gatunki muzyczne 209 Rozwój instrumentów muzycznych w okresie baroku 216 Rozdział XIII. KRÓL SŁOŃCE I JEGO EPOKA 223 „Państwo to ja” – L’Etat, c’est moi 223 Versailes – a toutes les gloires de la France 229 Salony literackie 233 Muzyka, opera i balet na dworze francuskim wieku XVII 235 Querelle des anciens et des modernes 238 Rozdział XIV. ROKOKO – AUTONOMICZNY NURT KULTURY CZY WYRAFINOWANY BAROK? 241 Charakter, chronologia i etymologia nazwy 241 Rokoko w malarstwie – wiodąca rola Francji 243 Malarstwo rokokowe i wedutowe we Włoszech 245 Echa rokoka w malarstwie angielskim 246 Malarki doby rokoka 247 Rokoko w rzeźbie i architekturze włoskiej 248 Architektura i rzeźba rokokowa we Francji 249 Architektura i dekoracje rokokowe Austrii, Niemiec i Prus 250 Architektura rokokowa w Hiszpanii 251 Rokoko Rzeczypospolitej 252 Rokokowa rewolucja w architekturze wnętrz i w meblarstwie 253 Rokoko w literaturze 257 Muzyka – rococo i galant 260 Rozdział XV. INSPIRACJE ESTETYKĄ ORIENTU, FASCYNACJA PORCELANĄ I CHIŃSKIMI OGRODAMI 262 Rola Bibliothèque orientale i Baśni z tysiąca i jednej nocy 262 Charakter stylu chinoserie 265 Etymologia nazwy porcelana i wybuch związanej z nią mody 267 Orientalna sztuka i architektura ogrodowa 274 Orientalizm w literaturze i teatrze 275 Rozdział XVI. TEATR STULECI XVII I XVIII 277 Ewolucja instytucji teatru i początki teatrów publicznych 277 Początki teatrów narodowych 279 Rozwój architektury, scenografii i techniki teatralnej 280 Świat komediantów – od potępień do uwielbienia 285 Francja – Querelle du thèâtre 287 Parra i jego manifest w obronie teatru 288 Ekspansja teatru włoskiego w Europie 288 Włoskie aktorki w Italii i w Paryżu 289 Angielskie aktorki wkraczają na scenę 290 Angielscy aktorzy i reformy Garricka 291 Jarmarczna geneza francuskiej sztuki aktorskiej 291 Heroiny i hidalgowie sceny hiszpańskiej 293 Niemieckie Schauspieltruppen w drodze do nowoczesnego teatru 295 Pierwsi twórcy teatru rosyjskiego 297 Polskie aktorki, aktorzy i antreprenerzy teatralni 297 Rozdział XVII. OD BAROKU DO KLASYCYZMU – DRAMATURGIA KRAJÓW ROMAŃSKICH 299 Wielkość dramatu francuskiego 299 Dramat hiszpański 308 Dramat portugalski 312 Włochy – nie tylko comedia dell’arte 312 Rozdział XVIII. SZTUKA DRAMATURGICZNA EUROPY POZAROMAŃSKIEJ 315 Angielski dramat epoki restauracji Stuartów i późniejszy do roku 1800 315 Dramat niemiecki 319 Dramat duński i norweski w języku duńskim 321 Svensk dramaturgi 323 Dramat holenderski 324 Dramaturgia polska – od baroku do oświecenia 325 Dramat czeski 328 Sceny szkolne 329 Rozdział XIX. POZAKLASYCZNE FORMY TEATRU I WIDOWISK 334 Etymologia nazwy, geneza i charakter komedii dell’arte 334 Sławne zespoły, sławni aktorzy 337 Emancypacja kobiet w komedii dell’arte 339 Comedia dell’arte w sztuce, literaturze i muzyce 339 Upadek i koniec świetności komedii dell’arte 340 Maska – masque, jako gatunek teatralny 343 Na znaczeniu zyskuje pantomima 345 Teatrzyki kukiełkowe 346 Teatry cieni 353 Teatry anatomiczne 354 Początki nowożytnej sztuki cyrkowej 356 Rozdział XX. OŚWIECENIE – EPOKA NADZIEI I ROZCZAROWAŃ 357 Etymologia nazwy 357 Charakter oświecenia 358 Dominująca rola Francji i Anglii 363 Oświecenie we Włoszech 364 Oświecenie w Hiszpanii – Ilustración en España 365 Iluminismo português 367 Österreichische Aufklärung 368 Preußische Aufklärung 369 Dolna Saksonia i elektorat Saksonii 370 Oświecenie w Polsce 371 Oświecenie w Szwecji – Upplysningstiden i Sverige 373 Duńska filozofia oświecenia – Dansk oplysningsfilosofi 373 Proswieszczenije w Rosiji 374 Rola masonerii 374 Iluminaci 375 Rozdział XXI. ADWERSARZE PANA BOGA I STAREGO PORZĄDKU 376 Ostatnie stosy 376 La Metrie i człowiek maszyna 383 Wolter, czyli „kłębek nerwów naładowanych elektrycznością” 384 Giannone – krytyk papieży i koncepcji czyśćca 388 Zapomniany twórca kompromisu religii z deizmem 388 Meslier i jego Testament 389 Monteskiusz i trójpodział władzy 389 Baron ateista 391 Losy oświeceniowego heretyka w Hiszpanii 391 Rewolucyjni hebertyści 393 Radiszczew – „buntowszczyk gorszy od Pugaczowa” 393 Rozdział XXII. TWÓRCY WIELKICH SYSTEMÓW FILOZOFICZNYCH 396 Bacon – pogranicze odrodzenia i nauk nowej epoki 396 Filozoficzna i teologiczna myśl Suáreza de Toledo 397 Epikureizm Gassendiego 398 Hobbes – filozof, który śpiewał rano w łóżku 399 Kartezjusz – cogito ergo sum 400 Okazjonalizm Melabranche’a 401 Monizm panteistyczny – Spinoza 401 Monadologia Leibniza 403 Listy z prowincji i Myśli Pascala 404 Logika i Dwa traktaty o rządzie Locke’a 406 Moralna filozofia Hutchesona i polemika z Balguyem 406 Berkeley – próba stworzenia nowej teorii widzenia 407 Hume i niesłusznie zapomniany Beattie 408 Początki nowożytnej filozofii wśród kobiet 409 Condillac – filozof fizjokrata 409 Idealizm transcendentalny – Kant 410 Teoria zdrowego rozsądku Reida 413 Filozofia raczkuje w Rosji 415 Rozdział XXIII. ARCHITEKTURA I SZTUKA EPOKI OŚWIECENIA 417 Neoklasyczna architektura oświecenia 418 Neoklasyczna rzeźba oświecenia 427 Idee oświecenia w malarstwie 429 Winckelmann i odrodzenie sztuki klasycznej 434 Rozdział XXIV. CZAS MOZARTA, HAYDNA I MYSLIVEČKA 436 Idee oświecenia a muzyka 436 Gatunki muzyczne doby klasycyzmu 439 Muzyka epoki oświecenia w poszczególnych krajach 441 Kastraci w muzyce europejskiej 452 Postępy w budowie instrumentów i praktyce wykonawczej 453 Rozdział XXV. SENTYMENTALIZM – GENEZA, EWOLUCJA I ODKRYCIE FOLKLORU 456 Charakter i znaczenie sentymentalizmu 456 Poeci i poezja sentymentalizmu 463 Powieść sentymentalna 465 Sztuka sentymentalizmu 469 Muzyka doby sentymentalizmu 471 Pejzażowe ogrody angielskie a sentymentalizm 472 Rozdział XXVI. EKSPLOZJA ROMANSU I POWIEŚCI 474 Geneza i charakter nowożytnej powieści 474 Typy romansu i powieści 477 Powieść erotyczna i pornograficzna 492 Rozdział XXVII. SATYRA, BAJKA, AFORYZM I LITERATURA DLA DZIECI I MŁODZIEŻY 497 Satyra baroku i oświecenia 497 Filozofia bajek 507 Baśnie i literatura dla dzieci i młodzieży 510 Aforyzmy, sentencje i maksymy 514 Rozdział XXVIII. HISTORIOGRAFIA STULECI XVII I XVIII 516 Poszukiwacze dziejowej prawdy 516 Historiografia a weryfikacja dawnych źródeł 517 Zderzenie z ludami nowo odkrywanych terytoriów 520 Wpływ nauk empirycznych i desakralizacja historii 520 Początki związków filozofii z historią 521 Narratorzy historii 526 Rozdział XXIX. EPOKA PEPYSA I PASKA 532 Dewocyjna geneza nowożytnego pamiętnikarstwa 532 Dalszy rozwój pamiętnikarstwa angielskiego 535 Francuskie mémoires 536 Pamiętniki Paska 539 Włoskie diaria 541 Dania – niezwykły pamiętnik żony zdrajcy 542 Diarios españoles 543 Bogactwo pamiętników języka niemieckiego 543 Mało znane pamiętniki szwajcarskie 545 Pamiętnik filozofa, botanika i pioniera nowoczesnego rolnictwa w Rosji 546 Ukraina – tradycja wspomnień starszyzny kozackiej 546 Rozdział XXX. POCZĄTKI EUROPEJSKIEGO DZIENNIKARSTWA I PRASY 547 Tradycja ustna i rękopiśmienna 547 Pierwsze typy czasopism drukowanych 548 Prasa drukowana w Anglii 549 Pionierzy włoskiej prasy 551 Prasa integruje rozproszone społeczności niemieckie 554 Holandia – kraj prasowej wolności 555 Zapomniana prasa hebrajska 557 Francja – kardynał Richelieu jako dziennikarz 558 Początki prasy w Polsce 560 Con licencia en Madrid 562 Prasa w Skandynawii do roku 1800 563 Rosja – prasa Piotra Wielkiego i jego następców 564 Rozdział XXXI. DOZORCY NIEWOLONEJ MYŚLI 566 Kościół katolicki i Index librorum prohibitorum 567 Censura di stampa Italiana 568 Prawdziwa i fikcyjna cenzura w Hiszpanii 569 Kontrola piśmiennictwa w Księstwie Parmy i Królestwie Neapolu 571 Cenzura w Portugalii i jej koloniach 572 Francja – rola drukarni i cenzury królewskiej 572 Cenzura w Anglii 574 Niemieckie tradycje cenzury 576 Szwajcarskie prawa o cenzurze 579 Rosja – cienzurnyj ustaw 579 Rozdział XXXII. ORĘDOWNICY WOLNEGO SŁOWA 584 Areopagitica Miltona 584 Proces Zengera 585 Holandia – „Wolność prasy jest święta” 587 Szwedzka ustawa o wolności prasy i wypowiedzi 589 Cenzura i wolność druku w Danii 590 Wolność słowa i cenzura I Rzeczypospolitej 593 Rozdział XXXIII. POCZĄTKI REWOLUCJI NAUKOWEJ – ROZWÓJ AKADEMII, TOWARZYSTW NAUKOWYCH I… SEN UNIWERSYTETÓW 597 Akademie włoskie zmieniają orientację 600 Akademie poza Włochami 602 Różokrzyżowcy i sekretne stowarzyszenia naukowo-moralistyczne 603 Ambiwalentna rola uniwersytetów 608 Rozdział XXXIV. WYBITNI UCZENI I WIELKIE ODKRYCIA NAUK ŚCISŁYCH I PRZYRODNICZYCH 614 Uniwersalny jezuita 614 Alchemicy przeistaczają się w uczonych 615 W królestwie fizyki, astronomii i matematyki 621 Przełom w naukach przyrodniczych 626 Kobiety szturmują terytorium nauki 631 Rozdział XXXV. MEDYCYNA, HIGIENA I KULTURA CIELESNA 634 Odkrycie krążenia krwi 634 Medycyna w Polsce 637 Pierwsze sukcesy w walce z epidemiami 637 Zwycięstwo nad szkorbutem i higiena na morzu 639 Prostytucja i choroby weneryczne 640 Higiena zbiorowa i osobista 643 Wychowanie cielesne 645 Rozdział XXXVI. NOWA EKONOMIA 653 Wśród przeżytków feudalizmu rodzi się kapitalizm 653 Merkantylizm 654 Historia banknotu 656 Fizjokratyzm i fizjokraci 657 Fiński poprzednik Smitha 659 Smith i podstawy koncepcji wolnego handlu 659 Oświecenie a rewolucja agrarna 661 Wynalazki techniczne a początki rewolucji przemysłowej 663 Rozwój szlaków transportowych 665 Rozdział XXXVII. ZŁOWIESZCZE POSTĘPY SZTUKI WOJENNEJ 670 Militarne oświecenie czy tylko oświecony humanitaryzm wojenny? 670 Rewolucja militarna 673 Skala wojennego barbarzyństwa 690 Rozdział XXXVIII. TRADYCJE SYGNALISTYKI, ORKIESTR I PIEŚNI WOJSKOWYCH 693 Charakter i typy sygnałów wojskowych 693 Ewolucja instrumentów orkiestr wojskowych 695 Instrumentaliści, kapelmistrze i kompozytorzy muzyki wojskowej 702 Pieśni żołnierskie 706 Rozdział XXXIX. GETTO I HASKALA 711 Żydzi po renesansie – wahadło tolerancji i prześladowań 711 Geneza chasydyzmu 719 Żydowskiego oświecenie – haskala 722 Rozdział XL. ZAWIEDZIONE NADZIEJE EMANCYPACJI KOBIET 725 Dwa typy upominania się o równouprawnienie 726 Męscy szermierze równości płci 731 Rozdział XLI. NIEWOLNICY OŚWIECONEJ EUROPY 735 Pańszczyzna, czyli niewola chłopska 736 Hańba Europy – handel niewolnikami 744 Ciemnoskórzy bohaterowie europejskiej sztuki i literatury 748 Początki teorii rasizmu 749 Część 2. REDUTY CYWILIZACJI EUROPEJSKIEJ WOBEC ISLAMU 751 Rozdział XLII. ISLAM NA BAŁKANACH I KAUKAZIE 753 Organizacja terenów bałkańskich podbitych przez Imperium Osmańskie 756 Islam ogranicza, ale nie wyhamowuje zupełnie wpływu baroku i oświecenia 758 Niezwykła rola zakonu franciszkańskiego pod panowaniem tureckim 760 Zachód wobec islamu 762 Rozdział XLIII. ŁUPY ISLAMU – ALBANIA I BOŚNIA 765 Arnavutluk, Shqiptari, Albania 765 Islamizacja Bośni i Hercegowiny 772 Splątane tradycje epiki ludów bałkańskich 781 Rozdział XLIV. GRECJA – MIĘDZY CHRZEŚCIJAŃSKĄ ORTODOKSJĄ, PROISLAMSKIM KONFORMIZMEM I OŚWIECENIOWYMI ASPIRACJAMI 784 Kultura grecka po upadku Bizancjum 784 Różnorodność nurtów greckiego oświecenia 785 Rozdział XLV. POD PANOWANIEM TURECKIM W KRAJACH SŁOWIAŃSKIEGO PRAWOSŁAWIA 800 Serbia – wielkie migracje i Swetosawlje 800 Bułgaria – pamięć dawnej chwały 806 Rozdział XLVI. BAŁKAŃSKIE OSTOJE KONTRREFORMACJI I CYWILIZACJI ŁACIŃSKIEJ 815 Przyczółek kultury zachodniej – Chorwacja 815 Słowenia – od reformacji do oświecenia 829 Rozdział XLVII. ZANIM POWSTAŁY NOWOŻYTNE WĘGRY, MOŁDAWIA I RUMUNIA 834 Klęska unii trzech hospodarstw 834 Ţara Moldovei – Mołdawia 834 Wołoszczyzna – Brâncoveanu i Mutu 841 Siedmiogród – rozkwit i upadek 844 Barok węgierski 850 Oświecenie węgierskie 851 Rozdział XLVIII. KAUKASKIE PRZYCZÓŁKI CYWILIZACJI EUROPEJSKIEJ 855 Armenia – pochodzenie nazwy i historia 855 Nowożytna kultura Gruzji 862 Zakończenie. DZIEDZICTWO BAROKU I OŚWIECENIA 873 Barok – emblematyczny wyraz cywilizacji europejskiej i jego cienie 873 Destrukcja oświeceniowych idei 874 Skróty stosowane w przypisach 878 Bibliografia 884 Indeks nazwisk 891 Źródła ilustracji 919