Fascynująca opowieść o sztuce dawnych mistrzów Co wspólnego z malarstwem ma włoskie słowo pentimento, oznaczające skruchę, żal i pokutę? Dlaczego drzewa i dachy w Widoku Delft Johannesa Vermeera są niebieskie? I co niegdyś nazywano majstersztykiem? Grażyna Bastek, historyczka sztuki od lat związana z Muzeum Narodowym w Warszawie, zabiera czytelników do średniowiecznych i nowożytnych pracowni malarskich. Tłumaczy zasady funkcjonowania dawnych warsztatów, opisuje, z jakich materiałów powstawały obrazy oraz procedury ich wytwarzania, a także opowiada o tym, jak dzieła dawnych mistrzów zmieniały się pod wpływem czasu i różnorodnych interwencji kolekcjonerów, muzealników oraz konserwatorów. Ilustrownik. Przewodnik po sztuce malarskiej to wyjątkowa, bogato ilustrowana pozycja przeznaczona zarówno dla tych, którzy dopiero rozpoczynają swoją przygodę z malarstwem dawnym i chcieliby zrozumieć jego aspekty technologiczne oraz artystyczną gramatykę, jak i dla zaawansowanych miłośników sztuki pragnących poszerzyć swoją wiedzę. Mówić o sztuce to sztuka sama w sobie – i Grażyna Bastek jest w niej znakomita. Jej „Ilustrownik” wbrew pozorom nie jest kolejnym słownikiem terminologicznym sztuk pięknych, tylko błyskotliwą, wielowątkową przechadzką po języku, którym przez stulecia obrosła zarówno sama technika tworzenia dzieł, jak i krytyka artystyczna. Przyda się w dyskusjach, przyda się we flircie i przy rozwiązywaniu krzyżówek. Przede wszystkim jednak „Ilustrownik” to znakomita lektura dla przyjemności poznawczej. Jacek Dehnel

Wstęp 11 Wyposażenie pracowni malarskiej i praktyki warsztatowe 19 Warsztat 21 Mistrz 26 Majstersztyk 30 Czeladnik 34 Uczeń 36 Model 38 Manekin 44 Sztaluga i malarstwo sztalugowe 48 Laska malarska (malsztok, malstok) 52 Paleta 55 Pędzel 58 Karton 64 Bozzetto, modello, ricordo 68 Kopia, replika, pastisz 72 Sygnatura 75 Budowa obrazu i techniki malarskie 79 Podobrazie 81 Podobrazie: deski 83 Podobrazie: płótno 86 Podobrazie: różne gatunki kamienia 91 Grunt 96 Pulment (bolus) 100 Złoto płatkowe i proszkowe 102 Pastiglia i pastiglia dorata 108 Puncowanie 110 Sgraffito 112 Imprimitura (imprimatura) 114 Podrysowanie 118 Szrafowanie 120 Podmalówka 122 Martwy kolor 124 Verdaccio 128 Rezerwa (a risparmio) 132 Farba 134 Wypełniacz 138 Spoiwo 142 Spoiwo: tempera jajowa 144 Spoiwo: tempera klejowa 150 Spoiwo: olej 154 Farba tiksotropowa 159 Pentimento 162 Przemalowanie 164 Werniks i galeryjny ton 166 Krosno malarskie: ramiak, blejtram i ślepy blejtram 171 Odwrocie obrazu 176 Rama 180 Pigmenty i barwniki 185 Pigment 187 Barwnik (pigment lakowy, laka) 190 Żółte: żółcień cynowo‑ołowiowa 193 Pigmenty ziemne 196 Pomarańczowe: realgar i aurypigment 199 Zielone: zieleń miedziowa i żywiczan miedzi 201 Niebieskie: azuryt 204 Niebieskie: smalta 207 Niebieskie: ultramaryna naturalna 209 Czerwone: cynober i vermilion 212 Czerwone: koszenila amerykańska 216 Czerwone: koszenila polska (czerwiec polski) 218 Czerwone: purpura tyryjska 220 Białe: biel ołowiowa 224 Czarne: Vantablack 227 Środki i efekty malarskie 231 Modelunek światłocieniowy (chiaroscuro i cangiante) 233 Tenebryzm (maniera tenebrosa) 236 En grisaille i monochromatyzm 238 Penschilderijen 242 Kontrast 245 Walor 248 Temperatura barwowa (kolory ciepłe i zimne) 250 Chromoluminizm, dywizjonizm i puentylizm 254 Laserunek 258 Przecierka 260 Alla prima i technika „mokre w mokre” 264 Faktura 266 Impast i technika pastoso 270 Non finito 274 Sprezzatura 278 Horror vacui 282 Sfumato 284 Iluzje i tricki optyczne 287 Perspektywa w malarstwie 289 Perspektywa linearna 296 Perspektywa powietrzna 298 Perspektywa barwna 302 Perspektywa żabia (da sotto in su) 304 Perspektywa z lotu ptaka (ptasia) 308 Skrót perspektywiczny 310 Kwadratura (quadratura) 314 Anamorfoza 318 Kaseta perspektywiczna 322 Trompe l’oeil 326 Cartellino 330 Repoussoir 334 Camera lucida 336 Camera obscura 340 Szkiełko Claude’a 344 Cyklorama i panorama 346 Formy i funkcje dzieł sztuki 353 Cassone i spalliera 355 Taca porodowa (desco da parto) 358 Obraz ołtarzowy (pala) 362 Nastawa ołtarzowa (retabulum) 364 Poliptyk 367 Dyptyk 371 Tryptyk 376 Predella 380 Tondo 384 Tronie 386 Pendant 389 Rodzaje zniszczeń i konserwacja obrazów 391 Blaknięcie pigmentów i barwników 393 Przetarcie i przemycie warstw malarskich 395 Spękanie warstw malarskich (krakelura) 397 Retusz 400 Retusz a tratteggio 402 Rekonstrukcja 404 Parkietaż 408 Dublaż 410 Transfer z deski na płótno 412 Badania dzieł sztuki 415 Atrybucja 417 Fałszerstwo 421 Badania malowideł sztalugowych 424 Dendrochronologia 427 Przekrój warstw malarskich 429 Rentgenogram (RTG) 431 Podczerwień (IR) 435 Ultrafiolet (UV) 438 Indeks haseł 441 Źródła ilustracji 447 Bibliografia 451