Kanałopatie serca

„Kanałopatie serca” to wyjątkowa publikacja poświęcona jednej z najbardziej dynamicznie rozwijających się dziedzin współczesnej medycyny. Książka w kompleksowy sposób przedstawia aktualny stan wiedzy na temat chorób uwarunkowanych zaburzeniami funkcjonowania kanałów jonowych serca, czyli schorzeń, które mimo często dyskretnego podłoża molekularnego mogą prowadzić do groźnych arytmii, nagłego zatrzymania krążenia i poważnych konsekwencji klinicznych. To opracowanie stworzone z myślą o specjalistach, którzy chcą lepiej rozumieć mechanizmy stojące za nowoczesną diagnostyką i terapią kanałopatii, a także śledzić najnowsze kierunki rozwoju kardiogenetyki i elektrofizjologii. W ostatnich latach rozwój genetyki oraz biologii molekularnej całkowicie zmienił podejście do diagnostyki chorób serca o podłożu genetycznym. Badania genetyczne stały się dziś nieodzownym elementem nowoczesnej praktyki klinicznej. Umożliwiają nie tylko potwierdzenie rozpoznania, lecz także ocenę ryzyka wystąpienia groźnych zdarzeń sercowych, identyfikację osób zagrożonych w rodzinie pacjenta oraz dobór coraz bardziej spersonalizowanych metod leczenia. Książka szczegółowo omawia te zagadnienia, prowadząc czytelnika od podstaw elektrofizjologii i patofizjologii kanałopatii, przez współczesne metody diagnostyczne, aż po praktyczne aspekty terapii i opieki nad pacjentem. „Kanałopatie serca” to książka, która nie tylko porządkuje aktualną wiedzę, lecz także inspiruje do dalszego zgłębiania jednej z najbardziej fascynujących dziedzin współczesnej kardiologii. To publikacja dla wszystkich, którzy chcą być częścią przyszłości medycyny opartej na precyzyjnej diagnostyce, genetyce i indywidualnym podejściu do pacjenta.

Wykaz najważniejszych skrótów XXV CZĘŚĆ I. OGÓLNA 1 1. Elektrofizjologia i wewnątrzkomórkowy obieg jonów Ca²⁺ w miocytach serca Urszula Mackiewicz 3 1.1. Wprowadzenie 4 1.2. Potencjał czynnościowy kardiomiocytu 5 1.3. Wewnątrzkomórkowy obieg jonów Ca²⁺ w kardiomiocytach 7 1.4. Molekularne mechanizmy arytmii – znaczenie zaburzeń przebiegu potencjału czynnościowego i wewnątrzkomórkowego obiegu jonów Ca²⁺ 10 1.4.1. Późne depolaryzacje następcze (DAD) 10 1.4.2. Wczesne depolaryzacje następcze (EAD) 11 1.4.3. Blok jednokierunkowy i pobudzenie nawrotne (re-entry) 13 1.5. Zaburzenia przebiegu potencjału czynnościowego i wewnątrzkomórkowego obiegu Ca²⁺ w kanałopatiach 15 1.5.1. Zespół wydłużonego QT (LQTS) 15 1.5.2. Zespół skróconego QT (SQTS) 21 1.5.3. Zespół Brugadów (BrS) 23 1.5.4. Kanałopatie związane z receptorem rianodyny i białkami regulującymi obieg Ca²⁺ 25 2. Metody elektrokardiograficzne w diagnostyce kanałopatii Ewa Piotrowicz 31 2.1. Wprowadzenie 32 2.2. 12-odprowadzeniowe EKG 32 2.3. 24–48-godzinne oraz długoterminowe monitorowanie elektrokardiograficzne metodą Holtera 38 2.4. Próby prowokacyjne z oceną elektrokardiograficzną 40 2.4.1. Próby niefarmakologiczne 40 2.4.2. Próby farmakologiczne 42 2.5. Ograniczenia metod elektrokardiograficznych 50 2.6. Kierunki rozwoju elektrokardiografii w kanałopatiach 50 2.7. Podsumowanie 51 3. Badania genetyczne w kanałopatiach Joanna Ponińska, Grażyna Truszkowska 53 3.1. Wprowadzenie 54 3.2. Sposoby dziedziczenia kanałopatii 54 3.3. Zasady oraz wytyczne dotyczące prowadzenia badań genetycznych w kanałopatiach 56 3.4. Techniki badań genetycznych i ich interpretacja 58 3.5. Nomenklatura wariantów genetycznych. 59 3.6. Klasyfikacja wariantów genetycznych 60 3.7. Podłoże genetyczne zespołu wydłużonego QT (LQTS) 62 3.8. Podłoże genetyczne zespołu skróconego QT (SQTS) 65 3.9. Podłoże genetyczne zespołu Brugadów (BrS) 66 3.10. Podłoże genetyczne wielokształtnego częstoskurczu zależnego od katecholamin (CPVT) 67 3.11. Inne rzadkie dziedziczne kanałopatie 68 3.12. Przypadkowo odkryte warianty powodujące kanałopatie o potencjalnym znaczeniu klinicznym 69 4. Poradnictwo genetyczne dla pacjentów z kanałopatiami Tadeusz Osadnik 71 4.1. Wprowadzenie 72 4.2. Kanałopatie dziedziczone w sposób autosomalny dominujący 73 4.3. Kanałopatie dziedziczone w sposób autosomalny recesywny 76 4.4. Podstawy oceny dysmorfologicznej 77 4.5. Zgoda na badanie 81 4.6. Interpretacja wariantów o niepewnym znaczeniu 82 4.7. Zasada niedyrektywności porady genetycznej 82 5. Urządzenia wszczepialne Artur Filipecki 85 5.1. Wprowadzenie 85 5.2. Historia rozwoju urządzeń wszczepialnych 87 5.3. Budowa układów przezżylnych (TV-ICD) 88 5.4. Zasada funkcjonowania współczesnych ICD 89 5.4.1. Rozpoznanie arytmii 89 5.4.2. Terapia 90 5.4.3. Budowa elektrody 93 5.5. Zastosowanie ICD 93 5.6. Problemy 95 5.6.1. Nieuzasadnione interwencje 95 5.6.2. Burza elektryczna 97 5.6.3. Ograniczenia 97 5.7. Wszczepienie i kontrola ICD 98 5.7.1. Wszczepienie ICD 98 5.7.2. Testy 98 5.7.3. Kontrola 99 5.8. Powikłania terapii 99 5.9. Podskórny ICD 100 5.10. Pozanaczyniowy ICD 101 5.11. Wszczepialny rejestrator pętlowy 102 CZĘŚĆ II. SZCZEGÓŁOWA 105 6. Zespół wydłużonego QT (LQTS) Agnieszka Zienciuk-Krajka 107 6.1. Wprowadzenie 107 6.2. Rys historyczny 108 6.3. Podłoże molekularne i typy LQTS 108 6.4. Rozpoznanie 110 6.4.1. Objawy 110 6.4.2. Wywiad rodzinny 111 6.4.3. Badanie EKG 111 6.4.4. Zasady pomiaru QT 112 6.4.5. Metody korekcji odstępu QT 113 6.4.6. Ocena morfologii załamka T 113 6.4.7. Elektrokardiograficzna próba wysiłkowa na bieżni 114 6.4.8. Test pionizacji/szybkiego wstawania 114 6.4.9. Rejestracja EKG metodą Holtera 114 6.4.10. Badanie echokardiograficzne 114 6.4.11. Testy prowokacji 114 6.4.12. Badanie genetyczne 114 6.4.13. Kiedy postawić rozpoznanie LQTS 115 6.4.14. Rozpoznawanie LQTS u dzieci 117 6.5. Leczenie LQTS 118 6.5.1. Pacjenci bez objawów klinicznych 118 6.5.2. β-Blokery 118 6.5.3. Leki antyarytmiczne 119 6.5.4. Wszczepialne kardiowertery-defibrylatory serca 119 6.5.5. Lewostronna sercowa sympatektomia współczulna (LCSD) 120 6.5.6. Nowe leki 120 6.5.7. Inne metody leczenia 120 6.5.8. Terapia genowa 120 6.5.9. Inne zalecenia 121 6.6. Sytuacje szczególne 122 6.6.1. Przygotowanie do zabiegu operacyjnego i okres okołooperacyjny 122 6.6.2. Ciąża 122 6.6.3. Nabyty zespół wydłużonego QT (aLQTS) 122 6.6.4. Postępowanie w stanach nagłych 124 7. Inne rzadkie zespoły wydłużonego QT (LQTS) 127 7.1. Zespół Andersen-Tawila (ATS) Michalina Krych 127 7.1.1. Wprowadzenie 128 7.1.2. Rys historyczny i epidemiologia 128 7.1.3. Podłoże genetyczne i elektrofizjologiczne 129 7.1.4. Obraz kliniczny 129 7.1.5. Objawy kardiologiczne i zapis EKG 130 7.1.6. Objawy neurologiczne 132 7.1.7. Objawy dysmorficzne 133 7.1.8. Diagnostyka różnicowa 134 7.1.9. Ocena ryzyka 135 7.1.10. Leczenie 135 7.2. Zespół Jervella i Lange-Nielsena (JLNS) Katarzyna Bieganowska 138 7.2.1. Wprowadzenie 139 7.2.2. Etiologia 139 7.2.3. Częstość występowania 139 7.2.4. Objawy 140 7.2.5. Diagnostyka 140 7.2.6. Leczenie 142 7.2.7. Dalsze postępowanie 144 7.3. Zespół Timothy Katarzyna Bieganowska 146 7.3.1. Wprowadzenie 147 7.3.2. Gen CACNA1C 147 7.3.3. Genetyczne podłoże zespołu Timothy 147 7.3.4. Objawy kliniczne 149 7.3.5. Rozwój psychoruchowy 150 7.3.6. Kryteria diagnostyczne 151 7.3.7. Rokowanie 151 7.3.8. Diagnostyka różnicowa 151 7.3.9. Leczenie 151 7.3.10. Opieka nad pacjentami z zespołem Timothy 154 7.4. Kalmodulinopatie i inne kanałopatie zależne od gospodarki wapniowej Elżbieta Katarzyna Biernacka 155 7.4.1. Wprowadzenie 156 7.4.2. Kalmodulina 156 7.4.3. Kalmodulinopatie 157 7.4.4. Zespół wydłużonego QT związany z CALM (CALM-LQTS) 158 7.4.5. Wielokształtny częstoskurcz komorowy zależny od katecholamin związany z CALM (CALM-CPVT) 158 7.4.6. Idiopatyczne migotanie komór związane z CALM (CALM-IVF) 159 7.4.7. Zespół nakładania CALM-LQTS i CALM-CPVT 159 7.4.8. Choroby strukturalne serca związane z CALM 159 7.4.9. Zaburzenia neurologiczne i neurorozwojowe 160 7.4.10. Zespół ankyryny B (LQT4) 160 7.4.11. Zespół wydłużonego QT związany z kaweoliną 3 161 7.4.12. Zespół wydłużonego QT związany z triadyną (TRDN-LQTS) 162 8. Zespół skróconego QT (SQTS) Maria Miszczak-Knecht 163 8.1. Wprowadzenie 163 8.2. Genetyka 164 8.3. Kryteria rozpoznania 165 8.3.1. Brak prawidłowej zmienności odstępu QT względem częstości rytmu 166 8.3.2. Obniżenie odcinka PQ/PR 166 8.3.3. Morfologia załamków T 167 8.3.4. Wydłużenie czasu odstępu Tp–Te 167 8.3.5. Skrócenie odstępu JTp 167 8.3.6. Cechy wczesnej repolaryzacji 167 8.4. Zaburzenia rytmu występujące w zespole skróconego QT 168 8.5. Przebieg kliniczny 169 8.6. Leczenie 170 8.7. Zalecenia dotyczące stylu życia 170 9. Zespół Brugadów (BrS) Piotr Kukla 173 9.1. Wprowadzenie 174 9.2. Epidemiologia 174 9.3. Patofizjologia 175 9.3.1. Genetyka zespołu Brugadów 175 9.3.2. Struktura i funkcja kanału sodowego 175 9.3.3. Hipoteza nieprawidłowej ekspresji komórek grzebienia nerwowego 176 9.3.4. Zmiany strukturalne w sercu w zespole Brugadów 177 9.3.5. Immunologia 177 9.4. Diagnostyka 178 9.4.1. Zmiany w EKG w zespole Brugadów 178 9.4.2. Diagnostyka różnicowa i fenokopia wzorca zespołu Brugadów 181 9.5. Objawy kliniczne 182 9.5.1. Czynniki indukujące 183 9.5.2. Test prowokacyjny z użyciem leku blokującego kanał sodowy (SCB) 184 9.5.3. Badanie genetyczne 185 9.5.4. Badanie przesiewowe członków rodziny 185 9.6. Stratyfikacja ryzyka 186 9.6.1. Główne czynniki ryzyka 186 9.6.2. Spontaniczny EKG typu 1 187 9.6.3. Kliniczne czynniki ryzyka 188 9.6.4. Programowana stymulacja komór (PES) w stratyfikacji ryzyka 190 9.7. Leczenie 191 9.7.1. Postępowanie niefarmakologiczne 191 9.7.2. Leczenie farmakologiczne 191 9.7.3. Leczenie interwencyjne 192 10. Kanałopatie związane z gospodarką wapniową kardiomiocytu Małgorzata Kurpesa 199 10.1. Katecholaminergiczny wielokształtny częstoskurcz komorowy (CPVT) 200 10.1.1. Wprowadzenie 200 10.1.2. Podłoże genetyczne 200 10.1.3. Diagnostyka 201 10.1.4. Ocena ryzyka 203 10.1.5. Leczenie 203 10.2. Zespół upośledzonego uwalniania wapnia (CRDS) 206 10.2.1. Wprowadzenie 206 10.2.2. Patogeneza 208 10.2.3. Diagnostyka 208 10.2.4. Leczenie 209 11. Zespół wczesnej repolaryzacji (ERS) Karolina Borowiec 211 11.1. Wprowadzenie 212 11.2. Obraz elektrokardiograficzny 212 11.2.1. Definicja wczesnej repolaryzacji 212 11.2.2. Charakterystyka łagodnej i złośliwej postaci wczesnej repolaryzacji 212 11.2.3. Diagnostyka różnicowa zmian w EKG 215 11.3. Kryteria rozpoznania zespołu wczesnej repolaryzacji 215 11.4. Patofizjologia i podłoże genetyczne 217 11.4.1. Zespół wczesnej repolaryzacji jako choroba elektryczna 217 11.4.2. Zmiany strukturalne w zespole wczesnej repolaryzacji 218 11.4.3. Zespoły nakładania 218 11.5. Obraz kliniczny 218 11.6. Stratyfikacja ryzyka 219 11.7. Leczenie 219 12. Zespół wieloogniskowych ektopowych przedwczesnych pobudzeni z włókien Purkinjego (MEPPC) Joanna Zakrzewska-Koperska, Maria Bilińska, Zofia Bilińska 223 12.1. Wprowadzenie 224 12.2. Objawy kliniczne 224 12.3. Podłoże genetyczne 226 12.4. Patofizjologia 227 12.5. Diagnostyka 230 12.6. Patofizjologia kardiomiopatii rozstrzeniowej związanej z MEPPC 232 12.7. Ryzyko nagłego zgonu sercowego i rola urządzeń wszczepialnych w leczeniu MEPPC 232 12.8. Leczenie 233 12.9. Medycyna translacyjna 237 12.10. Podsumowanie 237 13. Rodzinny zespół obniżonego odcinka ST (FSTD) Karolina Borowiec 239 13.1. Wprowadzenie 240 13.2. Rys historyczny 240 13.3. Obraz kliniczny 241 13.3.1. Zmiany elektrokardiograficzne 241 13.3.2. Zaburzenia rytmu serca 242 13.3.3. Niewydolność serca 243 13.4. Kryteria diagnostyczne 243 13.5. Podłoże genetyczne 244 13.6. Epidemiologia 244 13.7. Leczenie 245 13.7.1. Zalecenia ogólne 245 13.7.2. Stratyfikacja ryzyka i leczenie antyarytmiczne 245 13.7.3. Leczenie niewydolności serca 245 13.8. Rokowanie 245 14. Zespół Leva-Lenègre’a (rodzinny postępujący blok serca) Elżbieta Katarzyna Biernacka 247 14.1. Wprowadzenie 248 14.2. Etiologia i patofizjologia 248 14.3. Obraz kliniczny 248 14.3.1. Kanał sodowy Nav1.5 (SCN5A) 250 14.3.2. Kanał kationowy aktywowany przez wzrost stężenia wapnia w komórce (TRPM4) 250 14.3.3. Lamina A/C (LMNA) 251 14.3.4. Zaburzenia powodowane przez inne geny (KCNK17, NKX2-5, GJA5) 251 14.4. Leczenie 252 CZĘŚĆ III. SYTUACJE SZCZEGÓLNE 253 15. Specyfika diagnostyki i leczenia kanałopatii u dzieci Maria Miszczak-Knecht 255 15.1. Wprowadzenie 255 15.2. Szczególne sytuacje kliniczne 256 15.2.1. Płód 256 15.2.2. Zespół nagłej śmierci łóżeczkowej (SIDS) 258 15.2.3. Zatrzymanie krążenia lub nagły zgon dziecka poniżej 1. roku życia 258 15.2.4. Migotanie przedsionków 259 15.2.5. Migotanie komór 259 15.2.6. Postępująca bradykardia 259 15.2.7. Programowanie urządzeń wszczepialnych 260 15.3. Kanałopatie 260 15.3.1. Zespół wydłużonego QT (LQTS) 260 15.3.2. Katecholaminergiczny wielokształtny częstoskurcz komorowy (CPVT) 264 15.3.3. Zespół Brugadów 265 15.3.4. Zespół skróconego QT (SQTS) 268 16. Zespół wydłużonego QT (LQTS) a padaczka Justyna Paprocka 271 16.1. Wprowadzenie 271 16.2. LQTS a padaczka i zaburzenia napadowe 272 16.3. Podsumowanie 278 17. Ciąża u pacjentki z kanałopatią Elżbieta Katarzyna Biernacka, Ewa Piotrowicz 281 17.1. Wpływ hormonów płciowych na ekspresję kanałów błonowych 282 17.2. Zespół wydłużonego QT (LQTS) 283 17.3. Poród 286 17.4. Antykoncepcja 287 17.5. Zespół Brugadów (BrS) 287 17.6. Katecholaminergiczny wielokształtny częstoskurcz komorowy (CPVT) 288 17.7. Elektroterapia i urządzenia wszczepialne 289 17.8. Nagłe zatrzymanie krążenia 289 17.9. Opieka wielospecjalistyczna 290 18. Kanałopatie u sportowców i osób uprawiających zawody wysokiego ryzyka (piloci, kierowcy, nurkowie) Łukasz Małek 293 18.1. Wprowadzenie 294 18.2. Badania przesiewowe i dodatkowe u sportowców 295 18.3. Zalecenia dla sportowców 297 18.4. Ogólne zasady bezpieczeństwa 300 18.5. Zawody wysokiego ryzyka 301 18.5.1. Piloci 301 18.5.2. Kierowcy 301 18.5.3. Nurkowie 301 19. Terapia genowa oraz leczenie oparte na RNA i oligonukleotydach Tadeusz Osadnik 303 Skorowidz 313