System prawa wykroczeń, tom 1. Część ogólna – zagadnienia wstępne i zasady odpowiedzialności

System Prawa Wykroczeń. Tom 1. Część ogólna – zagadnienia wstępne i zasady odpowiedzialności to publikacja, której od lat brakowało na rynku prawniczym. Jest to pierwsze w Polsce tak kompleksowe i systemowe opracowanie poświęcone całokształtowi materialnego prawa wykroczeń, przygotowane przez uznanych ekspertów tej dziedziny pod redakcją prof. Pawła Daniluka. Co istotne, dzieło zostało zaplanowane jako trzytomowy System Prawa Wykroczeń, który w sposób wyczerpujący obejmie zarówno część ogólną, środki reakcji na wykroczenie i zasady ich stosowania, jak również część szczególną obejmującą wykroczenia kodeksowe i pozakodeksowe. Dzięki temu czytelnicy zyskują dostęp do kompleksowego kompendium wiedzy obejmującego całość prawa wykroczeń. Na ponad 1300 stronach czytelnik znajdzie nie tylko szczegółową analizę obowiązujących regulacji, lecz także pogłębione omówienie ich genezy, funkcji oraz praktycznego znaczenia. Autorzy wyjaśniają zasady odpowiedzialności za wykroczenia, prezentują relacje między prawem wykroczeń a prawem karnym oraz pomagają rozstrzygać najważniejsze problemy interpretacyjne, z którymi na co dzień spotykają się praktycy. Dlaczego warto sięgnąć po tę publikację? pozwala szybko odnaleźć odpowiedzi na skomplikowane zagadnienia związane z odpowiedzialnością za wykroczenia, porządkuje wiedzę dzięki systemowemu i kompleksowemu ujęciu tematu, uwzględnia dorobek doktryny, orzecznictwa oraz doświadczenia legislacyjne, stanowiąc wiarygodny punkt odniesienia w codziennej pracy, pomaga trafnie interpretować przepisy części ogólnej Kodeksu wykroczeń, stanowi solidne wsparcie zarówno przy rozwiązywaniu problemów praktycznych, jak i w działalności naukowej oraz dydaktycznej, jest częścią unikatowego, trzytomowego projektu, który docelowo stworzy najbardziej kompleksowe opracowanie prawa wykroczeń dostępne na polskim rynku. Książka została przygotowana z myślą o profesjonalistach, dla których prawo wykroczeń jest codziennym narzędziem pracy: adwokatach, radcach prawnych, sędziach, prokuratorach, funkcjonariuszach służb, urzędnikach oraz przedstawicielach świata nauki.

Spis treści „System Prawa Wykroczeń. Część ogólna: zagadnienia wstępne i zasady odpowiedzialności” Zawartość Nr strony Wykaz skrótów 15     Słowo wstępne 21     ROZDZIAŁ 1. Pojęcie i funkcje prawa wykroczeń 25 1.1. Pojęcie materialnego prawa wykroczeń 27 1.2. Prawo dotyczące wykroczeń: prawo karno-administracyjne czy prawo karne sensu largo? 28 1.3. Prawo wykroczeń jako odrębna dziedzina prawa 34 1.4. Procesowe prawo wykroczeń i wykonawcze prawo wykroczeń (wzmianka) 37 1.5. Powszechne a szczególne (skarbowe) prawo wykroczeń 39 1.6. Kodeksowe i pozakodeksowe prawo wykroczeń 41 1.7. Wykroczenie i prawo wykroczeń a przestępstwo i prawo karne sensu stricto 44 1.8. Funkcje prawa wykroczeń 49 1.8.1. Pojęcie funkcji prawa wykroczeń 49 1.8.2. Funkcja ochronna 52 1.8.3. Funkcja prewencyjna 57 1.8.4. Funkcja gwarancyjna 62 1.8.5. Funkcja sprawiedliwościowa 64 1.8.6. Funkcja kompensacyjna (restytucyjna) 66     ROZDZIAŁ 2. Modele prawa wykroczeń w perspektywie komparatystycznej 69 2.1. Uwagi wprowadzające 74 2.2. Wpływ dokumentów i orzecznictwa europejskiego na odpowiedzialność represyjną 78 2.3. Model austriacko-niemiecki 83 2.4. Model francuski 93 2.5. Model wschodnioeuropejski 99 2.6. Model czysto administracyjny 112 2.7. Model niewykształcony 124 2.8. Próba podsumowania 131     ROZDZIAŁ 3. Historyczna ewolucja polskiego prawa wykroczeń 141 3.1. Prawo o wykroczeniach z 1932 r. 144 3.2. Ustawa o orzecznictwie karno-administracyjnym 146 3.3. Nowelizacja systemowa z grudnia 1958 r. 150 3.4. Ustawa o przekazaniu niektórych drobnych występków jako wykroczeń do orzecznictwa karno-administracyjnego 153 3.5. Kodeks wykroczeń 157 3.5.1. Podstawowe założenia 157 3.5.2. Zasady odpowiedzialności i system kar 160 3.5.3. Część szczególna Kodeksu wykroczeń 163 3.6. Nowelizacje Kodeksu wykroczeń w latach 80. 166 3.6.1. Nowele z lat 1983–1984 166 3.6.2. Nowelizacja z maja 1985 r. 166 3.6.3. Nowelizacja z października 1986 r. 168 3.7. Reforma systemowa prawa wykroczeń z 1998 r. 169     ROZDZIAŁ 4. Kierunki reformy polskiego prawa wykroczeń 174 4.1. Potrzeba reformy polskiego prawa wykroczeń 175 4.2. Dwuetapowość reformowania polskiego prawa wykroczeń 177 4.3. Poszukiwanie i wybór optymalnego modelu reakcji na drobniejsze czyny zabronione 179 4.4. Przekształcanie wykroczeń w przestępstwa lub delikty administracyjne 191 4.5. Depenalizacja całkowita 200 4.6. Zmiany w obrębie prawa i postępowania karnego oraz prawa i postępowania administracyjnego 200     ROZDZIAŁ 5. Istota wykroczenia w polskim systemie prawa karnego sensu largissimo 202 5.1. Wprowadzenie 210 5.2. Dyskusja na temat normatywnego umocowania prawa wykroczeń w okresie międzywojennym i jej wpływ na kształt prawa wykroczeń 210 5.3. Rozumienie prawa wykroczeń w okresie początków tzw. Polski Ludowej 213 5.4. Współczesne rozumienie prawa wykroczeń 216 5.5. Stosunek prawa wykroczeń do prawa karnego i represyjnego prawa administracyjnego 222 5.6. O potrzebie stworzenia nowoczesnego prawa administracyjno-karnego 229 5.7. Zakończenie 239     ROZDZIAŁ 6. Przepołowione czyny zabronione 243 6.1. Terminologia i istota 245 6.2. Historia 249 6.2.1. Regulacje materialnoprawne 249 6.2.2. Regulacje procesowe 256 6.3. Racjonalizacja przepołowień 259 6.4. Wybrane problemy prawne i praktyczne związane z przepołowionymi czynami zabronionymi 263 6.4.1. Uwagi ogólne 263 6.4.2. Problemy wynikające ze sztywnego kryterium przepołowienia 271 6.4.3. Problemy wynikające z wątpliwości co do kryterium przepołowienia 273 6.5. Ocena zasadności dalszego utrzymywania czynów zabronionych przepołowionych w systemie prawa karnego 276     ROZDZIAŁ 7. Wykroczenie powszechne a wykroczenie skarbowe 279 7.1. Wprowadzenie 281 7.2. Wyodrębnienie wykroczenia skarbowego w polskim ustawodawstwie w perspektywie historycznej 282 7.3. Przedmiot ochrony przestępstw skarbowych i wykroczeń skarbowych 286 7.4. Autonomia prawa karnego skarbowego 288 7.5. Wykroczenia i wykroczenia skarbowe jako różnego rodzaju czyny zabronione 291 7.6. Odmienne reguły karania za wykroczenia skarbowe 295 7.7. Zbieg wykroczenia i wykroczenia skarbowego 297 7.8. Wykroczenie skarbowe a przestępstwo skarbowe 298 7.9. Zaniechanie ukarania sprawcy wykroczenia skarbowego 300 7.10. Postępowanie w sprawie o wykroczenie a postępowanie w sprawie o wykroczenie skarbowe 302 7.11. Kwestia uniformizacji wykroczeń i wykroczeń skarbowych 304     ROZDZIAŁ 8. Wykroczenie a delikt administracyjny 305 8.1. Wprowadzenie 306 8.2. Pojawienie się deliktów administracyjnych 308 8.2.1. Prawo energetyczne 308 8.2.2. Ekskurs porównawczy do prawa czechosłowackiego, czeskiego i słowackiego 310 8.2.3. Delikty administracyjne w polskich ustawach związanych z ochroną środowiska 314 8.3. Okres po kodyfikacjach z lat 1969 i 1971 315 8.4. Kary pieniężne w ustawodawstwie o ochronie środowiska 319 8.5. Wprowadzanie deliktów administracyjnych do systemu prawnego 322 8.6. Nowelizacja Kodeksu postępowania administracyjnego 324 8.7. Wykroczenie a delikt administracyjny w ujęciu formalnym 325 8.8. Wykroczenie a delikt administracyjny w ujęciu merytorycznym 334 8.9. Przyszłość prawa deliktów administracyjnych 339 8.9.1. Ekskurs porównawczy do prawa czeskiego 339 8.9.2. Likwidacja prawa deliktów administracyjnych 342 8.9.3. Utrzymanie trójpodziału czynów zabronionych pod groźbą kary 343     ROZDZIAŁ 9. Konstytucyjne uwarunkowania prawa wykroczeń 344 9.1. Wprowadzenie 346 9.2. Kompetencja prawodawcza do stanowienia prawa wykroczeń 347 9.3. Odpowiedzialność za popełnienie wykroczenia jako odpowiedzialność karna w ujęciu art. 42 ust. 1 Konstytucji RP 351 9.4. Jednolitość konstytucyjnego standardu odpowiedzialności karnej w odniesieniu do przestępstw i wykroczeń 358 9.5. Zasada nulla contraventio, nulla poena sine lege poenali anteriori 363 9.6. Zasada lex mitior 370 9.7. Zasada nulla contraventio sine culpa 371 9.8. Zasada nulla contraventio sine periculo sociali 377 9.9. Niezbędność, przydatność i proporcjonalność sensu stricto ustawowych ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw 383 9.10. Zasada ne bis in idem 386 9.11. Konstytucyjny standard swobody orzeczniczej sądu orzekającego w sprawach o wykroczenia 392     ROZDZIAŁ 10. Prawnomiędzynarodowe uwarunkowania prawa wykroczeń 404 10.1. Wprowadzenie 407 10.2. Karny charakter odpowiedzialności wykroczeniowej 415 10.3. Podstawy kryminalizacji oraz czynniki doboru modelu sankcjonowania niepożądanych zachowań 420 10.4. Nulla contraventio, nulla poena sine lege (scripta, certa, praevia) poenali anteriori 426 10.5. Nulla contraventio sine culpa 434 10.6. Ne bis in idem 437 10.7. Zasada proporcjonalności kar 442     ROZDZIAŁ 11. Czas popełnienia wykroczenia. Obowiązywanie polskiego prawa wykroczeń w czasie 444 11.1. Wprowadzenie 445 11.2. Pojęcie czasu popełnienia wykroczenia 445 11.3. Zasada lex mitior poenali retro agit 450 11.4. Depenalizacja częściowa i jej skutki 459     ROZDZIAŁ 12. Miejsce popełnienia wykroczenia. Obowiązywanie polskiego prawa wykroczeń co do miejsca 471 12.1. Miejsce popełnienia wykroczenia według Kodeksu wykroczeń 472 12.2. Obowiązywanie polskiego materialnego prawa wykroczeń co do miejsca 475 12.3. Zasada terytorialności 479 12.4. Zasada bandery 481 12.5. Odpowiedzialność za wykroczenie popełnione za granicą 484     ROZDZIAŁ 13. Definicja wykroczenia i podstawy odpowiedzialności za jego popełnienie (struktura wykroczenia) 488 13.1. Uwagi wprowadzające 495 13.2. Czyn zabroniony i jego bezprawność 509 13.3. Społeczna szkodliwość czynu 542 13.3.1. Uwagi ogólne 542 13.3.2. Ewolucja materialnego pojmowania karygodności czynu 544 13.3.3. Konstytucyjny fundament oceny społecznej szkodliwości 548 13.3.4. Społeczna szkodliwość jako element konstrukcyjny wykroczenia 555 13.3.5. Znikoma społeczna szkodliwość czynu a wykroczenie 559 13.3.6. Artykuł 47 § 6 k.w. jako normatywna konkretyzacja społecznej szkodliwości 564 13.3.7. Relacja społecznej szkodliwości do winy 578 13.3.8. Relacja społecznej szkodliwości do bezprawności czynu 581 13.3.9. Znaczenie społecznej szkodliwości dla wymiaru kary 584 13.4. Wina 587 13.4.1. Uwagi wprowadzające 587 13.4.2. Teorie winy 595 13.4.2.1. Uwagi ogólne 595 13.4.2.2. Teorie psychologiczne 595 13.4.2.3. Teorie normatywne 599 13.4.2.4. Inne teorie winy 604 13.4.3. Przesłanki przypisania winy 606 13.4.4. Wyjątek od zasady winy 617 13.5. Karalność czynu 618     ROZDZIAŁ 14. Znamiona wykroczenia 631 14.1. Uwagi wprowadzające 641 14.2. Przedmiot ochrony (zamachu) 650 14.2.1. Uwagi wstępne 650 14.2.2. Dobro prawne 660 14.2.2.1. Identyfikacja dobra prawnego 660 14.2.2.2. Dobra indywidualne i kolektywne 666 14.2.2.3. Dobra ściśle kolektywne oraz jako agregat dóbr konkretno-indywidualnych 666 14.2.3. Przedmiot wykroczenia. Przedmiot czynności wykonawczej 672 14.2.4. Ogólny, rodzajowy i indywidualny przedmiot ochrony 673 14.3. Strona przedmiotowa 680 14.4. Podmiot 719 14.4.1. Uwagi ogólne 719 14.4.2. Podmiot wykroczenia 721 14.4.2.1. Właściwości ogólne 721 14.4.2.1.1. Wprowadzenie 721 14.4.2.1.2. Wiek 722 14.4.2.1.3. Wiek a zdolność do zawinienia 727 14.4.2.1.4. Faktyczny stopień rozwoju sprawcy 729 14.4.2.1.5. Poczytalność 730 14.4.2.2. Właściwości szczególne 731 14.4.2.2.1. Właściwości związane z popełnieniem wykroczenia indywidualnego 731 14.4.2.2.2. Właściwości związane z popełnieniem wykroczenia w określonej formie 734 14.4.2.2.3. Właściwości związane ze stosowaniem kar i środków karnych 737 14.4.3. Warunki odpowiedzialności nieletnich za wykroczenia. Regulacje prawne określające postępowanie z nieletnimi naruszającymi normy prawnokarne 738 14.4.3.1. Ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich 738 14.4.3.2. Ustawa z 9.06.2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich 739 14.5. Strona podmiotowa 746 14.5.1. Uwagi wprowadzające 746 14.5.2. Umyślność 750 14.5.2.1. Uwagi ogólne 750 14.5.2.2. Zamiar bezpośredni 760 14.5.2.3. Zamiar ewentualny 764 14.5.3. Nieumyślność 781 14.5.3.1. Uwagi ogólne 781 14.5.3.2. Postacie nieumyślności 783 14.5.4. Pozostałe elementy strony podmiotowej 785 14.5.4.1. Motywacja 785 14.5.4.2. Złośliwość 788     ROZDZIAŁ 15. Formy stadialne popełnienia wykroczenia 790 15.1. Uwagi ogólne 792 15.2. Dokonanie 795 15.3. Usiłowanie 796 15.3.1. Uwagi ogólne 796 15.3.2. Teoretyczna racjonalizacja karalności usiłowania – zarys problematyki 797 15.3.3. Elementy struktury normatywnej usiłowania jako formy stadialnej popełnienia wykroczenia 801 15.3.3.1. Wprowadzenie 801 15.3.3.2. Zamiar popełnienia czynu zabronionego 801 15.3.3.3. Zachowanie zmierzające bezpośrednio do dokonania 804 15.3.3.4. Brak dokonania 808 15.3.4. Usiłowanie udolne i nieudolne 809 15.3.5. Pozostałe rodzaje usiłowania 812 15.3.6. Karalność usiłowania na gruncie prawa wykroczeń 814 15.3.7. Wymiar kary za usiłowanie 817 15.3.8. Problematyka czynnego żalu 818 15.3.9. Kwestie procesowe dotyczące czynnego żalu 829 15.3.10. Problematyka krzyżowania się form stadialnych i zjawiskowych 829 15.4. Przygotowanie 831     ROZDZIAŁ 16. Formy zjawiskowe wykroczenia 832 16.1. Uwagi wstępne 833 16.2. Sprawstwo i współsprawstwo 838 16.3. Podżeganie 853 16.4. Pomocnictwo 864 16.5. Zasady odpowiedzialności współdziałających 871     ROZDZIAŁ 17. Mechanizmy redukcji wielości wykroczeń 877 17.1. Istota redukcji wielości wykroczeń na gruncie prawa wykroczeń 883 17.2. Pozorny zbieg wykroczeń 891 17.3. Wykroczenie jako składnik czynu ciągłego 895 17.4. Pomijalny zbieg wykroczeń 914 17.5. Uwagi końcowe 921     ROZDZIAŁ 18. Realny (rzeczywisty) zbieg wykroczeń 922 18.1. Wprowadzenie 924 18.2. Ciąg wykroczeń 925 18.3. Realny (rzeczywisty) zbieg wykroczeń rozstrzygany na gruncie art. 9 § 2 k.w. lub art. 50 § 1 k.k.s. 934 18.4. Uwagi końcowe 939     ROZDZIAŁ 19. Zbieg przepisów ustawy 940 19.1. Uwagi ogólne 943 19.1.1. Podstawowe rozgraniczenia w obszarze zbiegu przepisów 943 19.1.2. Jedność (tożsamość) czynu jako podstawa zbiegu przepisów 947 19.1.3. Modelowe rozwiązania problemu zbiegu przepisów 950 19.2. Rys historyczny zbiegu przepisów przewidujących wykroczenia 955 19.3. Problem jedności (tożsamości) czynu w prawie wykroczeń 961 19.4. Pomijalny zbieg przepisów przewidujących wykroczenia 968 19.4.1. Reguły wyłączania wielości ocen a zbieg eliminacyjny 968 19.4.2. Zasada specjalności 969 19.4.3. Zasada konsumpcji 973 19.4.4. Zasada subsydiarności 975 19.5. Ustawowa treść eliminacyjnego zbiegu przepisów w prawie wykroczeń 977 19.5.1. Realizacja znamion kilku typów wykroczeń 977 19.5.2. Zakaz multiplikacji wykroczeń ze względu na wielość ocen 979 19.5.3. Kwalifikacja prawna i podstawa wymiaru kary 980 19.5.4. Kryteria wyboru przepisu przewidującego najsurowszą karę 984 19.5.5. Prawne znaczenie przepisów objętych eliminacją 988 19.6. Eliminacyjny zbieg przepisów a problem tzw. punktów karnych 989 19.7. Eliminacyjny zbieg przepisów z art. 9 § 1 k.w. – racje za i przeciw 992     ROZDZIAŁ 20. Zbieg wykroczenia z przestępstwem 999 20.1. Uwagi wprowadzające 1002 20.2. Zasada ne bis in idem 1007 20.3. Regulacja art. 10 k.w. 1015 20.3.1. Zagadnienia wstępne 1015 20.3.2. Mechanizm redukcji kar 1017 20.3.3. Powoływanie art. 10 k.w. w podstawie prawnej skazania 1025 20.3.4. Kwestie procesowe 1026 20.3.5. Wybrane przykłady jednoczynowego zbiegu wykroczenia z przestępstwem 1030 20.4. Zbieg przestępstwa/wykroczenia powszechnego z przestępstwem/wykroczeniem skarbowym 1040     ROZDZIAŁ 21. Zbieg wykroczenia z deliktem administracyjnym 1045 21.1. Wprowadzenie 1048 21.2. Przenikanie się wykroczeń i deliktów administracyjnych. Odpowiedzialność karno-administracyjna i administracyjno-karna 1049 21.3. Przykłady zbiegów wykroczenia z deliktem administracyjnym 1057 21.4. Regulacje zbiegu wykroczenia i deliktu administracyjnego w polskim prawie 1059 21.5. Charakter odpowiedzialności administracyjnej 1063 21.6. Odpowiedzialność za wykroczenie jako odpowiedzialność karna 1073 21.7. Zasada ne bis in idem 1075 21.8. Artykuł 189f k.p.a. 1084 21.9. Ocena aktualnego stanu prawnego 1091     ROZDZIAŁ 22. Okoliczności wyłączające odpowiedzialność za wykroczenie 1097 22.1. Ogólna charakterystyka okoliczności wyłączających odpowiedzialność za wykroczenie 1113 22.1.1. Ogólna charakterystyka okoliczności wyłączających bezprawność czynu 1113 22.1.1.1. Uwagi wstępne 1113 22.1.1.2. Koncepcja W. Woltera – pojęcie kontratypu 1115 22.1.1.3. Ogólna teoria kontratypów 1117 22.1.1.4. Teoria kontratypów uwzględniająca kontekst konstytucyjny 1120 22.1.1.5. Problem pozaustawowych sytuacji braku bezprawności 1124 22.1.2. Ogólna charakterystyka okoliczności wyłączających (umniejszających) winę 1128 22.2. Obrona konieczna 1139 22.2.1. Wprowadzenie. Instytucja obrony koniecznej w prawie wykroczeń 1139 22.2.2. Uzasadnienie kontratypu obrony koniecznej 1150 22.2.3. Znamiona obrony koniecznej 1153 22.2.3.1. Znamiona zamachu 1153 22.2.3.1.1. Pojęcie zamachu 1153 22.2.3.1.2. Bezprawność zamachu 1157 22.2.3.1.3. Zagrożenie dla dobra prawnego 1160 22.2.3.1.4. Bezpośredniość zamachu 1163 22.2.3.2. Znamiona obrony 1171 22.2.3.2.1. Konieczność obrony 1171 22.2.3.2.2. Brak niewspółmierności obrony do niebezpieczeństwa zamachu 1177 22.2.3.3. Strona podmiotowa obrony koniecznej 1183 22.2.4. Przekroczenie granic obrony 1184 22.3. Stan wyższej konieczności 1190 22.3.1. Wprowadzenie 1190 22.3.2. Znamiona stanu wyższej konieczności 1196 22.3.2.1. Niebezpieczeństwo dla dobra prawnego 1196 22.3.2.2. Subsydiarność 1209 22.3.2.3. Relacja między dobrami 1212 22.3.2.4. Element subiektywny 1223 22.3.3. Przekroczenie granic stanu wyższej konieczności 1226 22.3.4. Klauzula wyłączenia stosowania stanu wyższej konieczności 1228 22.3.5. Kolizja obowiązków 1232 22.3.6. Stan wyższej konieczności a wolność wypowiedzi 1235 22.4. Inne okoliczności wyłączające bezprawność czynu 1236 22.4.1. Uwagi wstępne 1236 22.4.2. Okoliczności uchylające bezprawność czynu 1236 22.4.2.1. Działanie w ramach uprawnień lub obowiązków 1236 22.4.2.2. Zgoda dysponenta dobra prawnego 1238 22.4.2.3. Ryzyko sportowe 1240 22.4.2.4. Zwyczaj 1242 22.4.3. Okoliczności nieuchylające bezprawności 1245 22.4.3.1. Uwagi wstępne 1245 22.4.3.2. Prowokacja dziennikarska 1245 22.4.3.3. Działalność artystyczna – wolność wypowiedzi 1247 22.4.3.4. Nieposłuszeństwo obywatelskie 1248 22.5. Niepoczytalność i poczytalność ograniczona 1250 22.5.1. Uwagi wstępne 1250 22.5.2. Poczytalność 1251 22.5.3. Niepoczytalność 1253 22.5.3.1. Uwagi ogólne 1253 22.5.3.2. Przyczyny niepoczytalności 1255 22.5.3.2.1. Wprowadzenie 1255 22.5.3.2.2. Choroba psychiczna 1255 22.5.3.2.3. Upośledzenie umysłowe 1259 22.5.3.2.4. Inne zakłócenia czynności psychicznych 1261 22.5.3.3. Następstwa psychologiczne niepoczytalności 1267 22.5.3.3.1. Uwagi ogólne 1267 22.5.3.3.2. Zdolność rozpoznania znaczenia podejmowanego czynu 1267 22.5.3.3.3. Zdolność pokierowania postępowaniem 1269 22.5.4. Czas czynu 1271 22.5.5. Niepoczytalność jako okoliczność wyłączająca winę. Opiniowanie sądowo-psychiatryczne 1273 22.5.6. Poczytalność ograniczona 1275 22.5.7. Konsekwencje poczytalności ograniczonej 1277 22.5.8. Stan odurzenia lub nietrzeźwości 1278 22.6. Błąd co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego 1283 22.7. Błąd co do karalności 1303     Skorowidz 1325     Autorzy 1331