Sahara Zachodnia – studium prawnomiędzynarodowe

Autor monografii analizuje status Sahary Zachodniej - największego współcześnie terytorium niesamodzielnego. którego dekolonizację zatrzymała zbrojna okupacja. W publikacji ukazano historyczne tło oraz napięcie między podstawowymi zasadami prawa międzynarodowego a uwarunkowaniami geopolitycznymi. Opierając się na orzecznictwie trybunałów międzynarodowych, autor weryfikuje legalność narzuconego modelu okupacji oraz eksploatacji saharyjskich surowców. Całość dopełnia ocena stanu przestrzegania praw człowieka i sytuacji uchodźców. Książka stanowi kompleksowe źródło wiedzy dla badaczy prawa i stosunków międzynarodowych oraz analityków regionu Maghrebu. Mateusz Grzyb Badacz specjalizujący się w krajowym i międzynarodowym prawie karnym oraz ochronie praw człowieka. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się wokół procesów dekolonizacyjnych. prawa do samostanowienia oraz odpowiedzialności za zbrodnie międzynarodowe.

Wprowadzenie 11 Rozdział I SAHARA ZACHODNIA NA MAPIE ŚWIATA 19 1.1. Uwagi wstępne – determinanty geograficzne i gospodarcze 20 1.2. Terytorium i granice 20 1.3. Bogactwa naturalne 22 1.4. Ludność Saharawi – tożsamość i etnogeneza 24 Rozdział II RYS HISTORYCZNY I KSZTAŁTOWANIE SIĘ STATUSU SAHARY ZACHODNIEJ 29 2.1. Uwagi wstępne – rola rekonstrukcji historycznej w analizie 30 2.2. Terytorium Sahary Zachodniej przed wybuchem konfliktu 30 2.2.1. Epoka przedkolonialna 30 2.2.2. Konferencja berlińska (1884–1885) i jej ustalenia 31 2.2.3. Konsolidacja kolonizacji i odkrycie bogactw naturalnych 33 2.2.4. Dekolonizacja Afryki i zmiana statusu Sahary Zachodniej 35 2.3. Ewolucja ruchu niepodległościowego Saharawi 38 2.3.1. Geneza dążeń niepodległościowych 38 2.3.2. Harakat Tahrir 39 2.3.3. Intifada Zemla 40 2.3.4. Powstanie Frontu Polisario 41 2.4. Opinia doradcza Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości 43 2.5. Rewizjonizm terytorialny państw ościennych 44 2.5.1. Idea Wielkiego Maroka i idea Wielkiej Mauretanii 45 2.5.2. Kryzys legitymizacyjny i autorytaryzm reżimu Hassana II 46 2.5.3. Polityka zagraniczna Królestwa Maroka i rywalizacja regionalna 49 2.6. Wojna w latach 1975–1991 50 2.6.1. Zielony Marsz 50 2.6.2. Porozumienie madryckie 52 2.6.3. Ucieczka ludności cywilnej 53 2.6.4. Proklamacja Saharyjskiej Arabskiej Republiki Demokratycznej (SARD) 54 2.6.5. Pierwsze lata wojny i podpisanie traktatu pokojowego z Mauretanią 56 2.6.6. Budowa Bermu 57 2.6.7. Ostatnie lata wojny 60 2.7. Plany pokojowe i referendum 65 2.7.1. MINURSO i zawieszenie broni 65 2.7.2. Proces identyfikacji osób uprawnionych do głosowania 65 2.7.3. Inicjatywy Jamesa Bakera 68 2.7.4. Marokański plan autonomii i propozycja Frontu Polisario 71 2.7.5. Eskalacja nieposłuszeństwa obywatelskiego i pacyfikacja obozu Gdeim Izik 74 2.8. Upadek zawieszenia broni i czasy najnowsze 75 Rozdział III STATUS PRAWNOMIĘDZYNARODOWY TERYTORIUM SAHARY ZACHODNIEJ I ZASADA TRWAŁEJ SUWERENNOŚCI NAD ZASOBAMI NATURALNYMI 79 3.1. Uwagi wstępne i ramy metodologiczne 80 3.2. Terytorium niesamodzielne i prawo do samostanowienia 81 3.2.1. Ewolucja zasady samostanowienia narodów 81 3.2.2. Sahara Zachodnia jako terytorium niesamodzielne w systemie ONZ 85 3.2.3. Opinia doradcza MTS z 1975 r. i ocena Zielonego Marszu 87 3.2.4. Deklaracja zasad i problem jej ważności w świetle norm ius cogens 89 3.2.5. Status mocarstwa administrującego 93 3.2.6. Królestwo Maroka jako siła okupacyjna 94 3.3. Eksploatacja zasobów naturalnych na terytorium okupowanym a zasada trwałej suwerenności 99 3.3.1. Materialny wymiar eksploatacji 100 3.3.2. Ewolucja zasady trwałej suwerenności nad zasobami naturalnymi 105 3.3.3. Status prawny zasobów morskich Sahary Zachodniej 109 3.3.4. Ocena legalności eksploatacji w świetle opinii prawnej z 2002 r. 110 3.3.5. Rezolucje ONZ i Parlamentu Europejskiego w XXI w. 111 3.4. Unia Europejska wobec eksploatacji surowców Sahary Zachodniej 113 3.4.1. Front Polisario przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej (2012–2015) 115 3.4.2. Wyrok Wielkiej Izby TSUE z dnia 21 grudnia 2016 r. i jego implementacja 118 3.4.3. Wyroki i postanowienia Sądu Unii Europejskiej z 2018 r. 120 3.4.4. Wyroki Sądu Unii Europejskiej z 29 września 2021 r. 122 3.4.5. Wyroki Wielkiej Izby z 2024 r. 125 3.5. Ochrona zasobów w orzecznictwie trybunałów międzynarodowych 130 3.6. Wnioski – prawnomiędzynarodowy status Sahary Zachodniej i jej zasobów 132 3.7. Podsumowanie 134 Rozdział IV OCHRONA PRAW CZŁOWIEKA W WARUNKACH OKUPACJI I PROBLEMATYKA ZBRODNI MIĘDZYNARODOWYCH 137 4.1. Uwagi wstępne 138 4.2. Sytuacja polityczna na obszarze okupowanym 139 4.2.1. Zaminowanie terytorium 141 4.2.2. Blokada informacyjna i wydalanie obserwatorów 142 4.2.3. Działalność organizacji na rzecz praw człowieka 145 4.2.4. Wolność zrzeszania się i zgromadzeń 146 4.2.5. Prześladowania aktywistów 148 4.3. Dyskryminacja społeczna, ekonomiczna i kulturalna 152 4.3.1. Prawo do edukacji i prawa dzieci 152 4.3.2. Prawo do pracy 154 4.3.3. Prawa zdrowotne 154 4.3.4. Prawa kobiet 155 4.3.5. Prawa kulturalne i etnocyd 156 4.4. Prawa podstawowe na terytoriach okupowanych 159 4.4.1. Prawo do sądu i sprawiedliwego procesu 160 4.4.2. Warunki detencji i represje w więzieniach 162 4.4.3. Systematyka aparatu tortur 164 4.5. Kwalifikacja działań wobec Saharawi jako zbrodni ludobójstwa 166 4.5.1. Praktyka wymuszonych zaginięć 167 4.5.2. Problematyka zbiorowych grobów 168 4.5.3. Ściganie zbrodni ludobójstwa 170 4.6. Działalność instytucjonalnej ochrony praw człowieka w Saharze Zachodniej 172 4.6.1. Mandat MINURSO 173 4.6.2. Komitet Przeciwko Torturom 175 4.6.3. Europejski Trybunał Praw Człowieka 177 4.6.3.1. Sprawa Rafaa przeciwko Republice Francuskiej 178 4.6.3.2. Sprawa A.C. i inni przeciwko Hiszpanii 179 4.6.4. Działalność Rady Praw Człowieka 180 4.6.5. Komitet Praw Człowieka 181 4.7. Podsumowanie 182 Rozdział V SYTUACJA PRAWNA UCHODŹCÓW I OBOZY W TINDOUF 185 5.1. Uwagi wstępne 186 5.2. Położenie obozów 186 5.3. Jurysdykcja, status prawny i zarządzanie 187 5.3.1. Nadzór nad obozami i swoboda przemieszczania się 187 5.3.2. Struktura społeczna i rola kobiet w strukturach obozowych 191 5.3.3. Administracja i organizacja obozów 193 5.3.4. Finansowanie pomocy humanitarnej 194 5.3.5. Zaopatrzenie w żywność 195 5.4. Rozwiązania sektorowe 196 5.4.1. Ewolucja i struktura systemu opieki zdrowotnej 196 5.4.2. System edukacji 197 5.4.3. Rynek pracy i uwarunkowania społeczno-ekonomiczne w obozach 199 5.4.4. Partycypacja polityczna i ewolucja postaw społecznych 200 5.5. Podsumowanie 201 Rozdział VI MIĘDZYNARODOWY WYMIAR KONFLIKTU SAHARYJSKIEGO 203 6.1. Uwagi wstępne 204 6.2. Organizacje międzynarodowe 205 6.2.1. Organizacja Narodów Zjednoczonych 205 6.2.2. Unia Europejska 208 6.2.2.1. Stosunki i relacje gospodarcze pomiędzy Unią Europejską a Marokiem 209 6.2.2.2. Działania Parlamentu Europejskiego i skandal korupcyjny Moroccogate 212 6.2.2.3. Podsumowanie polityki Unii Europejskiej wobec sprawy saharyjskiej 216 6.2.3. Organizacja Jedności Afrykańskiej i Unia Afrykańska 216 6.2.3.1. Sahara Zachodnia a Organizacja Jedności Afrykańskiej 217 6.2.3.2. Unia Afrykańska i Królestwo Maroka 219 6.2.3.3. Status Sahary Zachodniej w systemie panafrykańskim – podsumowanie 221 6.3. Stanowiska państwowe 222 6.3.1. Królestwo Maroka 222 6.3.2. Królestwo Hiszpanii 226 6.3.3. Republika Francuska 228 6.3.4. Stany Zjednoczone Ameryki 230 6.3.5. Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna 233 6.3.6. Federacja Rosyjska 236 6.3.7. Chińska Republika Ludowa 238 6.3.8. Rzeczpospolita Polska 239 6.3.9. Państwo Izrael 240 6.3.10. Republika Federalna Niemiec 241 6.3.11. Zjednoczone Emiraty Arabskie, Republika Iraku i Islamska Republika Iranu 242 6.3.12. Federacyjna Republika Brazylii 243 6.3.13. Pozostałe państwa 243 6.4. Podsumowanie 245 Zakończenie 249 Bibliografia 253 Spis rysunków 297 Spis tabel 299