Wprowadzenie do prawoznawstwa - Wydanie II

Wprowadzenie do prawoznawstwa to podręcznik, który w skondensowany i wyczerpujący sposób omawia wszystkie podstawowe pojęcia z zakresu nauk prawnych, umożliwiając czytelnikowi zdobycie wiedzy niezbędnej dla dalszego poznawania prawa. Przedstawia między innymi takie zagadnienia jak system prawa i jego źródła, działanie prawa w czasie, język i budowa tekstów prawnych, wykładnia prawa i jego stosowanie, wnioskowania prawnicze, postawy wobec prawa oraz relacje między prawem a moralnością. Podręcznik napisany jest precyzyjnym, a mimo to przystępnym językiem. Dzięki doświadczeniu prawniczemu i dydaktycznemu autorów obfituje w przykłady i schematy ułatwiające zrozumienie materiału. Książka kierowana jest przede wszystkim do studentów pierwszego roku studiów, stanowi jednak kompendium aktualnej i pogłębionej wiedzy z zakresu prawoznawstwa również dla studentów wyższych lat studiów i prawników praktyków. Wydanie II – poprawione i uzupełnione

Spis treści Konwencje redakcyjne ......................................................................................................... 17 Przedmowa ............................................................................................................................. 19 Wprowadzenie. Spory o istotę prawa .............................................................................. 21 I. Koncepcje pozytywistyczne ........................................................................................ 21 II. Koncepcje prawnonaturalne ....................................................................................... 22 III. Koncepcje realistyczne ................................................................................................. 22 Rozdział 1. Wypowiedzi dyrektywalne i inne wypowiedzi pozaopisowe ................ 25 I. Pojęcie i typy wypowiedzi ........................................................................................... 25 1. Pojęcie i funkcja wypowiedzi ................................................................................ 25 2. Wypowiedzi opisowe i pozaopisowe ................................................................. 25 II. Wypowiedzi dyrektywalne .......................................................................................... 27 1. Normy postępowania ............................................................................................. 27 1.1. Pojęcie i budowa normy postępowania .................................................... 27 1.2. Adresat normy postępowania i określone przez nią okoliczności ....... 28 1.3. Zachowanie wyznaczone przez normę postępowania .......................... 29 1.4. Postać słowna normy postępowania ........................................................ 30 1.5. Normodawca. Norma autonomiczna i norma heteronomiczna .......... 31 1.6. Obowiązywanie normy postępowania i jego podstawy ....................... 32 1.6.1. Tetyczna podstawa obowiązywania normy ................................. 32 1.6.2. Aksjologiczna podstawa obowiązywania normy ........................ 33 1.6.3. Skuteczność normy jako podstawa jej obowiązywania ............ 33 1.6.4. Rodzaje obowiązywania ze względu na jego podstawy ........... 34 1.7. Rodzaje norm postępowania ...................................................................... 34 1.8. Inne znaczenia słowa „norma” .................................................................... 35 2. Reguły sensu czynności konwencjonalnych ...................................................... 36 2.1. Pojęcia czynności konwencjonalnej i reguły sensu ................................ 36 2.2. Konstruowanie czynności konwencjonalnych ......................................... 37 2.3. Źródła reguł sensu ........................................................................................ 38 3. Dyrektywy celowościowe ..................................................................................... 38 III. Wypowiedzi performatywne ...................................................................................... 39 IV. Wypowiedzi oceniające. Oceny i wartości .............................................................. 40 1. Pojęcia oceny i wypowiedzi oceniającej ............................................................. 40 2. Rodzaje ocen ............................................................................................................ 40 3. Wartości .................................................................................................................... 41 Rozdział 2. Normy prawne i reguły sensu czynności prawnych ................................ 43 I. Normy prawne ............................................................................................................... 43 1. Pojęcie normy prawnej .......................................................................................... 43 2. Budowa normy prawnej ........................................................................................ 43 2.1. Historyczna koncepcja budowy normy prawnej ..................................... 43 2.2. Współczesna koncepcja budowy normy prawnej .................................. 44 3. Rodzaje norm prawnych ........................................................................................ 45 3.1. Normy sankcjonowane, sankcjonujące i leges imperfectae .................... 45 3.1.1. Normy sankcjonowane i sankcjonujące ....................................... 45 3.1.2. Leges imperfectae ............................................................................... 46 3.2. Normy kompetencyjne i merytoryczne .................................................... 47 3.2.1. Normy kompetencyjne .................................................................... 47 3.2.2. Normy merytoryczne ....................................................................... 48 3.3. Normy-reguły, normy-zasady i normy programowe .............................. 49 3.3.1. Normy-reguły .................................................................................... 49 3.3.2. Normy-zasady ................................................................................... 50 3.3.3. Normy programowe ......................................................................... 51 3.4. Normy imperatywne, dyspozytywne i semiiperatywne ........................ 52 3.4.1. Normy imperatywne ........................................................................ 52 3.4.2. Normy dyspozytywne ...................................................................... 53 3.4.3. Normy semiimperatywne ................................................................. 53 4. Normy prawne a teksty prawne .......................................................................... 54 II. Reguły dokonywania czynności prawnych .............................................................. 54 1. Pojęcie czynności prawnej .................................................................................... 54 2. Reguły dokonywania czynności prawnych ........................................................ 55 3. Czynności prawne a wypowiedzi performatywne ........................................... 57 Rozdział 3. Powstawanie prawa ......................................................................................... 61 I. Źródła prawa .................................................................................................................. 61 II. Źródła powstawania prawa ......................................................................................... 62 1. Podział faktów prawotwórczych .......................................................................... 62 2. Kompetencja prawotwórcza ................................................................................. 62 3. Stanowienie prawa ................................................................................................. 62 3.1. Pojęcie stanowienia ...................................................................................... 62 3.2. Wytwór stanowienia .................................................................................... 63 3.3. Współstanowienie ........................................................................................ 63 3.4. Współuczestniczenie w stanowieniu ........................................................ 64 4. Zawarcie umowy prawotwórczej ......................................................................... 65 4.1. Pojęcie zawarcia umowy prawotwórczej .................................................. 65 4.2. Wytwór zawarcia umowy prawotwórczej ................................................ 65 4.3. Rodzaje umów prawotwórczych ................................................................ 66 4.4. Miejsce umowy prawotwórczej wśród źródeł powstawania prawa ... 66 4.5. Umowa prawotwórcza a umowa cywilnoprawna .................................. 66 5. Kształtowanie się prawa zwyczajowego ............................................................ 67 5.1. Pojęcie kształtowania się prawa zwyczajowego ..................................... 67 5.2. Proces i wytwór kształtowania się prawa zwyczajowego ....................... 67 5.3. Miejsce prawa zwyczajowego wśród źródeł powstawania prawa ...... 68 5.4. Prawo zwyczajowe a zwyczaje mające znaczenie prawne ................... 69 6. Precedens prawotwórczy ...................................................................................... 69 6.1. Pojęcie precedensu prawotwórczego ....................................................... 69 6.2. Wytwór precedensu prawotwórczego ..................................................... 70 6.3. Miejsce precedensu prawotwórczego wśród źródeł powstawania prawa ............................................................................................................... 70 6.4. Inne pojęcia precedensu .............................................................................. 70 7. Pisane i niepisane źródła prawa. Akty prawodawcze ...................................... 71 8. Zamknięty a otwarty system źródeł prawa ....................................................... 72 9. Rola doktryny prawniczej w kształtowaniu źródeł prawa .............................. 72 10. Rola soft law jako instrumentu pokrewnego prawu ......................................... 73 III. Proces tworzenia prawa .............................................................................................. 74 1. Prawotwórstwo autorytarne i demokratyczne ................................................. 74 2. Proces stanowienia prawa .................................................................................... 76 2.1. Faza przygotowawcza .................................................................................. 76 2.2. Faza czynności stanowienia ........................................................................ 76 3. Procedura ustawodawcza ..................................................................................... 77 4. Prawodawca faktyczny i formalny ....................................................................... 78 4.1. Prawodawca faktyczny ................................................................................ 78 4.2. Prawodawca formalny .................................................................................. 79 Rozdział 4. Akty normatywne i umowy prawotwórcze ................................................ 81 I. Pojęcie i podziały aktów normatywnych .................................................................. 81 1. Pojęcie aktu normatywnego ................................................................................. 81 2. Akty normatywne a akty prawne ........................................................................ 81 3. Podziały aktów normatywnych ............................................................................ 82 3.1. Przedmiot unormowania .............................................................................. 82 3.2. Moc prawna .................................................................................................... 82 3.3. Dopuszczalny zakres adresatów ................................................................ 83 3.3.1. Akty normatywne powszechnie obowiązujące .......................... 83 3.3.2. Akty normatywne o charakterze wewnętrznym ........................ 83 3.4. Zasięg terytorialny ........................................................................................ 83 3.5. Charakter normatywny ................................................................................ 84 3.5.1. Akty normatywne w sensie materialnym ..................................... 84 3.5.2. Akty normatywne w sensie formalnym ........................................ 84 II. Polski system źródeł prawa ......................................................................................... 85 1. Regulacje konstytucyjne ........................................................................................ 85 2. Hierarchia źródeł prawa ........................................................................................ 85 3. Charakter systemu źródeł prawa ......................................................................... 86 III. Formy aktów prawodawczych .................................................................................... 88 1. Konstytucja .............................................................................................................. 88 1.1. Pojęcie i cechy konstytucji ........................................................................... 88 1.2. Ustawy konstytucyjne .................................................................................. 90 2. Umowy międzynarodowe ..................................................................................... 90 2.1. Ratyfikowane umowy międzynarodowe ................................................... 90 2.2. Umowy międzynarodowe niepodlegające ratyfikacji ............................. 91 3. Prawo Unii Europejskiej ......................................................................................... 91 3.1. Unijny porządek prawny .............................................................................. 92 3.2. Prawo pierwotne ........................................................................................... 92 3.3. Prawo wtórne ................................................................................................. 93 3.3.1. Rozporządzenia ................................................................................. 93 3.3.2. Dyrektywy .......................................................................................... 93 3.3.3. Decyzje ............................................................................................... 94 3.3.4. Zalecenia i opinie .............................................................................. 94 3.4. Cechy szczególne prawa europejskiego ................................................... 95 3.5. Relacje pomiędzy polskim prawem krajowym a prawem Unii Europejskiej 95 4. Ustawy i akty o mocy ustawy ............................................................................... 99 4.1. Ustawy ............................................................................................................. 99 4.2. Akty o mocy ustawy .....................................................................................100 5. Akty podustawowe powszechnie obowiązujące ..............................................101 5.1. Akty wykonawcze .......................................................................................... 101 5.2. Akty prawa miejscowego .............................................................................103 5.3. Umowne źródła prawa pracy ......................................................................105 6. Akty podustawowe o charakterze wewnętrznym ...........................................105 IV. Powiązania między aktami normatywnymi .............................................................. 107 Rozdział 5. Budowa aktu normatywnego ........................................................................ 111 I. Zasady techniki prawodawczej .................................................................................. 111 II. Rodzaje aktów normatywnych ze względu na ich funkcje ................................... 112 1. Akty merytoryczne ................................................................................................. 112 2. Akty nowelizujące ................................................................................................... 113 3. Akty uchylające ....................................................................................................... 114 4. Akty wprowadzające .............................................................................................. 114 III. Podział tekstu aktu normatywnego ........................................................................... 115 1. Część normatywna i nienormatywna ................................................................. 115 2. Jednostki redakcyjne .............................................................................................. 115 3. Jednostki systematyzacyjne ................................................................................. 118 IV. Elementy aktu normatywnego ................................................................................... 119 1. Tytuł ...........................................................................................................................119 2. Preambuła ................................................................................................................121 3. Powołanie podstawy prawnej .............................................................................. 121 4. Przepisy merytoryczne .......................................................................................... 123 4.1. Przepisy merytoryczne ogólne ...................................................................123 4.2. Przepisy merytoryczne szczegółowe ........................................................124 5. Przepisy nowelizujące ............................................................................................ 126 6. Przepisy epizodyczne ............................................................................................. 127 7. Przepisy przejściowe i dostosowujące ............................................................... 127 7.1. Przepisy przejściowe .....................................................................................127 7.2. Przepisy dostosowujące ...............................................................................129 8. Przepisy końcowe ................................................................................................... 131 8.1. Przepisy uchylające ....................................................................................... 131 8.2. Przepis o utracie mocy obowiązującej aktu ............................................. 131 8.3. Przepis o wejściu aktu w życie ...................................................................132 9. Podpisy ......................................................................................................................132 10. Załączniki .................................................................................................................. 133 Rozdział 6. Obowiązywanie prawa ................................................................................... 135 I. Pojęcie i podstawy obowiązywania prawa .............................................................. 135 1. Pojęcie obowiązywania .......................................................................................... 135 2. Podstawy obowiązywania ..................................................................................... 135 II. Aspekty obowiązywania prawa .................................................................................. 136 1. Aspekt temporalny ................................................................................................. 136 1.1. Początek obowiązywania .............................................................................136 1.2. Wejście w życie. Początek stosowalności ................................................ 137 1.3. Znajdowanie zastosowania .........................................................................140 1.4. Koniec obowiązywania i stosowalności .................................................... 141 1.4.1. Uchylenie ............................................................................................ 142 1.4.2. Eliminacja bądź zmiana treści podstawy prawnej. Czasowe zachowanie w mocy ....................................................... 143 1.4.3. Upływ czasu ....................................................................................... 144 1.4.4. Orzeczenie o niekonstytucyjności ................................................. 144 1.4.5. Stwierdzenie nieważności albo orzeczenie o niezgodności z prawem ............................................................................................ 145 1.4.6. Desuetudo ........................................................................................... 145 1.5. Zmiana prawa. Nowelizacja .........................................................................146 1.6. Problem intertemporalny .............................................................................148 1.7. Retroaktywne działanie prawa ...................................................................150 2. Aspekt terytorialny ................................................................................................. 153 3. Aspekt podmiotowy ............................................................................................... 154 Rozdział 7. Język prawa ....................................................................................................... 157 I. Język prawny i język prawniczy ................................................................................. 157 II. Język tekstów prawnych ............................................................................................. 157 1. Ogólna charakterystyka języka tekstów prawnych .........................................157 2. Cechy pożądane tekstów prawnych ................................................................... 159 3. Adekwatność tekstu prawnego ........................................................................... 160 3.1. Definicje legalne ............................................................................................ 161 3.1.1. Powody zamieszczania definicji legalnych w tekście prawnym ....161 3.1.2. Funkcje definicji legalnych ..............................................................162 3.1.3. Formy definicji legalnych .................................................................163 3.1.4. Sposób zamieszczania definicji legalnych w tekście prawnym 164 3.1.5. Zasięg definicji legalnych .................................................................165 3.2. Słownictwo specjalistyczne .........................................................................165 3.3. Zwroty nieostre .............................................................................................. 166 3.4. Klauzule generalne ........................................................................................ 166 3.5. Wyznaczanie nieprzekraczalnych granic swobody rozstrzygnięcia ....168 4. Komunikatywność tekstu prawnego .................................................................. 168 5. Zwięzłość tekstu prawnego .................................................................................. 170 5.1. Odesłania ........................................................................................................ 171 5.2. Spójniki ............................................................................................................ 173 5.3. Skróty i skrótowce .......................................................................................... 175 5.4. Rozczłonkowanie norm w przepisach ....................................................... 176 5.4.1. Rozczłonkowanie syntaktyczne ..................................................... 176 5.4.2. Rozczłonkowanie treściowe ...........................................................177 5.5. Kondensacja norm w przepisach ...............................................................178 III. Język prawniczy ............................................................................................................. 179 Rozdział 8. Wykładnia prawa ............................................................................................. 183 I. Pojęcie i rodzaje wykładni ............................................................................................. 183 1. Pojęcie wykładni........................................................................................................ 183 2. Wykładnia a egzegeza prawa ................................................................................. 184 3. Rodzaje wykładni ...................................................................................................... 184 3.1. Wykładnia doktrynalna ................................................................................184 3.2. Wykładnia formalna ...................................................................................... 184 3.3. Wykładnia operatywna a wykładnia abstrakcyjna .................................186 II. Cele i zadania wykładni ............................................................................................... 186 1. Wykładnia subiektywna a wykładnia obiektywna ...........................................187 2. Wykładnia statyczna a wykładnia dynamiczna ................................................188 III. Dyrektywy interpretacyjne i koncepcje wykładni prawa ...................................... 189 1. Dyrektywy interpretacyjne ................................................................................... 189 2. Normatywne koncepcje wykładni prawa ........................................................... 190 IV. Fazy wykładni .................................................................................................................191 1. Faza porządkująca ................................................................................................... 192 2. Faza rekonstrukcyjna .............................................................................................. 194 3. Faza percepcyjna ..................................................................................................... 197 3.1. Wykładnia językowa ..................................................................................... 199 3.2. Wykładnia systemowa .................................................................................201 3.3. Wykładnia funkcjonalna ...............................................................................202 3.3.1. Wykładnia funkcjonalna w sytuacji niejednoznaczności ..........203 3.3.2. Wykładnia funkcjonalna w sytuacji jednoznaczności ................206 V. Prawodawca racjonalny ............................................................................................... 209 VI. Kultura prawna a treść norm prawnych ................................................................... 210 Rozdział 9. Wnioskowania prawnicze .............................................................................. 213 I. Pojęcie i podział wnioskowań prawniczych ............................................................. 213 1. Pojęcie wnioskowania prawniczego .................................................................... 213 2. Podział wnioskowań prawniczych ....................................................................... 214 II. Wnioskowania oparte na wynikaniu normy z normy ............................................ 215 1. Wnioskowania oparte na wynikaniu logicznym normy z normy ...................215 2. Wnioskowania oparte na wynikaniu instrumentalnym normy z normy ......216 III. Wnioskowania oparte na założeniu konsekwentności ocen prawodawcy .......218 1. Analogia iuris ............................................................................................................ 219 2. Wnioskowania a fortiori ......................................................................................... 219 Rozdział 10. System prawa ................................................................................................. 223 I. Pojęcie i reguły konstrukcji systemu prawa ............................................................. 223 1. Pojęcie systemu prawa .......................................................................................... 223 2. Reguły konstrukcji systemu prawa ...................................................................... 223 II. Cechy formalne systemu prawa ................................................................................. 224 1. Zupełność systemu ................................................................................................ 224 1.1. Zupełność jako brak luk ...............................................................................224 1.1.1. Luki rzeczywiste ................................................................................224 1.1.2. Pozory luk ........................................................................................... 226 1.2. Zupełność kwalifikacyjna .............................................................................227 2. Spójność systemu ................................................................................................... 227 2.1. Brak niezgodności między normami prawnymi .......................................228 2.1.1. Niezgodności formalne ....................................................................228 2.1.2. Niezgodności prakseologiczne ....................................................... 229 2.2. Zapewnianie zgodności norm prawnych ................................................... 230 2.2.1. Reguły kolizyjne ................................................................................230 2.2.2. Ważenie zasad ...................................................................................233 2.3. Więzi między normami prawnymi .............................................................234 2.3.1. Więź kompetencyjna .......................................................................235 2.3.2. Więź merytoryczna ..........................................................................236 III. Powstawanie i zmiana systemu prawa ..................................................................... 237 1. Kształtowanie się systemu prawa ....................................................................... 237 2. Recepcja prawa ....................................................................................................... 237 3. Rewolucyjna zmiana systemu prawa .................................................................. 237 IV. Typy systemów prawa .................................................................................................. 238 1. Systemy civil law i common law ............................................................................ 238 1.1. Systemy civil law ............................................................................................ 238 1.2. Systemy common law ....................................................................................239 2. Prawo krajowe, międzynarodowe i unijne .........................................................240 2.1. Prawo krajowe ............................................................................................... 240 2.2. Prawo międzynarodowe ..............................................................................240 2.3. Prawo unijne ................................................................................................... 241 V. Podzbiory w systemie prawa ...................................................................................... 242 1. Instytucja prawna .................................................................................................... 242 2. Prawo publiczne i prywatne ................................................................................. 242 3. Prawo materialne i formalne ................................................................................ 243 4. Gałęzie prawa .......................................................................................................... 244 4.1. Kryteria podziału ........................................................................................... 244 4.2. Metody regulacji ............................................................................................ 244 4.3. Przegląd gałęzi prawa ...................................................................................245 4.4. Kompleksowe gałęzie prawa .......................................................................247 VI. Procesy powiązane z porządkowaniem systemu prawa ....................................... 247 1. Kodyfikacja ...............................................................................................................247 2. Inkorporacja ............................................................................................................. 247 3. Unifikacja ..................................................................................................................248 4. Harmonizacja ........................................................................................................... 249 Rozdział 11. Przestrzeganie prawa. Postawy wobec prawa ....................................... 251 I. Realizowanie, przestrzeganie i przekraczanie normy prawnej .............................251 1. Realizowanie normy ............................................................................................... 251 2. Przestrzeganie normy ............................................................................................ 251 3. Przekraczanie normy .............................................................................................. 251 II. Czynniki wpływające na przestrzeganie normy prawnej ...................................... 252 1. Aprobata normy ...................................................................................................... 253 1.1. Uzasadnienie aksjologiczne .........................................................................253 1.2. Wiedza ............................................................................................................. 254 2. Obawa przed sankcją ............................................................................................. 254 2.1. Pojęcie i podstawowy podział sankcji ....................................................... 254 2.2. Sytuacja przymusowa ...................................................................................255 2.3. Przemoc ........................................................................................................... 255 3. Warunki efektywności sankcji .............................................................................. 256 III. Sankcje prawne .............................................................................................................. 257 1. Pojęcie i podział sankcji prawnych ...................................................................... 257 2. Sankcje represyjne .................................................................................................. 258 2.1. Sankcje karne ................................................................................................. 258 2.2. Sankcje dyscyplinarne ..................................................................................259 2.3. Sankcje administracyjne ...............................................................................260 3. Sankcje egzekucyjne .............................................................................................. 261 4. Sankcje dotykające czynności prawnych ........................................................... 262 4.1. Sankcja nieważności ..................................................................................... 262 4.2. Sankcja unieważnienia ..................................................................................263 4.3. Inne sankcje dotykające czynności prawnej ............................................265 5. Funkcje sankcji prawnych ...................................................................................... 266 IV. Postawy wobec prawa ................................................................................................. 266 1. Standardowe postawy wobec prawa .................................................................. 266 1.1. Legalizm ........................................................................................................... 266 1.2. Oportunizm .................................................................................................... 267 1.3. Konformizm .................................................................................................... 267 2. Postawy wobec prawa moralnie nieakceptowanego ......................................267 2.1. Legalizm krytyczny ........................................................................................ 267 2.2. Obywatelskie nieposłuszeństwo ................................................................268 2.3. Inne typy postaw wobec prawa moralnie nieakceptowanego .............268 3. Instrumentalizacja prawa ....................................................................................... 269 Rozdział 12. Znajomość prawa .......................................................................................... 273 I. Publikacja prawa ............................................................................................................ 273 II. Ogłoszenie ......................................................................................................................274 1. Pojęcie ogłoszenia .................................................................................................. 274 2. Funkcja ogłoszenia .................................................................................................. 275 3. Forma ogłoszenia .................................................................................................... 276 4. Dzienniki urzędowe ................................................................................................ 278 5. Data ogłoszenia ....................................................................................................... 280 6. Tekst jednolity i tekst ujednolicony ..................................................................... 280 7. Sprostowanie ........................................................................................................... 281 III. Inne formy przekazywania informacji o prawie ...................................................... 282 IV. Ignorantia iuris nocet ...................................................................................................... 284 Rozdział 13. Stosowanie prawa ......................................................................................... 287 I. Pojęcie stosowania prawa ........................................................................................... 287 1. Stosowanie prawa i jego rezultat ......................................................................... 287 2. Podmioty stosujące prawo .................................................................................... 287 3. Stosowanie prawa a realizowanie normy prawnej ...........................................288 4. Inne pojęcia stosowania prawa ............................................................................ 289 II. Proces stosowania prawa ............................................................................................ 290 1. Ustalenie stanu prawnego .................................................................................... 290 2. Ustalenie stanu faktycznego ................................................................................ 291 3. Subsumpcja .............................................................................................................. 291 4. Decyzja finalna i jej uzasadnienie ........................................................................ 292 III. Zakres swobody podejmowania decyzji ................................................................... 293 1. Sylogistyczna koncepcja stosowania prawa ......................................................293 2. Luzy decyzyjne w procesie stosowania prawa .................................................294 IV. Typy stosowania prawa ................................................................................................ 295 1. Sądowy typ stosowania prawa ............................................................................ 295 2. Kierowniczy typ stosowania prawa ..................................................................... 295 V. Trwałość aktu stosowania prawa ............................................................................... 296 1. Ostateczność ........................................................................................................... 296 2. Prawomocność ........................................................................................................ 297 2.1. Prawomocność formalna .............................................................................297 2.2. Prawomocność materialna ..........................................................................297 Rozdział 14. Ustalanie faktów w procesie stosowania prawa .................................... 299 I. Podstawowe pojęcia ..................................................................................................... 299 1. Ustalanie faktów ..................................................................................................... 299 2. Dowód i postępowanie dowodowe ...................................................................... 299 II. Poznanie naukowe a poznanie w procesie stosowania prawa ............................300 III. Przedmiot postępowania dowodowego ................................................................... 302 1. Ustalenie stanu faktycznego jako przedmiot postępowania dowodowego ...302 2. Ustalenie stanu prawnego jako przedmiot postępowania dowodowego .......302 IV. Źródła ustaleń stanu faktycznego ............................................................................. 303 1. Rodzaje dowodów .................................................................................................. 303 2. Metody pozyskiwania dowodów ......................................................................... 305 3. Ograniczenia dowodowe ...................................................................................... 305 3.1. Ograniczenia w zakresie zeznań świadków ............................................. 305 3.2. Ograniczenia w zakresie innych dowodów .............................................. 307 3.3. Problem dowodów zebranych z naruszeniem prawa ............................307 4. Ciężar dowodu ........................................................................................................ 308 4.1. Ciężar dowodu w znaczeniu formalnym .................................................. 308 4.2. Ciężar dowodu w znaczeniu materialnym ................................................ 310 5. Domniemania i fikcje prawne ............................................................................... 310 5.1. Pojęcie domniemania prawnego ................................................................310 5.2. Rodzaje domniemań prawnych ..................................................................311 5.3. Funkcje domniemań prawnych ...................................................................312 5.4. Domniemania prawne a domniemania faktyczne ..................................312 5.5. Fikcje prawne ................................................................................................. 313 6. Zasady oceny dowodów ........................................................................................ 314 7. Zasada prawdy materialnej ................................................................................... 315 Rozdział 15. Podmioty prawa ............................................................................................. 317 I. Pojęcie podmiotu prawa .............................................................................................. 317 II. Osoby fizyczne ..............................................................................................................318 1. Pojęcie osoby fizycznej .......................................................................................... 318 2. Zdolność prawna osób fizycznych ...................................................................... 318 3. Zdolność do czynności prawnych osób fizycznych .........................................319 4. Zdolność sądowa i procesowa osób fizycznych ...............................................320 III. Osoby prawne ...............................................................................................................321 1. Pojęcie osoby prawnej ........................................................................................... 321 2. Typy osób prawnych .............................................................................................. 322 3. Powstawanie i likwidacja osób prawnych ..........................................................323 Rozdział 16. Sytuacje prawne ............................................................................................. 327 I. Pojęcie i podział sytuacji prawnych ........................................................................... 327 II. Podstawowe sytuacje prawne .................................................................................... 328 1. Obowiązek ................................................................................................................328 2. Dozwolenie i fakultatywność ............................................................................... 329 3. Indyferencja i obojętność prawna ....................................................................... 329 III. Pochodne sytuacje prawne ......................................................................................... 330 1. Recypient zachowania adresata normy. Świadczenie .....................................330 2. Uprawnienie. Wolność prawnie chroniona .......................................................331 3. Kompetencja ............................................................................................................ 332 IV. Złożone sytuacje prawne ............................................................................................ 333 1. Typowe złożone sytuacje prawne ....................................................................... 333 2. Prawo podmiotowe ................................................................................................ 335 3. Roszczenie. Przywilej. Immunitet ........................................................................ 335 3.1. Roszczenie ...................................................................................................... 335 3.2. Przywilej .......................................................................................................... 336 3.3. Immunitet ........................................................................................................ 337 V. Prawo w sensie przedmiotowym i podmiotowym ................................................. 337 VI. Prawa człowieka jako sytuacje prawne .................................................................... 338 Rozdział 17. Stosunek prawny ........................................................................................... 341 I. Stosunek społeczny ...................................................................................................... 341 II. Stosunek prawny ........................................................................................................... 342 1. Pojęcie stosunku prawnego .................................................................................. 342 2. Podmioty, przedmiot i treść stosunku prawnego .............................................342 3. Typy stosunków prawnych .................................................................................... 344 4. Powstanie, zmiana i ustanie stosunku prawnego. Fakty prawne ..................345 4.1. Pojęcie faktu prawnego ...............................................................................345 4.2. Podział faktów prawnych .............................................................................345 4.2.1. Zachowania prawne .........................................................................345 4.2.2. Zdarzenia prawne .............................................................................347 Rozdział 18. Sprawiedliwość .............................................................................................. 349 I. O pojmowaniu sprawiedliwości ................................................................................. 349 II. Sprawiedliwość rozdzielcza i sprawiedliwość wyrównawcza ..............................349 1. Sprawiedliwość rozdzielcza ................................................................................... 350 2. Sprawiedliwość wyrównawcza ............................................................................. 350 III. Spory dotyczące sprawiedliwości .............................................................................. 350 IV. Formuły sprawiedliwości ............................................................................................. 351 1. Formuły sprawiedliwości rozdzielczej ................................................................. 352 1.1. Formuły egalitarystyczne .............................................................................353 1.2. Formuły merytarne ....................................................................................... 354 1.3. Pozostałe formuły sprawiedliwości rozdzielczej .....................................356 2. Formuły sprawiedliwości wyrównawczej ........................................................... 357 3. Formuły złożone. Zespoły formuł sprawiedliwości .........................................358 4. Formuła „każdemu według prawa” ..................................................................... 360 V. Sprawiedliwość materialna i sprawiedliwość proceduralna ................................. 361 VI. Sprawiedliwość naprawcza ......................................................................................... 362 Rozdział 19. Prawo a moralność ........................................................................................ 365 I. Podstawowe pojęcia dotyczące moralności ............................................................ 365 1. Norma moralna. Moralność .................................................................................. 365 2. Ocena moralna. Wartość ....................................................................................... 365 3. Etyka i koncepcje etyczne ..................................................................................... 366 II. Normy prawne a normy moralne ............................................................................... 368 1. Różnice między normami prawnymi a normami moralnymi ..........................368 2. Związki funkcjonalne .............................................................................................. 369 2.1. Wpływ moralności na prawo ......................................................................369 2.2. Wpływ prawa na moralność .......................................................................371 3. Relacja treściowa ..................................................................................................... 371 4. Relacje walidacyjne ................................................................................................. 372 4.1. Walidacyjna zależność prawa i moralności .............................................. 372 4.2. Walidacyjna niezależność prawa od moralności .....................................372 5. Konflikt norm prawnych i norm moralnych .......................................................373