Dziecko i dorosły w rozmowie

Swoją pracę autorka poświęciła niezwykle istotnemu zagadnieniu, jakim jest rozmowa dziecka z dorosłym. W specyfikę takiego kontaktu wpisana jest zarówno asymetria relacji jej uczestników, jak i asymetria umiejętności, a także nawyków językowych, intencji, odmienności widzenia świata oraz siebie w nim. Nie można też zapomnieć o ulotności i niepowtarzalności zjawiska, jakim jest rozmowa. Pytanie zatem o to, jakiej komunikacji doświadcza dziecko, porozumiewając się z dorosłym, dotyczy struktury, przebiegu, interakcyjności i relacji, ale także: wyjaśnienia, przekazu i odbioru znaczeń czy tworzenia sfery afektywnej. Odpowiedź na pytanie, czego doświadcza dziecko w trakcie rozmowy z dorosłym, ma kluczowe znaczenie dla właściwych relacji nauczyciela i ucznia w młodszym wieku szkolnym. Cel pracy, jaki sobie autorka postawiła, to taki opis rozmowy dziecka z dorosłym, który pozwala na odkrycie jej poszczególnych elementów i zależności między nimi. Praca ma charakter prezentacji materiałowej. Kategorie opisu są ilustrowane, a przykłady wypowiedzi dobrane z zebranych rozmów między dzieckiem a dorosłym, odbywających się w różnych sytuacjach, miejscach i na różny temat.

Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. Teoretyczne podstawy badań rozmowy dziecka i dorosłego . . . . . . . 13 1.1. Komunikacja interpersonalna bezpośrednia w teorii i modelach komunikacji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1.1. Komunikacja interpersonalna bezpośrednia w rozmowie dziecka i dorosłego . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1.2. Modele komunikacji interpersonalnej bezpośredniej. . . . . 15 1.1.3. Modele komunikacji interpersonalnej bezpośredniej w aspekcie lingwistycznym . . . . . . . . . . . . . . . 18 1.1.4. Wspólnota komunikacyjna w komunikacji bezpośredniej i interpersonalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1.1.5. Kompetencje komunikacyjne w porozumiewaniu się interpersonalnym bezpośrednim . . . . . . . . . . . . . . 28 1.2. Dialog, dyskurs, rozmowa w analizie komunikowania się dziecka i dorosłego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 1.3. Rozmowa jako forma komunikacji bezpośredniej . . . . . . . 37 1.4. Dziecko i dorosły w diadzie rozmawiającej . . . . . . . . . 47 1.4.1. Dziecko jako uczestnik diady w rozmowie z dorosłym. . . . 50 1.4.2. Dorosły jako uczestnik diady w rozmowie z dzieckiem . . . 54 1.4.3. Przestrzeń rozmowy w diadzie dziecko — dorosły . . . . . 58 1.5. Język w przestrzeni diady rozmawiającej . . . . . . . . . . 61 1.5.1. Język i mówienie w rozmowie dziecka i dorosłego . . . . . 61 1.5.2. Komunikacja i użycie języka w rozmowie dziecka z dorosłym . 66 1.5.3. Potoczność tekstu w codziennych rozmowach dziecka i dorosłego 71 2. Metodologia badań rozmowy dziecka i dorosłego . . . . . . . . . . 75 2.1. Orientacja teoretyczna badań rozmowy dziecka i dorosłego . . . . 75 2.2. Założenia i problemy badawcze. Cele badań. Kategorie i ich wskaźniki . 82 2.2.1. Struktura rozmowy dziecka i dorosłego — kategorie analiz i problemy szczegółowe . . . . . . . . . . . . . . 84 2.2.2. Doświadczanie komunikacji w rozmowie dziecka i dorosłego — kategorie analiz i problemy szczegółowe . . . . . . . . 85 2.2.3. Odniesienia edukacyjne w rozmowie dziecka i dorosłego — kategorie analiz i problemy szczegółowe . . . . . . . . . 85 2.2.4. Kategorie i wskaźnikowania jednostek opisu rozmowy dziecka i dorosłego . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 2.3. Metody badań, modele badawcze, matryce . . . . . . . . . 87 2.4. Cechy kontekstowe i sposób gromadzenia danych w badaniach rozmowy dziecka i dorosłego . . . . . . . . . . . . . . . 92 3. Struktura rozmowy dziecka i dorosłego. Aspekt diadyczny, interakcyjny i pragmatyczno- językowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 3.1. Otwarcie rozmowy dziecka i dorosłego . . . . . . . . . . 101 3.2. Zamknięcie rozmowy w reprezentacjach wypowiedzi dziecka i dorosłego 112 3.3. Determinanty rozmowy w reprezentacji wypowiedzi dziecka i dorosłego: przyzwolenie i nastawienie, zamiana ról nadawcy i odbiorcy. . . 117 3.4. Wymiar lingwistyczny rozmów dziecka i dorosłego w reprezentowanych wypowiedziach . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 4. Doświadczanie komunikacji w rozmowie dziecka i dorosłego. . . . . . . 135 4.1. Doświadczanie komunikacji — założenia teoretyczne . . . . . . 135 4.2. Rozmowa dziecka i dorosłego jako źródło komunikacji. Kategorie doświadczane i wartości kategorialne. . . . . . . . . . . . 139 4.3. Doświadczanie interakcji w rozmowie dziecka i dorosłego . . . . 141 4.4. Doświadczanie relacji w rozmowie dziecka i dorosłego . . . . . 151 4.5. Doświadczanie asymetrii relacji w rozmowie dziecka i dorosłego . . 160 4.6. Doświadczanie skuteczności przekazu w rozmowie dziecka i dorosłego . 169 4.7. Strategie grzeczności w rozmowie dziecka z dorosłym. . . . . . 174 5. Edukacyjne odniesienia doświadczania komunikacji w rozmowie dziecka i dorosłego 178 5.1. Wymiar edukacyjny komunikowania się dziecka i dorosłego . . . . 178 5.2. Sfera afektywna w rozmowie dziecka i dorosłego w aspekcie szkolnej komunikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 5.3. Doświadczanie odbioru i przekazu znaczeń w rozmowie dziecka i dorosłego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 5.4. Doświadczanie kierowania w rozmowie dziecka i dorosłego . . . . 203 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 Aneksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 Zusammenfassung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282