ebook Medycyna laboratoryjna w praktyce

Wydawca: PZWL

Rok wydania: 2025

Nowoczesny podręcznik poświęcony praktycznym aspektom medycyny laboratoryjnej.

Autorzy – znani i cenieni specjaliści z zakresu diagnostyki laboratoryjnej oraz różnych dziedzin medycyny klinicznej – prowadzą Czytelnika przez wszystkie etapy pracy laboratoryjnej, począwszy od zasad bezpieczeństwa i organizacji pracy w laboratorium, poprzez zagadnienia dotyczące fazy przedanalitycznej, aż po proces zlecania, wykonywania oraz dokumentowania badań laboratoryjnych.

Podręcznik adresowany jest przede wszystkim do studentów kierunków medycznych, takich jak: kierunek lekarski, lekarsko-dentystyczny oraz analityka medyczna. Może również stanowić cenne i aktualne źródło wiedzy dla lekarzy, lekarzy dentystów oraz diagnostów laboratoryjnych.

Spis treści ebooka Medycyna laboratoryjna w praktyce

1. Bezpieczeństwo pracy w laboratorium diagnostycznym – Paulina Mazur, Joanna Tisończyk, Marcin Magacz, Anna Lizoń, Wirginia Krzyściak 1
1.1. Przepisy regulujące bezpieczeństwo i higienę pracy w laboratorium diagnostycznym 1
1.2. Zagrożenia fizyczne 5
1.3. Zagrożenia promieniotwórcze 8
1.4. Zagrożenia elektryczne 8
1.5. Zagrożenia chemiczne 10
1.5.1. Etykietowanie substancji chemicznych na przykładzie procedur wykorzystywanych w Stanach Zjednoczonych (USA) 19
1.6. Zagrożenia biologiczne 20
1.6.1. Szczególne kwestie bezpieczeństwa związane z analizą materiałów biologicznych 20
Piśmiennictwo 22
Pytania sprawdzające 23
Przypadki do analizy 27

2. Problemy przedlaboratoryjnej fazy wykonywania badań w wybranych materiałach biologicznych – Joanna Tisończyk, Paulina Mazur, Marcin Magacz, Anna Lizoń, Andrzej Panek, Wirginia Krzyściak 29
2.1. Wstęp 30
2.2. Ewolucja podejścia do jakości procesu diagnostycznego 32
2.3. Wyzwania fazy przedanalitycznej 34
2.4. Hemoliza jako kluczowy problem w fazie przedanalitycznej 34
2.5. Wpływ czynników związanych z pacjentem na wyniki badań laboratoryjnych 35
2.6. Regulacje prawne dotyczące jakości w laboratoriach medycznych 54
2.7. Problemy fazy przedanalitycznej w badaniu ogólnym moczu 69
2.8. Problemy fazy przedanalitycznej w badaniu nasienia 70
2.9. Kontrola jakości w fazie przedanalitycznej 79
Piśmiennictwo 86
Pytania sprawdzające 89
Przypadki do analizy 92

3. Zasady zlecania, wykonywania i dokumentowania badań w wybranych materiałach biologicznych – Anna Lizoń, Marcin Magacz, Paulina Mazur, Katarzyna Szczeklik, Zofia Guła, Sebastian Rojek, Beata Bystrowska, Małgorzata Trofimiuk-Müldner, Joanna Tisończyk, Dorota Kościelniak, Wirginia Krzyściak 97
3.1. Nasienie 99
3.1.1. Zasady zlecania – wskazania do wykonania badania nasienia 99
3.1.2. Zasady wykonywania badania nasienia – kluczowe zagadnienia 99
3.1.3. Zasady dokumentacji i przyjmowania zleceń na wykonanie badania nasienia – ważne informacje, które powinny się znaleźć na zleceniu badania 102
3.2. Płyn stawowy 104
3.2.1. Zasady zlecania – wskazania do wykonania badania płynu stawowego 104
3.2.2. Zasady wykonywania badania płynu stawowego 105
3.2.3. Zasady dokumentacji i przyjmowania zleceń na wykonanie badania płynu stawowego 106
3.3. Ślina 107
3.3.1. Wskazania do wykonania badań śliny i rola stomatologa w ocenie stanu jamy ustnej 107
3.3.2. Zasady pobierania śliny do badań – przygotowanie pacjenta, technika i metody pobierania 109
3.3.3. Zasady przyjmowania próbek śliny i postępowania z nimi 110
3.4. Mocz 112
3.4.1. Zasady zlecania badania moczu 112
3.4.2. Zasady wykonywania badania moczu 116
3.4.3. Zasady dokumentacji i przyjmowania zleceń na badanie moczu 117
3.5. Płyn mózgowo-rdzeniowy 117
3.5.1. Zasady zlecania badania płynu mózgowo-rdzeniowego 117
3.5.2. Zasady wykonywania badania płynu mózgowo-rdzeniowego 118
3.5.3. Zasady przyjmowania zleceń na badanie płynu mózgowo-rdzeniowego 119
3.6. Kał 120
3.6.1. Wskazania do wykonania badania kału 120
3.6.2. Zasady wykonywania badania kału 122
3.6.3. Zasady dokumentacji przyjmowania zleceń na badanie kału 125
3.7. Paznokcie 127
3.7.1. Zasady zlecania badania paznokci 127
3.7.2. Zasady wykonywania badania paznokci 129
3.7.3. Zasady dokumentacji przyjmowania zleceń na wykonanie badania paznokci 130
3.8. Włosy 130
3.8.1. Zasady zlecania badania włosów 130
3.8.2. Zasady wykonywania badania włosów 132
3.8.3. Rekomendacje SoHT dotyczące analizy włosów dla celów sądowych 134
3.9. Płyn owodniowy 136
3.9.1. Zasady zlecania – wskazania do badania płynu owodniowego 136
3.9.2. Zasady wykonywania badania płynu owodniowego 137
3.9.3. Zasady dokumentacji przyjmowania zleceń na wykonanie badania płynu owodniowego 139
Piśmiennictwo 139
Pytania sprawdzające 142
Przypadki do analizy 147

4. Diagnostyka laboratoryjna nerek i moczu – od anatomii po automatyzację – Paulina Mazur, Marcin Magacz, Ewa Gomółka, Katarzyna Krzanowska, Bogumiła Hajdrowska, Wirginia Krzyściak 153
4.1. Wstęp 155
4.2. Anatomia i fizjologia nerek 156
4.2.1. Budowa nerek i ich rola w organizmie 156
4.2.2. Proces powstawania moczu 163
4.3. Mocz jako wskaźnik diagnostyczny 170
4.3.1. Znaczenie badania moczu w diagnostyce chorób układu moczowego 171
4.3.2. Mocz jako wskaźnik zaburzeń metabolicznych 184
4.3.3. Wykorzystanie moczu w diagnostyce zatruć ostrych oraz oceny narażenia na czynniki chemiczne 187
4.4. Badania laboratoryjne oceniające funkcjonowanie nerek 191
4.4.1. Badania moczu 191
4.4.2. Badania krwi: wskaźniki funkcji nerek 197
4.5. Mocz jako materiał diagnostyczny 210
4.5.1. Pobieranie próbek moczu 211
4.5.2. Przechowywanie próbek moczu 214
4.5.3. Rodzaje próbek moczu i specyfika pracy z tym materiałem 215
4.5.4. Badanie fizykochemiczne moczu: cele i parametry 218
4.5.5. Analiza gęstości względnej moczu 226
4.6. Ocena mikroskopowa elementów upostaciowanych moczu 228
4.6.1. Cele badania i standaryzacja 228
4.6.2. Techniki i analiza elementów upostaciowanych 229
4.6.3. Podsumowanie 248
4.7. Automatyzacja badania ogólnego moczu 248
4.7.1. Przegląd dostępnych technologii automatyzacji 249
4.7.2. Standaryzacja badań w kontekście automatyzacji 254
4.8. Analiza przypadków klinicznych 255
4.8.1. Przykłady zastosowania badań moczu w praktyce klinicznej 255
4.8.2. Zastosowanie badań moczu w diagnostyce zatruć ostrych i przewlekłych 274
Piśmiennictwo 275
Pytania sprawdzające 279
Przypadki do analizy 291

5. Badanie nasienia u par starających się o dziecko – Wirginia Krzyściak, Małgorzata Trofimiuk-Müldner, Paulina Mazur, Jarosław Janeczko 297
5.1. Wstęp 298
5.2. Skład nasienia 299
5.2.1. Tworzenie nasienia 301
5.2.2. Dodatkowe składniki nasienia 301
5.3. Zbieranie próbek i postępowanie z nimi 303
5.3.1. Ocena makroskopowa 306
5.3.2. Ocena mikroskopowa preparatu mokrego 307
5.3.3. Ocena ruchliwości plemników 309
5.3.4. Ocena koncentracji plemników 314
5.3.5. Ocena występowania aglutynacji 321
5.3.6. Żywotność plemników 322
5.3.7. Ocena penetracji śluzu szyjkowego 324
5.3.8. Ocena morfologii plemników 325
5.4. Badania biochemiczne 332
5.5. Ocena hormonalna 332
5.6. Badania immunologiczne 333
5.7. Badania mikrobiologiczne 334
5.8. Automatyzacja analizy nasienia ludzkiego: postępy i znaczenie kliniczne 336
5.9. Podsumowanie 342
Piśmiennictwo 342
Pytania sprawdzające 344
Przypadki do analizy 350

6. Ślina jako materiał diagnostyczny – Katarzyna Szczeklik, Dorota Kościelniak, Paulina Mazur, Wirginia Krzyściak 355
6.1. Wstęp 355
6.2. Skład śliny 356
6.3. Powstawanie śliny i jej funkcje 359
6.4. Metody pobrania śliny do badań 366
6.5. Zastosowanie próbki śliny w medycynie laboratoryjnej 368
6.6. Wpływ interferencji związanych z przygotowaniem pacjenta do badania 370
6.6.1. Dieta 371
6.6.2. Stres 372
6.6.3. Leki 373
6.7. Rola wybranych biomarkerów w ślinie stymulowanej i niestymulowanej 373
Piśmiennictwo 378
Pytania sprawdzające 380
Przypadki do analizy 384

7. Problematyka badań laboratoryjnych wykonywanych we włosach – Beata Bystrowska, Sebastian Rojek, Wirginia Krzyściak 387
7.1. Rola i znaczenie włosów w badaniach 388
7.2. Cykle wzrostu i wymiany włosów 391
7.3. Skład chemiczny włosa 392
7.4. Barwa włosa 392
7.5. Mechanizmy wbudowywania się narkotyków i leków do włosów 393
7.6. Rozmieszczenie włosów na ciele 397
7.7. Zastosowanie analizy narkotyków i leków we włosach 397
7.7.1. Zastosowanie sądowe i cywilne 397
7.7.2. Zastosowanie kliniczne 399
7.8. Substancje endogenne 401
7.8.1. Hormony 401
7.8.2. Pierwiastki 402
7.9. Badania epidemiologiczne 404
7.10. Skażenie środowiska 404
7.11. Monitoring pracowników 405
7.12. Badania materiałów historycznych i antropologicznych 405
7.13. Zalecenia Światowego Towarzystwa Badania Włosów 406
7.14. Pobieranie i przechowywanie próbek – procedury 409
7.14.1. Przygotowanie próbek 409
7.15. Etapy analizy toksykologicznej włosów 410
7.16. Podsumowanie 411
Piśmiennictwo 412
Pytania sprawdzające 414
Przypadki do analizy 424

8. Diagnostyka płynu stawowego w medycynie laboratoryjnej – Zofia Guła, Joanna Tisończyk, Paulina Mazur, Mariusz Korkosz, Wirginia Krzyściak 431
8.1. Wstęp 432
8.2. Anatomia i fizjologia stawów 433
8.2.1. Budowa stawów i ich funkcje w organizmie 433
8.2.2. Patofizjologia procesów zapalnych w stawach maziówkowych 434
8.3. Rola badania płynu stawowego w procesie diagnostycznym 434
8.3.1. Znaczenie płynu stawowego w diagnostyce chorób stawów 434
8.4. Rola badania płynu stawowego w diagnostyce stanów zapalnych i infekcyjnych 435
8.4.1. Postępowanie w przypadku podejrzenia septycznego zapalenia stawu 435
8.5. Badania laboratoryjne płynu stawowego 436
8.5.1. Zasady aseptyki podczas artrocentezy 439
8.5.2. Przygotowanie próbki do badania – analiza makroskopowa, badanie fizyczne i chemiczne płynu stawowego 441
8.6. Przydatność diagnostyczna wyników badania płynu stawowego 449
8.7. Współpraca międzydyscyplinarna i wielospecjalistyczna w chorobach reumatycznych i zwyrodnieniowych 450
8.7.1. Bezpieczeństwo pacjenta 452
8.8. Analiza płynu stawowego w przewlekłych zapalnych chorobach stawów 452
8.8.1. Nowe biomarkery płynu stawowego w RZS 453
8.8.2. Cytrulinacja białek a rozwój autoimmunizacji w RZS 458
8.8.3. Nowe cele terapeutyczne: szlaki sygnałowe i produkcja NETs 459
8.8.4. Nowe biomarkery chorób reumatycznych 460
8.9. Automatyzacja badań płynu stawowego 465
8.10. Podsumowanie 470
Piśmiennictwo 471
Pytania sprawdzające 474
Przypadki do analizy 480

9. Znaczenie analizy kału w medycynie laboratoryjnej – Paulina Mazur, Monika Pomorska-Wesołowska, Anna Skalniak, Małgorzata Zwolińska-Wcisło, Wirginia Krzyściak 489
9.1. Wstęp 490
9.2. Fizjologia przewodu pokarmowego i powstawanie kału 496
9.3. Zaburzenia w funkcjonowaniu przewodu pokarmowego 498
9.4. Pobieranie próbki kału do badań laboratoryjnych – zasady postępowania i nowe możliwości diagnostyczne 502
9.4.1. Pobieranie próbek kału do analizy mikrobiomu jelitowego 507
9.5. Metody badania laboratoryjnego kału 511
9.5.1. Ocena makroskopowa 511
9.5.2. Badanie mikroskopowe 513
9.5.3. Badanie chemiczne kału 517
9.6. Badanie kału pod kątem pasożytów oraz techniki wykrywania jaj i trofozoitów pasożytów 529
9.7. Badanie kału pod kątem infekcji bakteryjnych i wirusowych 532
9.8. Automatyzacja badania kału 533
Piśmiennictwo 540
Pytania sprawdzające 545
Przypadki do analizy 557

Wykaz odpowiedzi do pytań i przypadków 567
Odpowiedzi do rozdziału 1 567
Odpowiedzi do rozdziału 2 570
Odpowiedzi do rozdziału 3 577
Odpowiedzi do rozdziału 4 584
Odpowiedzi do rozdziału 5 588
Odpowiedzi do rozdziału 6 595
Odpowiedzi do rozdziału 7 599
Odpowiedzi do rozdziału 8 605
Odpowiedzi do rozdziału 9 612

Skorowidz 621