ebook Medycyna menopauzy

Wydawca: PZWL

Rok wydania: 2026

Nowoczesna opieka menopauzalna wymaga zindywidualizowanego podejścia do pacjentki. Nie chodzi tylko o nasilenie typowych objawów, lecz także wiek pacjentki, unikalny, biochemiczny profil kobiety oraz sam charakter menopauzy, naturalny lub jatrogenny. Menopauza, mimo że jest naturalnym etapem w życiu kobiety, wciąż funkcjonuje w przestrzeni publicznej jako zjawisko obciążone stygmatyzacją, uproszczeniami oraz sprzecznymi informacjami. Zasady dobrej praktyki klinicznej wymagają, by lekarz prowadzący poradnictwo menopauzalne, stosując regułę shared decision making, był przygotowany do stosowania różnych metod, preparatów, mających na celu poprawę jakości życia pacjentek z objawami menopauzalnymi. Menopauza to nie jest tylko punkt czasowy na mapie życia, lecz przede wszystkim długotrwały proces neuroendokrynny, na który ma wpływ wiek, styl życia, schorzenia współistniejące takie jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca czy dyslipidemia. Szczególnej uwagi wymagają pacjentki z przedwczesną niewydolnością jajników (POI) oraz menopauzą jatrogenną, np. po ooforektomii, chemioterapii lub radioterapii. W tej grupie ryzyko chorob sercowo-naczyniowych, otępienia, parkinsonizmu i przedwczesnego zgonu jest drastycznie zwiększone. Książka jest skierowana do szerokiego grona profesjonalistów – lekarzy (ginekologów, endokrynologów, seksuologów, lekarzy POZ, psychiatrów), a także edukatorów zdrowotnych.

Spis treści ebooka Medycyna menopauzy

Przedmowa Tomasz Paszkowski, Violetta Skrzypulec-Plinta XXI

1. Epidemiologia i symptomatologia menopauzy Aleksandra Krupa, Violetta Skrzypulec-Plinta 1
Wprowadzenie 1
Klasyfikacja STRAW + 10 2
Epidemiologia menopauzy 5
Wiek wystąpienia naturalnej menopauzy 5
Kliniczne znaczenie wieku wystąpienia menopauzy 6
Czynniki determinujące wiek wystąpienia naturalnej menopauzy 6
Przedwczesna niewydolność jajników i wczesna menopauza 8
Menopauza jatrogenna 12
Symptomatologia 15
Objawy naczynioruchowe 15
Menopauzalny zespół urogenitalny 16
Zaburzenia psychologiczne, kognitywne i neurologiczne 18
Zmiany metaboliczne i ryzyko sercowo-naczyniowe 19
Układ mięśniowo-szkieletowy 21
Inne objawy somatyczne 22

2. Zasady personalizacji terapii menopauzalnej Tomasz Paszkowski 25
Wprowadzenie 25
Personalizacja terapii menopauzalnej 25
Podsumowanie 30

3. Systemowe hormonalne terapie menopauzalne Tomasz Paszkowski 31
Wprowadzenie 31
Wskazania do systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 33
Przeciwwskazania do systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 33
Czas trwania systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 35
Wybór rodzaju i dawki estrogenu 35
Wybór rodzaju i dawki progestagenu 37
Wybór drogi podawania hormonów 39
Wybór schematu terapii 41
Badania przez wdrożeniem systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 41
Badania kontrolne podczas systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 42
Hormonalna terapia menopauzalna u kobiet po histerektomii 44
Profil bezpieczeństwa systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 44
Systemowa hormonalna terapia menopauzalna a zakrzepica żylna 44
Systemowa hormonalna terapia menopauzalna a choroba niedokrwienna serca oraz udar niedokrwienny 45
Systemowa hormonalna terapia menopauzalna a rak piersi 45
Działania niepożądane systemowej hormonalnej terapii menopauzalna 45
Inne systemowe terapie hormonalne 46
Tibolon 46
Testosteron 47
Podsumowanie 48

4. Terapie niehormonalne stosowane w celu łagodzenia menopauzalnych objawów naczynioruchowych Tomasz Paszkowski 51
Wprowadzenie 51
Niehormonalne terapie farmakologiczne stosowane w celu łagodzenia menopauzalnych objawów naczynioruchowych 52
Niefarmakologiczne terapie stosowane w celu łagodzenia menopauzalnych objawów naczynioruchowych 55
Podsumowanie 55

5. Fitoterapia Violetta Skrzypulec-Plinta 57
Rola fitoterapii w świetle współczesnych wytycznych Północnoamerykańskiego Towarzystwa Menopauzy (2023) 57
Definicja celów terapeutycznych w fitoterapii 57
Algorytmy diagnostyczno-terapeutyczne 58
Nowe i obiecujące surowce roślinne 62
Kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum) 64
Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus) 65
Ostropest plamisty (Silybum marianum) 65
Resweratrol 65
Bezpieczeństwo farmakoterapii – interakcje lekowe 66
Bezpieczeństwo onkologiczne 68
Podsumowanie 68

6. Miejscowe terapie hormonalne w menopauzie Violetta Skrzypulec-Plinta, Katarzyna Zborowska 71
Wprowadzenie 71
Aspekty historyczne rozwoju miejscowych terapii hormonalnych 72
Rodzaje miejscowych terapii hormonalnych 73
Estrogeny miejscowe 73
Dehydroepiandrosteron 77
Selektywne modulatory receptorów estrogenowych 80
Progestyny w kontekście terapii miejscowych 82
Terapie skojarzone i nowe kierunki rozwoju 85
Bezpieczeństwo miejscowej terapii hormonalnej 89
Adherencja terapeutyczna i bariery w stosowaniu miejscowych terapii hormonalnych 91
Podsumowanie 92

7. Miejscowe terapie niehormonalne Violetta Skrzypulec-Plinta, Katarzyna Zborowska 97
Wprowadzenie 97
Preparaty nawilżające i lubrykanty dopochwowe 98
Mechanizm działania 98
Składniki aktywne 99
Zastosowanie kliniczne 99
Preparaty regenerujące i barierowe 102
Kwas hialuronowy 103
Pantenol, alantoina i witamina E 103
Probiotyki dopochwowe i prebiotyki 106
Mechanizm działania 106
Znaczenie kliniczne w menopauzie i menopauzalnym zespole urogenitalnym 106
Prebiotyki dopochwowe i podejście synbiotyczne 107
Bezpieczeństwo, tolerancja i akceptacja pacjentek 109
Podsumowanie 110

8. Rola testosteronu u kobiet Mariusz Łukaszuk, Violetta Skrzypulec-Plinta 115
Wprowadzenie 115
Historia 116
Fizjologia 116
Jak diagnozować niedobór androgenów? 118
Badania 118
Funkcje seksualne 119
Zespół obniżonego pożądania seksualnego u kobiet w okresie perimenopauzy i menopauzy 121
Przedwczesna niewydolność jajników, menopauza jatrogenna 123
Wskazówki praktyczne dotyczące terapii testosteronem u kobiet 126
Testosteron w terapii lokalnej 128
Potencjalne dodatkowe korzyści stosowania testosteronu 129
Podsumowanie 130

9. Przedwczesna niewydolność jajników Violetta Skrzypulec-Plinta, Aleksandra Krupa 133
Definicja i epidemiologia przedwczesnej niewydolności jajników 133
Etiologia i czynniki ryzyka przedwczesnej niewydolności jajników 135
Czynniki genetyczne 135
Czynniki autoimmunologiczne 137
Diagnostyka przedwczesnej niewydolności jajników 140
Kryteria rozpoznania według towarzystw naukowych ESHRE i ASRM 140
Różnicowanie przedwczesnej niewydolności jajników 144
Badania laboratoryjne 148
Badania obrazowe 153
Postępowanie terapeutyczne w przedwczesnej niewydolności jajników 158
Hormonalna terapia menopauzalna 158
Suplementacja i prewencja osteoporozy 162
Płodność w przedwczesnej niewydolności jajnikow 163
Metody zachowania płodności (fertility preservation) 163
Metody wspomaganego rozrodu w przedwczesnej niewydolności jajników 165
Opieka długoterminowa i monitorowanie pacjentek z przedwczesną niewydolnością jajników 167
Kontrola kliniczna 167
Podsumowanie 168

10. Terapia menopauzalna u pacjentek po leczeniu onkologicznym Maciej Paszkowski 173
Wprowadzenie 173
Etiopatogeneza jatrogennej menopauzy w związku z leczeniem onkologicznym 174
Radioterapia 174
Chemioterapia 174
Leki antyestrogenowe 175
Leczenie chirurgiczne 175
Nowoczesne terapie przeciwnowotworowe 175
Objawy menopauzalne a leczenie onkologiczne 175
Wybór terapii menopauzalnej u pacjentki po leczeniu onkologicznym 176
Hormonalna terapia menopauzalna 176
Leki niehormonalne 177
Postępowanie holistyczne 179

11. Osteopenia i osteoporoza Ewa Wielosz 183
Wprowadzenie 183
Rozpoznanie osteopenii i osteoporozy 184
Podział osteoporozy 186
Osteoporoza pomenopauzalna 187
Złamania osteoporotyczne 189
Postępowanie w osteoporozie pomenopauzalnej 192
Podsumowanie 199

12. Otyłość w okresie menopauzy Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 201
Okres menopauzalny jako moment życia związany ze wzrostem ryzyka zachorowania na otyłość 201
Przyczyny przyrostu masy ciała w okresie menopauzalnym 202
Zmiany bilansu energetycznego 202
Zmiany hormonalne 203
Czynniki psychologiczne 204
Czynniki jatrogenne 208
Wpływ otyłości na przebieg menopauzy 210
Wpływ otyłości na wiek wystąpienia menopauzy 210
Wpływ otyłości na objawy menopauzy 211
Główne powikłania otyłości w okresie menopauzy 213
Nadciśnienie tętnicze 213
Stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi 213
Stany przedcukrzycowe i cukrzyca typu 2 213
Dyslipidemia 214
Choroby sercowo-naczyniowe 214
Nowotwory 215
Obturacyjny bezdech w czasie snu 216
Choroba zwyrodnieniowa stawów 216
Funkcje poznawcze 216
Aspekty psychospołeczne 217
Ryzyko i korzyści hormonalnej terapii menopauzalnej u kobiet chorych na otyłość 217
Definicje i rozpoznawanie otyłości 218
Definicja Światowej Organizacji Zdrowia 218
Nowa definicja otyłości Komisji Lancet Diabetes & Endocrinology 2025 (LDEC) 219
Zapobieganie i leczenie otyłości u kobiet w okresie menopauzalnym 224
Zapobieganie przyrostowi masy ciała 224
Leczenie otyłości i jego cele 225
Podsumowanie 242

13. Zaburzenia nastroju Hanna Karakuła-Juchnowicz, Tomasz Szawłoga, Izabela Stachura 245
Wprowadzenie 245
Epidemiologia 246
Etiopatogeneza zaburzeń nastroju w okresie okołomenopauzalnym 247
Biologiczne podstawy okołomenopauzalnych zaburzeń nastroju 248
Znaczenie kliniczne 249
Diagnostyka zaburzeń nastroju w okresie okołomenopauzalnym 250
Leczenie – wskazówki praktyczne 252
Hormonoterapia 254
Terapia psychologiczna 255
Psychofarmakoterapia 255
Podsumowanie 262
Aneks 263
A. Objawy depresyjne obecne przez 2 tygodnie lub dłużej 263
B. Czynniki ryzyka nasilające podatność na zaburzenia nastroju 264
C. „Czerwone flagi” 264
Decyzja kliniczna 264
Uwagi praktyczne 265

14. Skóra kobiety w okresie menopauzy Agnes Frankel 267
Wprowadzenie 267
Skóra i jej przydatki jako narząd hormonozależny 268
Receptory hormonalne i lokalny metabolizm hormonów w skórze 269
Kliniczne objawy zmian hormonozależnych skóry 270
Mikrokrążenie i fenotyp naczyniowo-reaktywny 270
Skóra i jej przydatki jako barometr równowagi hormonalnej: włosy, niepożądane owłosienie typu androgenowego i paznokcie 272
Kortyzol i oś stresu w endokrynodermatologii menopauzy 273
Zmiany hormonalne a mikrobom skóry menopauzalnej 273
Znaczenie kliniczne 275
Zmiany strukturalne skóry w okresie menopauzy – macierz zewnątrzkomórkowa, sprężystość, zmarszczki i zaburzenia pigmentacji 276
Skóra właściwa jako główne miejsce zmian strukturalnych 276
Kolagen – ilość, organizacja i konsekwencje kliniczne 276
Elastyna i utrata sprężystości skóry 277
Naskórek – ścieńczenie i znaczenie kliniczne 277
Promieniowanie ultrafioletowe, menopauza i zaburzenia pigmentacji 278
Znaczenie zmian strukturalnych w praktyce klinicznej 278
Zmiany funkcjonalne skóry w okresie menopauzy – inflammaging, nadreaktywność i fenotyp zapalno-naczyniowy 279
Inflammaging skóry jako konsekwencja niedoboru estrogenów 279
Inflammaging jako środowisko niesprzyjające syntezie kolagenu 280
Dysfunkcja bariery naskórkowej i nadreaktywność skóry 280
Fenotyp naczyniowo-zapalny: rumień i teleangiektazje 280
Menopauza a trądzik różowaty 281
Znaczenie zmian funkcjonalnych w praktyce klinicznej 281
Znaczenie kliniczne zaburzeń mikrokrążenia skóry menopauzalnej 282
Mikrobiom skóry, bariera naskórkowa i środowisko biologiczne skóry w okresie menopauzy 282
Mikrobiom skóry jako element homeostazy narządu 282
Menopauza a zmiany w składzie i funkcji mikrobiomu skóry 283
Bariera naskórkowa jako interfejs pomiędzy mikrobiomem a środowiskiem 283
Mikrobiom a dermatozy zapalne w okresie menopauzy 284
Znaczenie mikrobiomu i bariery w doborze terapii miejscowych 284
Znaczenie kliniczne i perspektywa przyszłych badań 284
Zaburzenia pigmentacji skóry w okresie menopauzy – mechanizmy biologiczne, rola naskórka i obraz kliniczny 285
Hormonozależna regulacja melanogenezy w okresie menopauzy 286
Rola ścieńczenia naskórka jako czynnika pośredniego 286
Promieniowanie ultrafioletowe, naprawa DNA i kumulacja ekspozomu 287
Inflammaging i pigmentacja pozapalna 287
Kliniczne fenotypy zaburzeń pigmentacji w okresie menopauzy 287
Znaczenie fotoprotekcji i implikacje kliniczne 288
Skóra w okresie menopauzy a jakość życia – wymiar psychologiczny, emocjonalny i relacyjny 288
Skóra jako „interfejs społeczny” i narząd tożsamości 289
Psychodermatologia: wspólna biologia skóry i psychiki 289
Menopauza a ryzyko objawów depresyjnych – tło psychiatrii reprodukcyjnej 290
Fenotypy skórne o największym ciężarze psychologicznym 290
Jak mierzyć to, co niewidzialne – narzędzia oceny jakości życia i przesiewowej oceny zaburzeń nastroju 291
Interwencje psychospołeczne – element medycyny opartej na dowodach 292
Perspektywa kliniczna: jak rozmawiać, by nie banalizować i nie eskalować lęku? 292
Nowoczesne strategie leczenia zmian skórnych w okresie menopauzy 293
Wpływ hormonalnej terapii menopauzalnej na kondycję skóry 293
Pielęgnacja dermatologiczna jako fundament terapii 294
Suplementacja i wsparcie odżywcze skóry 295
Zabiegi medycyny estetycznej w terapii skóry menopauzalnej 295
Medycyna regeneracyjna i nowe kierunki terapii 296
Styl życia jako element terapii anti-aging 296
Przypadki kliniczne 296
Przypadek kliniczny 1 – Skóra jako narząd hormonozależny 296
Przypadek kliniczny 2 – Zaburzenia mikrokrążenia i funkcji naczyniowej skóry 297
Przypadek kliniczny 3 – Inflammaging i przewlekły stan zapalny skóry 297
Przypadek kliniczny 4 – Zmiany pigmentacyjne skóry w okresie menopauzy 298
Przypadek kliniczny 5 – Najczęstsze problemy dermatologiczne, estetyczne i psychologiczne 298
Przypadek kliniczny 6 – Psychologiczne aspekty zmian skórnych w okresie menopauzy 298
Przypadek kliniczny 7 – Nowoczesne strategie terapeutyczne 299

15. Seksualność w menopauzie – znaczenie kliniczne i praktyczne Katarzyna Zborowska, Violetta Skrzypulec-Plinta 303
Wprowadzenie 303
Klinicznie istotne uwarunkowania biologiczne seksualności w okresie menopauzy 305
Spadek estrogenów – znaczenie dla tkanek i komfortu seksualnego 305
Androgeny i pożądanie – co ma znaczenie w gabinecie 306
Psychobiologia w menopauzie – krótko, ale klinicznie 307
Jak pacjentki zgłaszają problemy seksualne – perspektywa gabinetowa 308
Dlaczego pacjentki nie mówią wprost – najczęstsze bariery gabinetowe 308
Jak pacjentki zgłaszają problemy – typowe „formuły” i co one zwykle oznaczają 309
Rola lekarza: jak ułatwić pacjentce ujawnienie problemu w 2–3 minuty? 309
Najczęstsze zaburzenia seksualne u kobiet w okresie menopauzy 310
Menopauzalny zespół urogenitalny jako główny „fenotyp” problemu seksualnego 311
Dyspareunia i inne postacie bólu podczas aktywności seksualnej 311
Obniżenie pożądania i zespół obniżonego pożądania seksualnego 312
Zaburzenia podniecenia i responsywności seksualnej 313
Zaburzenia orgazmu 313
Zmiany w mikrobiomie pochwy 314
Inne częste konteksty kliniczne: bol przewlekły, choroby przewlekłe i zdrowie psychiczne 314
Postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne w przypadku zaburzeń seksualnych 317
Diagnostyka 317
Postępowanie terapeutyczne: podejście etapowe i zintegrowane 318
Grupy szczególne: pacjentki po leczeniu onkologicznym 321
Możliwości leczenia farmakologicznego i niefarmakologicznego zaburzeń seksualnych w okresie menopauzy 321
Leczenie farmakologiczne 322
Leczenie niefarmakologiczne 323
Interwencje psychoseksualne 324
Interprofesjonalne podejście i współpraca wielospecjalistyczna w opiece nad seksualnością kobiet w okresie menopauzy 328
Podsumowanie 331

16. Nieplanowe krwawienia z macicy podczas hormonalnej terapii menopauzalnej Tomasz Paszkowski 337
Skala i znaczenie problemu 337
Przyczyny nieplanowych krwawień podczas hormonalnej terapii menopauzalnej 338
Postępowanie w przypadku wystąpienia nieplanowego krwawienia z macicy podczas hormonalnej terapii menopauzalnej 339
Podsumowanie 341

17. Antykoncepcja w okresie perimenopauzy Violetta Skrzypulec-Plinta 343
Wprowadzenie i kontekst kliniczny 343
Definicja i ramy czasowe perimenopauzy 343
Epidemiologia ciąży w późnym wieku 345
Płodność i potrzeby antykoncepcyjne kobiet w okresie okołomenopauzalnym 346
Nieplanowane ciąże i wskaźniki terminacji 346
Powikłania położnicze i ryzyko genetyczne 347
Hormonalna charakterystyka okresu przejściowego 348
Zmienność cyklu jajnikowego 348
Rezerwa jajnikowa a predykcja płodności 351
Zasady kwalifikacji do metod antykoncepcyjnych 354
Kryteria kwalifikacji medycznej do antykoncepcji według Światowej Organizacji Zdrowia 354
Wywiad i badanie przedmiotowe 356
Złożona antykoncepcja hormonalna 358
Wybór preparatu i dawki 358
Korzyści pozaantykoncepcyjne w perimenopauzie 360
Systemy wewnątrzmaciczne i wkładki 362
System wewnątrzmaciczny z lewonorgestrelem 362
Miedziana wkładka wewnątrzmaciczna 364
Antykoncepcja wyłącznie gestagenna 366
Tabletka jednoskładnikowa 366
Iniekcje domięśniowe i implanty podskórne 368
Metody barierowe i sterylizacja 370
Metody barierowe – skuteczność i aspekty kliniczne 370
Wazektomia partnera 370
Postępowanie w stanach szczególnych 371
Otyłość a skuteczność i bezpieczeństwo antykoncepcji 371
Antykoncepcja u kobiet z migreną 372
Algorytm zakończenia antykoncepcji 374
Bezpieczne zaprzestanie stosowania metod antykoncepcyjnych 374
Przejście z antykoncepcji do hormonalnej terapii menopauzalnej 374
Algorytm decyzyjny (schemat postępowania) 375
Wytyczne dotyczące praktyki klinicznej 377
Podsumowanie 379

18. Częste błędy w poradnictwie menopauzalnym Tomasz Paszkowski 383
Błędy na etapie diagnostycznym 383
Leczenie estrogenami objawów niezależnych od menopauzy 383
Wykonywanie nieuzasadnionych badań przed wdrożeniem hormonalnej terapii menopauzalnej 384
Błędy na etapie wyboru terapii 384
Inicjowanie hormonalnej terapii menopauzalnej u pacjentek, które jej nie akceptują 384
Nieprawidłowa ocena ryzyka hormonalnej terapii menopauzalnej 385
Zastosowanie w ramach hormonalnej terapii menopauzalnej zbyt wysokich dawek estrogenów 386
Zbyt późne wdrażanie hormonalnej terapii menopauzalnej 387
Błędy na etapie monitorowania przebiegu hormonalnej terapii menopauzalnej 387
Zbyt krótkie stosowanie hormonalnej terapii menopauzalnej 387
Nieprawidłowe postępowanie w przypadku nieustępowania objawów menopauzalnego zespołu urogenitalnego pomimo stosowania systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej 388

19. Lista dostępnych w Polsce leków stosownych w hormonalnej terapii menopauzalnej Tomasz Paszkowski 391

20. Styl życia w okresie menopauzalnym – wybrane zagadnienia Aleksandra Krupa 399
Wprowadzenie 399
Aktywność fizyczna 399
Synergia z farmakoterapią 401
Optymalizacja programu ćwiczeń w praktyce klinicznej 402
Algorytm wdrożenia aktywności fizycznej u kobiet 40+ 403
Zaburzenia snu w okresie menopauzalnym 404
Mechanizmy przebudowy snu 405
Implikacje metaboliczne i hemodynamiczne 405
Konsekwencje kognitywne i ryzyko neurodegeneracji 406
Niefarmakologiczne techniki redukcji stresu 406
Znaczenie wsparcia społecznego i edukacji 408

21. Menopauza w mediach społecznościowych – destygmatyzacja, dezinformacja i wyzwania dla medycyny opartej na faktach Katarzyna Zborowska 411
Wprowadzenie 411
Rozprzestrzenianie się dezinformacji zdrowotnej 413
Menopauza w narracjach medialnych – między doświadczeniem a uproszczeniem 413
Hormonofobia i pseudonaukowe interpretacje leczenia menopauzy 416
Nieprofesjonalne protokoły leczenia menopauzy w social mediach 419
Konsekwencje kliniczne i psychospołeczne dezinformacji 420
Rola profesjonalistów medycznych w przestrzeni cyfrowej 422
Podsumowanie 424

Wykaz skrótów 431

Skorowidz 441