ebook Psychiatria środowiskowa

Wydawca: PZWL

Rok wydania: 2025

Psychiatria środowiskowa – książka, która przywraca nadzieję i uczy nowego spojrzenia na człowieka (prof. dr hab. Dominika Dudek).

Pomysł przygotowania „Psychiatrii środowiskowej” rozpoczął się od rozmowy z wybitnymi psychiatrami prof. Andrzejem Cechnickim i prof. Jackiem Wciórką. Dołączali do nas kolejni specjaliści. Spotykaliśmy się, wsłuchując się uważnie w słowa przyszłych Autorów. Żywe i i ciekawe dyskusje nadały kształt wyjątkowej książce, którą dzisiaj oddajemy w ręce naszych Czytelników.

Wybitni specjaliści, poruszają kluczowe zagadnienia związane z udzielaniem pomocy osobom doświadczającym kryzysu psychicznego, a następnie zdrowiejącym i odzyskującym swoje kompetencje społeczne, zawodowe oraz rodzinne.

W wielowątkowej książce dogłębnie omówiono cele i wartości psychiatrii środowiskowej, promocję zdrowia psychicznego i profilaktykę zaburzeń, pomoc w sytuacjach stygmatyzacji i obciążenia społecznego, a także organizację środowiskowego systemu ochrony zdrowia, formy wsparcia społecznego oraz zarządzanie ryzykiem w opiece środowiskowej.

W publikacji zamieszczono również tłumaczenie tekstu Normana Sartoriusa, żywej legendy psychiatrii, który zwraca uwagę na globalne, cywilizacyjne tendencje rozwojowe przełomu wieków naznaczone kryzysami gospodarczymi, niepowstrzymaną urbanizacją, komercjalizacją stosunków międzyludzkich, rozwarstwieniem dostępu do informacji i dobrobytu, zanikaniem wspólnot i kryzysem rodziny, które nakładają się i zagrażają wdrażaniu psychiatrii środowiskowej.

Książka z pewnością zainteresuje psychiatrów, psychologów klinicznych, terapeutów, pedagogów, asystentów zdrowienia, rehabilitantów, samorządowców czy dziennikarzy. Zainteresują się nią również sami pacjenci, poszukujący wsparcia i wiedzy, która pomoże im zrozumieć sytuację, w której się znaleźli, oraz umożliwi aktywny i świadomy udział w procesie zdrowienia.

Spis treści ebooka Psychiatria środowiskowa

Psychiatria środowiskowa – książka, która przywraca nadzieję i uczy nowego spojrzenia na człowieka – Dominika Dudek XXIX

Wprowadzenie – Jacek Wciórka, Andrzej Cechnicki XXXIII

1. Podstawowe idee i wartości – Jacek Wciórka 1
1.1. Wprowadzenie 1
1.2. Psychiatria środowiskowa jako środowiskowa ochrona zdrowia psychicznego 2
1.2.1. Rama semantyczna 2
1.2.2. Próby definicji 8
1.3. Idee opieki/pomocy środowiskowej 16
1.3.1. Zdrowie i niezdrowie jako wyzwanie wspólnotowe 16
1.3.2. Źródła i rozwój 23
1.3.3. Reforma środowiskowa na świecie 47
1.3.4. Reforma środowiskowa w Polsce 62
1.4. Wartości środowiskowej opieki/pomocy psychiatrycznej 73
1.4.1. Wartości – cele, wartości autoteliczne 74
1.4.2. Wartości – narzędzia, wartości instrumentalne 81
1.5. Zdrowienie osobiste – środowiskowy paradygmat pomagania 87
1.5.1. Rama semantyczna 87
1.5.2. Zdrowienie kliniczne i osobiste 88
1.5.3. Perspektywa pierwszoosobowa – świadectwa 93
1.5.4. Perspektywa trzecioosobowa – koncepcje 96
1.5.5. Realia, kontrowersje, wyzwania 108
Piśmiennictwo 115

2. Społeczny kontekst – Andrzej Cechnicki 127
2.1. Wprowadzenie 127
2.2. Społeczny kontekst psychiatrii (środowiskowej) 129
2.2.1. Kontekst społeczny w ekosystemowym modelu Bronfenbrennera 130
2.2.2. Społeczne uwarunkowania zaburzeń psychicznych 134
2.2.3. Znaczenie kontekstu rodzinnego dla pojawienia się i przebiegu zaburzeń psychicznych 138
2.2.4. Związek pomiędzy siecią społeczną a pojawieniem się i przebiegiem zaburzeń psychicznych 140
2.2.5. Społeczne skutki chorowania 143
2.2.6. Znaczenie reakcji otoczenia na chorobę psychiczną 147
2.2.7. Znaczenie kontekstu społecznego dla programu leczenia 149
2.2.8. Znaczenie kontekstu społecznego dla organizacji systemu opieki 151
2.3. Praktyka psychiatrii środowiskowej oparta na wartościach 154
2.3.1. Budowanie zaufania i kultury zaufania 155
2.3.2. Rozwijanie komunikacji jako podstawy wspólnego rozumienia i porozumienia 158
2.3.3. Doświadczanie wolności i pobudzanie motywacji 160
2.3.4. Budowanie współpracy przez wspólne działania 164
2.3.5. Integrowanie i koordynowanie zadań 166
2.4. Nowa teoria zorientowana na zdrowienie 172
2.4.1. Koniec ery endogenii 172
2.4.2. Integracyjne podejście do badań nad zdrowieniem 178
2.4.3. Wybrane wyniki badań naukowych nad procesem zdrowienia w przebiegu poważnych zaburzeń psychicznych 181
2.4.4. Praktyczne narzędzia oceny wielowymiarowego procesu zdrowienia 189
2.5. Program leczenia zorientowany na zdrowienie 192
2.5.1. Praktyka terapeutyczna zorientowana na zdrowienie 192
2.5.2. Indywidualny plan leczenia i zdrowienia 199
2.5.3. Terapeutyczne środowisko Soterii i Otwarty Dialog 204
2.5.4. Warunki potrzebne do zdrowienia 208
2.6. Psychiatria środowiskowa wobec oczekiwań i wyzwań 213
2.6.1. Oczekiwania wobec psychiatrii środowiskowej 213
2.6.2. Wyzwania dla psychiatrii środowiskowej 215
2.6.3. Wyzwania dla profesjonalistów i zespołów terapeutycznych 218
2.6.4. Partnerska współpraca w zespole 220
2.6.5. Wyzwania dla instytucji zorientowanych na zdrowienie 222
2.6.6. Współpraca międzysektorowa 226
2.6.7. Zagrożenia dla godnej opieki i ich pokonywanie 227
2.7. Prozdrowotna rola lokalnej wspólnoty/społeczności lokalnej 229
2.7.1. Aktualne tendencje rozwojowe w lokalnych społecznościach 230
2.7.2. Animacja społeczności lokalnej 236
2.7.3. Pomiędzy środowiskiem terapeutycznym a dobrą wspólnotą 240
2.7.4. Rola psychiatrii środowiskowej w animacji lokalnej wspólnoty 246
Piśmiennictwo 256

3. Wobec brzemienia i piętna – Anna Liberadzka, Krystiana Roloff, Luiza Kula, Agnieszka Gazda-Grzesiak, Artur Kochański 267
3.1. Wprowadzenie 267
3.2. Piętno i piętnowanie – Luiza Kula 268
3.2.1. Historia i kultura 269
3.2.2. Kryzys psychiczny jako motyw piętna i piętnowania 275
3.3. Piętno uwewnętrznione – samonapiętnowanie – Agnieszka Gazda-Grzesiak 290
3.3.1. Samoocena a samonapiętnowanie 292
3.3.2. Przeciwdziałanie autostygmatyzacji 294
3.4. Piętno strukturalne – Artur Kochański 296
3.4.1. Dyskryminacja strukturalna – przykłady 297
3.4.2. Źródła i następstwa piętna strukturalnego 302
3.5. Przeciwdziałanie piętnu – Anna Liberadzka, Krystiana Roloff 306
3.5.1. Piętno jako druga choroba 306
3.5.2. Teoria redukcji piętna 307
3.5.3. Strategie przeciwdziałania piętnu 310
3.5.4. Podmiotowe sposoby radzenia sobie z piętnem 315
3.5.5. Ujawnianie 318
3.5.6. Upodmiotowienie (empowerment) 320
3.5.7. Profesjonaliści wobec piętna – implikacje i nowe wyzwania dla praktyki klinicznej 327
Piśmiennictwo 330

4. System ochrony zdrowia psychicznego – Daria Biechowska 333
4.1. Wprowadzenie 333
4.2. Odpowiedzialność publiczna – lokalność i terytorialność 335
4.2.1. Przykłady dobrych praktyk 336
4.2.2. Wyzwania i bariery 339
4.3. Regulacje prawne 340
4.3.1. Podstawowe akty prawne 341
4.3.2. Kluczowe regulacje środowiskowego systemu ochrony zdrowia psychicznego 341
4.3.3. Przyszłość 343
4.4. Organizacja i zarządzanie 345
4.4.1. Opieka szpitalna 347
4.4.2. Opieka w społecznościach lokalnych 349
4.4.3. Opieka ponadlokalna 349
4.4.4. Wyzwania przyszłości 350
4.5. Niezbędne potrzeby i zasoby 352
4.5.1. Potrzeby kadrowe 353
4.5.2. Potrzeby infrastrukturalne 359
4.5.3. Wyzwania i strategie ich przezwyciężania 360
4.6. Finansowanie i inwestowanie 361
4.6.1. Źródła finansowania 362
4.6.2. Kluczowe obszary inwestycji 363
4.6.3. Wyzwania i strategie finansowania 364
4.7. Ocena jakości – wskaźniki i narzędzia 365
4.7.1. Wskaźniki jakości 366
4.7.2. Narzędzia oceny jakości 367
4.7.3. Wyzwania w ocenie jakości 369
Piśmiennictwo 373

5. Reorganizacja opieki – Maria Załuska 375
5.1. Wprowadzenie 375
5.2. Ochrona zdrowia i zdrowie publiczne 376
5.3. Ochrona zdrowia psychicznego 378
5.3.1. Psychiatryczna opieka zdrowotna 379
5.3.2. Oparcie (wsparcie) społeczne 381
5.3.3. Ewolucja instytucji ochrony zdrowia psychicznego 382
5.3.4. Obecna organizacja psychiatrycznej opieki zdrowotnej 385
5.4. Środowiskowa organizacja opieki psychiatrycznej 400
5.4.1. Środowiskowa opieka zdrowotna dla dzieci i młodzieży 401
5.4.2. Środowiskowa psychiatryczna opieka dla dorosłych 404
5.4.3. Zalecana legislacja 406
5.4.4. Standard organizacyjny 409
5.5. Wewnętrzna i zewnętrzna współpraca w ochronie zdrowia psychicznego 423
Piśmiennictwo 427

6. Promocja zdrowia psychicznego i profilaktyka jego zaburzeń – Jan Czesław Czabała, Lidia Zabłocka-Żytka 429
6.1. Wprowadzenie 429
6.2. Cele, formy i narzędzia promocji zdrowia psychicznego 430
6.2.1. Rekomendacje programów promocji zdrowia psychicznego 434
6.2.2. Najnowsze rekomendacje promocji zdrowia psychicznego w Europie 439
6.2.3. Promocja zdrowia psychicznego w Polsce 440
6.3. Cele, formy i narzędzia profilaktyki zaburzeń psychicznych 443
6.3.1. Przykłady działań profilaktycznych w ramach psychiatrii środowiskowej 446
Piśmiennictwo 453

7. Zespół interdyscyplinarny – Joanna Krzyżanowska-Zbucka, Maryla Malewicz-Sawicka, Aldona Krawczyk, Iwona Jeziorska 455
7.1. Wprowadzenie 455
7.2. Zespół interdyscyplinarny 456
7.2.1. Role profesjonalne 458
7.2.2. Funkcjonowanie zespołu 470
7.2.3. Metody pracy 473
7.3. Znaczenie dialogu 474
7.3.1. Własnym głosem 475
7.3.2. Zaprzyjaźnianie się (befriending) 476
Piśmiennictwo 478

8. Postępowanie terapeutyczne – Andrzej Kokoszka, Joanna Kielan-Cebo, Agnieszka Łukasiewicz, Sylwia Szeidl-Kosson 481
8.1. Wprowadzenie 481
8.2. Ogólne zasady zorientowanych środowiskowo interwencji i terapii – Andrzej Kokoszka 482
8.3. Pierwszy kontakt z profesjonalistą – Andrzej Kokoszka 485
8.3.1. Zasady nawiązywania kontaktu 486
8.3.2. Główne błędy w nawiązywaniu kontaktu 487
8.3.3. Wstępna diagnoza terapeutyczna 489
8.4. Postępowanie w stanach nagłych – Andrzej Kokoszka 491
8.4.1. Ocena ryzyka samobójstwa 493
8.4.2. Zagrożenie agresją 495
8.4.3. Dezorganizacja zachowania, zaburzenia świadomości, pobudzenie 499
8.5. Interwencje kryzysowe – Andrzej Kokoszka 500
8.5.1. W miejscu pierwszej pomocy psychiatrycznej (MPPP) 503
8.5.2. W zespole leczenia środowiskowego 506
8.5.3. Na oddziale dziennym 506
8.5.4. Na oddziale szpitalnym 507
8.6. Psychofarmakoterapia – Andrzej Kokoszka 508
8.7. Psychoterapia – Andrzej Kokoszka 510
8.7.1. Podstawowe umiejętności psychoterapeutyczne i psychoedukacja 513
8.7.2. Główne podejścia psychoterapeutyczne 516
8.8. Terapia krótko- i średnioterminowa – Andrzej Kokoszka, Agnieszka Łukasiewicz, Sylwia Szeidl-Kosson 531
8.8.1. Na oddziale całodobowym 531
8.8.2. Na oddziałach dziennych 537
8.8.3. W poradni zdrowia psychicznego 543
8.9. Interwencje środowiskowe – Joanna Kielan-Cebo 545
8.10. Koordynowana terapia długoterminowa – Joanna Kielan-Cebo 547
8.10.1. Sieci wsparcia 548
8.10.2. Leczenie w środowisku (domowe) 554
Piśmiennictwo 562

9. Wyzwania i zadania farmakoterapii – Marcin Siwek 567
9.1. Wprowadzenie 567
9.2. Wyzwania 568
9.3. Zadania 574
9.4. Rozwiązania 587
Piśmiennictwo 590

10. Wsparcie społeczne – Paweł Bronowski 593
10.1. Wprowadzenie 593
10.2. Wsparcie społeczne w procesie zdrowienia 594
10.2.1. Zdrowienie – w stronę dobrego życia 595
10.2.2. Rola indywidualnych sieci społecznych 599
10.2.3. Rola empowerment (umacniania) 604
10.3. Rola pracy socjalnej 609
10.3.1. Bezpieczeństwo bytowe 610
10.3.2. Bezpieczeństwo mieszkaniowe 611
10.4. Rola zatrudnienia 612
10.4.1. Kursy i szkolenia 614
10.4.2. Doradcy zawodowi i trenerzy pracy 614
10.5. Programy wsparcia środowiskowego dostępne obecnie w Polsce 614
10.5.1. Przegląd programów 616
10.6. Indywidualny plan zdrowienia 629
10.7. Społeczność lokalna jako środowisko wsparcia 632
10.7.1. Zdrowienie w społeczności lokalnej 632
10.8. Zdrowienie w szerszej perspektywie 639
10.9. Narzędzia opisu i oceny wsparcia społecznego 641
Piśmiennictwo 645

11. Szczególne potrzeby i rozwiązania – Hanna Karakuła-Juchnowicz, Katarzyna Hartfil, Dariusz Juchnowicz, Natalia Kajka, Justyna Morylowska-Topolska 649
11.1. Wprowadzenie 650
11.2. Etapy cyklu życiowego – Katarzyna Hartfil 652
11.2.1. Dzieci i młodzież 652
11.2.2. Dorośli 659
11.2.3. Osoby starzejące się 661
11.2.4. Problemy międzypokoleniowe 663
11.3. Szczególne obciążenia egzystencjalne – Justyna Morylowska-Topolska, Dariusz Juchnowicz 668
11.3.1. Niepełnosprawność 668
11.3.2. Niesamodzielność 670
11.3.3. Bezdomność 673
11.3.4. Migracja 676
11.3.5. Mniejszościowa tożsamość narodowa, etniczna i kulturowa 685
11.4. Obciążenia zdrowia psychicznego – Natalia Kajka, Hanna Karakuła-Juchnowicz 691
11.4.1. Trudne doświadczenia: stres, kryzys, adaptacja, trauma 692
11.4.2. Zaburzenia niepsychotyczne 702
11.4.3. Zaburzenia psychotyczne 711
Piśmiennictwo 767

12. Zarządzanie ryzykiem – Janusz Heitzman 783
12.1. Wprowadzenie 783
12.2. System wspierania bezpieczeństwa 784
12.3. Stany zagrażające 785
12.3.1. Stany nagłe i ryzykowne 786
12.3.2. Tendencje i próby samobójcze 791
12.3.3. Pobudzenie, agresja, zdezorganizowane zachowanie 792
12.3.4. Przeciwdziałanie ryzyku agresji 792
12.3.5. Ratownictwo medyczne w opiece środowiskowej 798
12.4. Zasada gwarancji praw człowieka 800
12.5. Zarządzanie ryzykiem i współodpowiedzialność 803
Piśmiennictwo 806

13. Telenarzędzia – Łukasz Gawęda 807
13.1. Wprowadzenie 807
13.1.1. Telenarzędzia w ochronie zdrowia psychicznego 808
13.2. Obszary i przykłady zastosowań telemedycyny 812
13.2.1. Dostępne formy zdalnego kontaktu 812
13.2.2. Zdalny kontakt terapeutyczny 814
13.2.3. Zdalna diagnostyka 815
13.2.4. Środowiskowe rozwiązania systemowe 822
Piśmiennictwo 830

14. Wyzwania i zalecenia – Norman Sartorius 835
Piśmiennictwo 839

15. Między przeszłością a przyszłością – Andrzej Cechnicki, Marek Balicki, Jacek Wciórka 841
15.1. Przestroga 842
15.2. Nadzieje i obawy 843
15.3. Gdzie szukać sił psychiatrii środowiskowej? 847
15.4. Niepokoje i słabości 849
15.5. Przyszłość 850
Piśmiennictwo 854

Skorowidz 855