Dyrygent w twojej głowie

Ta książka dotyczy mózgu, tajemniczego organu, który jest częścią nas, czyni nas tym, kim jesteśmy, obdarza mocami i obciąża słabościami, jest mikrokosmosem, ostatnim wyzwaniem dla nauki. Płat czołowy to twój umysł, twoja kwintesencja, twoje Ja. To najbardziej człowiecza struktura mózgu, mająca podstawowe znaczenie dla powodzenia lub porażki każdego ludzkiego przedsięwzięcia. Płat czołowy jest dla mózgu tym, czym dyrygent dla orkiestry, generał dla armii, dyrektor naczelny dla korporacji. Koordynuje i przewodzi innym strukturom nerwowym, aby możliwe było zharmonizowane działanie. To mózgowe centrum dowodzenia. W tej książce odkryjesz zupełnie nowe podejście do problemu płatów czołowych. Dyrygent w twojej głowie to najważniejsza publikacja Elkhonona Goldberga, ukoronowanie jego naukowego dorobku. Autor, opierając się na najnowszych odkryciach, rozwijając złożone idee naukowe oraz odnosząc je do życia poprzez fascynujące studia przypadków i anegdoty, bada, w jaki sposób mózg angażuje się w złożone podejmowanie decyzji, jak radzi sobie z nowościami, niejednoznacznością i jak podejmuje wybory moralne. Analizuje działanie sprawnego mózgu i opisuje sytuacje „kiedy przywódca niedomaga” – ten drugi wątek wydaje się niezmiernie ważny w czasach, w których dłuższe życie łączy się niestety z częstszym występowaniem różnych chorób neurologicznych. Elkhonon Goldberg na każdym kroku kwestionuje utrwalone założenia i tropi ślady przestarzałych koncepcji w nowych naukowych ideach. Lektura tej książki to podróż niepozbawiona osobistych wątków – autor opisuje także swoją naukową drogę, relację z Aleksandrem Romanowiczem Łurią, o którym zwykł mawiać: „był moim profesorem, moim mentorem, moim przyjacielem i moim tyranem”, oraz fortel, który przeprowadził, by uciec ze Związku Radzieckiego. Elkhonon Goldberg, światowej sławy neuropsycholog zajmujący się badaniem biologicznych podstaw złożonych zachowań człowieka, postanowił w sposób możliwie prosty (jednak bez spłycania i nadmiernych uproszczeń) opowiedzieć o tym, jaką rolę w regulacji naszego zachowania pełni płat czołowy. (…) ta ewolucyjnie najmłodsza i jednocześnie najbardziej złożona część naszego mózgu jest bowiem odpowiedzialna za tworzenie planów, wybór ważnych dla nas celów i ich efektywną realizację. (…) To właśnie dzięki tej publikacji każdy z nas ma okazję lepiej zrozumieć rolę płata czołowego w kierowaniu zachowaniem człowieka, jak również zapoznać się z mechanizmami neuroplastyczności i sposobami wspomagania funkcjonowania poznawczo-emocjonalnego w każdym wieku. Z przedmowy prof. dr hab. Michała Harciarka

Przedmowa do polskiego wydania XI Przedmowa XV Wykaz skrótów XIX 1. Wprowadzenie 1 2. Koniec i początek: dedykacja 9 3. Przywódca w mózgu: płat czołowy w kilku słowach 21 Wiele twarzy przywództwa 21 Płat wykonawczy 22 4. Architektura mózgu: podstawy 27 Widok mikroskopowy 27 Widok makroskopowy 29 Stanowisko dowodzenia i jego kontakty 36 5. Pierwszy rząd w orkiestrze: kora mózgowa 41 Dźwięki i muzycy 41 Kłopoty Noego i mózgowe krajobrazy 44 „Neuropogaństwo”: szaleństwo modułowe 47 Gradienty i hierarchie poznawcze 53 Rzecz to rzecz 58 Słowo do rzeczy 60 Gradienty korowe w płacie czołowym 63 Autonomia i kontrola w mózgu 66 6. Nowość, rutyna i półkule mózgowe 71 Falstart 71 Nowy paradygmat 73 Dowody 82 Lekcje dla klinicystów 90 Agnozje i półkule 92 Deficyt wykonawczy i półkule 96 7. Dyrygent: bliższe spojrzenie na płat czołowy 101 Nowość i płaty czołowe 101 Badanie pamięci roboczej – a może wcale nie? 104 Wolność wyboru, dwuznaczność i płaty czołowe 111 Neurowszystko 124 8. Emocje i poznanie 133 Emocjonalne płaty czołowe 133 Emocje, nowość i półkule mózgowe 141 9. Różne płaty różnych ludzi: style podejmowania decyzji i płaty czołowe 143 Neuropsychologia różnic indywidualnych 143 Męskie i żeńskie style poznawcze 144 Płaty czołowe, półkule i style poznawcze 149 Style poznawcze i połączenia mózgowe 154 Buntownicy w małej skali: ręczność i poszukiwanie nowości 156 Talenty wykonawcze: czynnik S i teoria umysłu 162 10. Kiedy przywódca niedomaga 171 Kruche płaty czołowe 171 Zespoły płata czołowego 174 Ambicja i ciała Newtona: studium przypadku zespołu grzbietowo-bocznego 176 Plany i „wspomnienia przyszłości” 182 Sztywność umysłu 188 Umysłowa ślepa plamka: anozognozja 11. Dojrzałość społeczna, moralność, prawo i płaty czołowe 197 „Pseudopsychopatyczny” zespół oczodołowo-czołowy i utrata samokontroli 197 Dojrzałość społeczna i płaty czołowe 200 Dojrzewanie biologiczne i dojrzałość społeczna: zagadka historyczna 204 Uszkodzenie płata czołowego i zachowanie przestępcze 207 Pechowy złodziej 211 Uszkodzenie płata czołowego i ślepa plamka opinii publicznej 216 12. Zerwane połączenia i ich tragiczne skutki 219 Nieszczęsny jeździec: studium przypadku 219 Schizofrenia: połączenie, które nigdy nie powstało 225 Uraz głowy: zerwane połączenie 230 Zespół deficytu uwagi/nadpobudliwości: kruche połączenie 232 ADHD pokonane: jak Toby z Australii w końcu się odnalazł 238 Nerwowe tiki i marne żarciki 244 Kora i prążkowie 13. Co możesz dla mnie zrobić? 263 Leki usprawniające procesy poznawcze 263 Starzenie mózgu i neuroplastyczność 268 Neuroplastyczność w działaniu 272 Jogging mózgu 277 Historia rehabilitacji poznawczej 282 Plastyczność mózgu i ćwiczenia poznawcze 284 Sprawność poznawcza: początek trendu 288 14. Wewnątrz czarnej skrzynki 291 Dywagacje dyletanta 291 Maszyna w duchu 293 Dopamina, pamięć i mózg dwuizbowy 297 Sieci neuronowe i mózg dwuizbowy: modele dynamiki nowość–rutyna 301 Skomplikuj, aby uprościć 306 Skomplikuj jeszcze bardziej, żeby uprościć: przód – tył, kora nowa – hipokamp, lewa – prawa 312 15. Płaty czołowe i paradoks przywództwa 317 Autonomia i kontrola w społeczeństwie 317 Autonomia i kontrola w cyfrowym świecie 16. Epilog 325 Piśmiennictwo 335 Indeks 369 O Autorze 375