Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży. Wydanie nowe

Wydanie zgodne z ICD-11. Oddajemy do rąk Czytelników nowe wydanie podręcznika Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży. To pierwszy tak obszerny polski podręcznik tej dyscypliny, a jego aktualizacja obejmuje aktualnie obowiązującą klasyfikację ICD-11. Naukowcy reprezentujący wiodące uczelnie w Polsce, uznani praktycy kliniczni oraz psychoterapeuci podjęli trud przekazania współczesnej wiedzy teoretycznej i empirycznej w sposób zrozumiały i odnoszący się do działań praktycznych. Treści podręcznika uporządkowano w sześciu częściach: - Teoretyczne podstawy psychologii klinicznej dzieci i młodzieży – omówiono tu rys historyczny oraz podstawy psychologii klinicznej dzieci i młodzieży, zdefiniowano tę dziedzinę nauki i określono jej przedmiot, przedstawiono ogólne teorie i modele stosowane do analizy zjawisk zdrowia i zaburzeń okresu dzieciństwa i adolescencji oraz wiedzę z psychologii rozwojowej niezbędną do rozumienia nieprawidłowości w rozwoju dzieci i młodzieży. - Psychologiczna diagnoza kliniczna dzieci i młodzieży – szczególną uwagę poświęcono tu specyfice diagnozy klinicznej dzieci i młodzieży; omówiono modele diagnozy, postępowanie diagnostyczne dziecięcego psychologa klinicznego oraz stosowane w diagnozie klinicznej dziecka metody, z uwzględnieniem specyfiki diagnozy neuropsychologicznej. W bloku tym znalazł się też rozdział poświęcony etycznym zasadom postępowania psychologia klinicznego dzieci i młodzieży jako badacza i praktyka. - Psychologia zaburzeń psychicznych dzieci i młodzieży – w tej części omówiono psychologii zaburzeń okresu dzieciństwa i adolescencji. Zaprezentowano wiedzę psychologiczną i wyniki badań nad wybranymi zaburzeniami psychicznymi występującymi u dzieci i młodzieży opisanymi w aktualnie obowiązujących systemach klasyfikacyjnych. - Kliniczne problemy dzieci i młodzieży – w kolejnych rozdziałach specjaliści scharakteryzowali wybrane trudności, które nie spełniają kryteriów zaburzenia psychicznego, ale znacząco wpływają na dyskomfort psychiczny oraz obniżają zdolności do skutecznego funkcjonowania w najważniejszych dziedzinach życia (m.in. agresja, samookaleczenia, otyłość czy przedwczesne macierzyństwo). - Specjalne obszary zainteresowania psychologii klinicznej dzieci i młodzieży – opisano tu trudności obserwowane u dzieci i młodzieży, które dotyczą m.in. zmagania się dziecka z chorobą, zaburzeń psychicznych rodzica, kryzysów rodzinnych, adopcji i opieki zastępczej oraz cyfryzacji życia. - Wybrane problemy pomocy psychologicznej – podręcznik kończą zagadnienia związane z różnymi formami praktycznej działalności psychologa klinicznego dzieci i młodzieży. Oprócz omówienia specyfiki pomocy udzielanej dzieciom i ich rodzinom poruszono też zagadnienia profilaktyki, psychoterapii wybranych zaburzeń, wczesnej interwencji i terapii neuropsychologicznej oraz społecznych i środowiskowych form pomocy (np. socjoterapia). Podręcznik jest adresowany do wszystkich osób zainteresowanych problematyką psychologii klinicznej dzieci i młodzieży, a zwłaszcza do studentów psychologii, słuchaczy studiów podyplomowych i uczestników kursów specjalizacyjnych. Polecamy go także psychologom praktykom pracującym z dziećmi, młodzieżą i ich rodzinami oraz przedstawicielom zawodów pokrewnych: pedagogom, kuratorom sądowym, lekarzom, socjologom itp. Mogą z niego skorzystać także rodzice, którzy niepokoją się o przebieg rozwoju i wzorce funkcjonowania swoich dzieci. Prezentowane opracowanie daje okazję nie tylko do uzupełnienia wiedzy, lecz także do refleksji, przemyśleń, dyskusji i rozwoju zawodowego.

Wstęp – I. Grzegorzewska, L. Cierpiałkowska, A.R. Borkowska XVII Wstęp do wydania drugiego – I. Grzegorzewska, L. Cierpiałkowska, A.R. Borkowska XXI CZĘŚĆ I. TEORETYCZNE PODSTAWY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ DZIECI I MŁODZIEŻY 1 Rozdział 1. Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży w Polsce – Marta Bogdanowicz, Aneta R. Borkowska 3 1.1. Geneza psychologii klinicznej dzieci i młodzieży 5 1.2. Początki rozwoju psychologii klinicznej dzieci i młodzieży w Polsce 5 1.3. Główne obszary współcześnie prowadzonych badań i praktyki w psychologii klinicznej dzieci i młodzieży w Polsce 7 Rozdział 2. Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży – salutogenetyczne i patogenetyczne modele empiryczne i teoretyczne – Lidia Cierpiałkowska, Iwona Grzegorzewska 11 2.1. Psychopatologia i psychiatria dzieci i młodzieży – ujęcie historyczne 13 2.2. Podejście salutogenetyczne – modele i kryteria zdrowia psychicznego okresu dzieciństwa i􀁼adolescencji 16 2.3. Podejście patogenetyczne – modele i kryteria zaburzeń psychicznych i zachowania okresu dzieciństwa i adolescencji 22 2.4. Rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych i zachowania u dzieci i młodzieży 48 Rozdział 3. Rozwój w okresie dzieciństwa i dorastania: środowisko rozwoju, zadania rozwojowe, nabywane kompetencje – Anna I. Brzezińska 53 3.1. Wprowadzenie 55 3.2. Punkt wyjścia: podstawowe założenia 56 3.3. Zmiany globalne i lokalne jako konteksty analizy procesu rozwoju dzieci i młodzieży 60 3.4. Warunki rozwoju dzieci i młodzieży: czynniki wsparcia i czynniki ryzyka 68 3.5. Kamienie milowe w procesie rozwoju w okresie dzieciństwie i dorastaniu 90 3.6. Użyteczność wiedzy o rozwoju człowieka 98 3.7. Podsumowanie 100 Rozdział 4. Psychologiczne i biospołeczne koncepcje zaburzeń psychicznych u dzieci i młodzieży – Lidia Cierpiałkowska, Iwona Grzegorzewska 103 4.1. Modele biologiczny i podatność–stres a zaburzenia psychiczne 105 4.2. Klasyczna i współczesna psychoanaliza 108 4.3. Podejście behawioralne i poznawczo-behawioralne 116 4.4. Koncepcje interakcyjne, strukturalne i systemowe rodziny jako środowiska rozwoju 121 Rozdział 5. Psychopatologia rozwojowa. Integrujące podejście do zdrowia i zaburzeń dzieci i młodzieży – Iwona Grzegorzewska, Lidia Cierpiałkowska 129 5.1. Psychopatologia rozwojowa jako subdyscyplina integracyjna 131 5.2. Podatność i odporność dzieci i młodzieży – znaczenie czynników ryzyka i czynników ochronnych w cyklu życia 138 5.3. Trauma w􀁼okresie dzieciństwa i adolescencji oraz jej wpływ na rozwój psychopatologii 143 CZĘŚĆ II. PSYCHOLOGICZNA DIAGNOZA KLINICZNA DZIECI I MŁODZIEŻY 155 Rozdział 6. Podstawy psychologicznej diagnozy klinicznej dzieci i młodzieży w kontekście społecznym – Lidia Cierpiałkowska, Emilia Soroko, Iwona Grzegorzewska 157 6.1. Typy diagnozy klinicznej i konteksty społeczne diagnozowania 159 6.2. Kliniczna diagnoza opisowa dla celów terapeutycznych 171 6.3. Kliniczna diagnoza wyjaśniająca dla celów terapeutycznych 176 6.4. Diagnozowanie w procesie terapii 196 6.5. Opiniowanie i orzecznictwo w sprawach dzieci i młodzieży 198 Rozdział 7. Metody stosowane w psychologicznej diagnozie klinicznej dzieci i młodzieży – Emilia Soroko 201 7.1. Podstawowe zasady stosowania psychologicznych metod i narzędzi diagnostycznych 203 7.2. Wybrane grupy metod diagnostycznych 215 7.3. Modele i narzędzia w wybranych obszarach funkcjonowania dzieci i młodzieży 228 Rozdział 8. Diagnoza neuropsychologiczna dzieci i młodzieży – Aneta R. Borkowska, Beata Daniluk 237 8.1. Diagnoza neuropsychologiczna – cele i rodzaje diagnozy 239 8.2. Przebieg i metody diagnozy neuropsychologicznej dziecka 246 8.3. Diagnoza neuropsychologiczna dziecka a diagnoza dorosłych 251 Rozdział 9. Etyczne aspekty diagnozy i pomocy psychologicznej dzieciom i ich rodzicom – Zuzanna Toeplitz, Małgorzata Toeplitz-Winiewska 257 9.1. Wprowadzenie 259 9.2. Podstawowe prawa klienta 259 9.3. Zawieranie kontraktu 263 9.4. Problem dobrowolnej zgody klienta i zleceniodawcy 265 9.5. Zakończenie diagnozy􀁼– informacje zwrotne 266 9.6. Opinia psychologiczna dotycząca osoby małoletniej 267 9.7. Zasady prowadzenia i udostępniania dokumentacji 268 9.8. Dylematy etyczne związane z psychoterapią dzieci 269 9.9. Współpraca psychologa z personelem medycznym lub ze szkołą 270 9.10. Podsumowanie 272 CZĘŚĆ III. PSYCHOLOGIA ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY 273 Rozdział 10. Zaburzenia rozwoju 275 10.1. Niepełnosprawność intelektualna – Ewa Zasępa 277 10.2. Spektrum autyzmu – Ewa Pisula, Iwona Omelańczuk 287 10.3. Zaburzenia neuropsychologiczne – Aneta R. Borkowska 309 10.4. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) – Małgorzata Lipowska 331 10.5. Zaburzenia mowy i komunikacji – Grażyna Krasowicz-Kupis 350 10.6. Specyficzne/rozwojowe zaburzenia uczenia się czytania i pisania – dysleksja rozwojowa – Marta Bogdanowicz 363 Rozdział 11. Destrukcyjne zaburzenia zachowania i zaburzenia spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych – Lidia Cierpiałkowska, Iwona Grzegorzewska 379 11.1. Wprowadzenie 381 11.2. Rozpowszechnienie zaburzeń i ich konsekwencje dla jakości życia 382 11.3. Typologia zaburzeń destrukcyjnych i spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych 384 11.4. Koncepcje i modele wyjaśniające kształtowania się eksternalizacji problemów 393 11.5. Modele biopsychospołeczne zaburzeń spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych 400 Rozdział 12. Zaburzenia emocjonalne (internalizacyjne) – Wioletta Radziwiłłowicz 411 12.1. Wprowadzenie 413 12.2. Zaburzenia nastroju dzieci i młodzieży 413 12.3. Zaburzenia lękowe 428 12.4. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne 437 12.5. Reaktywne zaburzenia przywiązania w niemowlęctwie i wczesnym dzieciństwie 447 Rozdział 13. Pozostałe zaburzenia występujące w okresie dzieciństwa i adolescencji 455 13.1. Zaburzenia związane ze stresorami traumatycznymi i urazami psychicznymi – Elżbieta Zdankiewicz-Ścigała 457 13.2. Zaburzenia seksualności u dzieci i młodzieży – Monika Zielona-Jenek 474 13.3. Zaburzenia związane ze zdrowiem somatycznym: zaburzenia snu, moczenie, zaburzenia wydalania – Iwona Dąbrowska, Artur Kołakowski, Katarzyna Rogala 483 13.4. Zaburzenia karmienia u dzieci i zaburzenia odżywiania u młodzieży – Bernadetta Izydorczyk 502 13.5. Mutyzm wybiórczy – Artur Kołakowski, Iwona Dąbrowska 518 Rozdział 14. Zaburzenia osobowości obserwowane w okresie dzieciństwa i adolescencji – Iwona Grzegorzewska, Anna Frączek, Beata Pastwa-Wojciechowska 529 14.1. Wprowadzenie do problematyki zaburzeń osobowości dzieci i młodzieży 531 14.2. Zaburzenia osobowości borderline – wczesne symptomy u dzieci i młodzieży 542 14.3. Cechy narcystyczne w rozwoju osobowości u dzieci i młodzieży 546 14.4. Wczesne predyktory psychopatii 549 CZĘŚĆ IV. KLINICZNE PROBLEMY DZIECI I MŁODZIEŻY 559 Rozdział 15. Agresja dzieci i młodzieży – Marzanna Farnicka, Iwona Grzegorzewska 561 15.1. Charakterystyka zachowań agresywnych 563 15.2. Manifestacja zachowań agresywnych od dzieciństwa do adolescencji 564 15.3. Obraz kliniczny zachowań agresywnych 566 15.4. Uwarunkowania rozwoju zachowań agresywnych u dzieci i młodzieży 568 15.5. Koncepcje wyjaśniające źródła, przyczyny i patomechanizm agresji 569 15.6. Strategie profilaktyczne i kierunki pomocy dzieciom z nasilonymi zachowaniami agresywnymi 572 Rozdział 16. Autoagresja – samobójstwa i samookaleczenia – Wioletta Radziwiłłowicz 573 16.1. Wprowadzenie 575 16.2. Etiologia zachowań autoagresywnych 578 16.3. Objawy psychopatologiczne współwystępujące z samookaleczeniami i próbami samobójczymi 582 16.4. Metody leczenia 585 16.5. Podsumowanie 587 Rozdział 17. Dzieci jako ofiary przemocy seksualnej – Maria Beisert 589 17.1. Wprowadzenie 591 17.2. Status zjawiska wykorzystania seksualnego dziecka 591 17.3. Charakterystyka zjawiska wykorzystania seksualnego dziecka 592 17.4. Konsekwencje wykorzystania seksualnego dziecka 606 17.5. Podsumowanie 612 Rozdział 18. Nieletni jako sprawcy przestępstw – Beata Pastwa-Wojciechowska, Iwona Grzegorzewska 615 18.1. Natura i charakter „przestępczości” nieletnich 617 18.2. Modele teoretyczne wyjaśniające przestępczość nieletnich 620 18.3. Obraz kliniczny nieletnich sprawców przestępstw 622 18.4. Szacowanie ryzyka powrotu nieletnich do przestępczości 625 18.5. Resocjalizacja i terapia 626 Rozdział 19. Rodzicielstwo nastolatków – Mariola Bidzan 629 19.1. Nastoletnie rodzicielstwo – definicja, częstotliwość występowania 631 19.2. Nastoletnie rodzicielstwo a zadania rozwojowe okresu dorastania 631 19.3. Czynniki ryzyka nastoletniego rodzicielstwa 632 19.4. Biopsychospołeczna sytuacja nastoletnich rodziców 634 19.5. Formy pomocy odpowiadające na potrzeby nastoletnich rodziców 637 Rozdział 20. Otyłość dzieci i młodzieży – Anna Brytek-Matera 641 20.1. Nadmierna masa ciała w okresie dzieciństwa i adolescencji 643 20.2. Psychologiczne konsekwencje otyłości 645 20.3. Profilaktyka otyłości dziecięcej 646 20.4. Podsumowanie 649 Rozdział 21. Kliniczne problemy dzieci z zaburzeniami narządów zmysłów wzroku i słuchu – Marzenna Zaorska 651 21.1. Zmysł wzroku 653 21.2. Zmysł słuchu 657 21.3. Wsparcie technologiczne (nowe technologie) we wspomaganiu zaburzeń widzenia i słyszenia 661 21.4. Aktualne tendencje diagnostyczne – Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (International Classifi cation of Functioning, Disability and Health, ICF) 662 21.5. Podsumowanie 663 CZĘŚĆ V. SPECJALNE OBSZARY ZAINTERESOWANIA PSYCHOLOGII KLINICZNEJ DZIECI I MŁODZIEŻY 667 Rozdział 22. Zmaganie się dziecka z chorobą – Joanna Miniszewska 669 22.1. Wprowadzenie 671 22.2. Choroba dziecka jako sytuacja trudna dla dziecka i jego rodziny 671 22.3. Wiek rozwojowy dziecka a funkcjonowanie psychospołeczne w obliczu choroby somatycznej 674 22.4. Indywidualne i rodzinne czynniki ryzyka i zasoby w zmaganiu się ze stresem choroby 675 22.5. Dziecko w obliczu śmierci 678 22.6. Rola i zadania psychologa klinicznego w sytuacji choroby somatycznej 680 Rozdział 23. Rodzina z dzieckiem z zaburzeniami rozwoju – Ewa Zasępa 683 23.1. Wprowadzenie 685 23.2. Etapy adaptacji do niepełnosprawności dziecka 685 23.3. Problemy doświadczane przez rodziców 686 23.4. Rodzeństwo osób z zaburzeniami rozwoju 687 23.5. Jakość życia rodziny 688 23.6. Pozytywne doświadczenia rodziny 689 Rozdział 24. Kryzys w rodzinie – separacja i rozwód – Lucyna Bakiera, Karolina Appelt 691 24.1. Wprowadzenie 693 24.2. Separacja i rozwód z perspektywy kryzysu w rodzinie 693 24.3. Psychologiczne konsekwencje separacji i rozwodu dla funkcjonowania potomstwa 696 24.4. Czynniki określające skutki separacji i rozwodu rodziców dla funkcjonowania dziecka 702 24.5. Podsumowanie 705 Rozdział 25. Dzieci w rodzinach adopcyjnych i zastępczych – Teresa Jadczak-Szumiło 707 25.1. Wprowadzenie 709 25.2. Formy opieki zastępczej 709 25.3. Sytuacja dziecka i jego rodziny 716 Rozdział 26. Dziecko w postępowaniu sądowym – Monika Zielona-Jenek 727 26.1. Rola dziecka w postępowaniu sądowym 729 26.2. Specyfika sytuacji dziecka uczestniczącego w postępowaniu sądowym 731 26.3. Właściwości funkcjonowania dziecka a jego zadania w postępowaniach sądowych 732 26.4. Psycholog kliniczny wobec dziecka – uczestnika postępowania sądowego 734 Rozdział 27. Dzieci rodziców z zaburzeniami psychicznymi – Iwona Grzegorzewska 737 27.1. Wprowadzenie 739 27.2. Specyfika rodzicielskich problemów ze zdrowiem psychicznym w kontekście rozwoju dzieci 739 27.3. Wpływ zaburzenia psychicznego rodzica na funkcjonowanie potomstwa w cyklu życia 743 Rozdział 28. Dziecko i młody człowiek w obliczu cyfryzacji życia – Agnieszka Felińska, Iwona Grzegorzewska 747 28.1. Korzystanie z nowych technologii przez dzieci i młodzież na różnych etapach rozwoju 749 28.2. Korzyści i zagrożenia dla rozwoju dziecka i adolescenta związane z używaniem gier wideo i internetu 751 28.3. „Cyberpsychopatologie” – nowe zaburzenia ery internetu? 757 28.4. Nowe kierunki zastosowania technologii informacyjnych i komunikacyjnych (information and communication technologies, ICT) w profilaktyce i terapii dzieci i młodzieży 759 CZĘŚĆ VI. WYBRANE PROBLEMY POMOCY PSYCHOLOGICZNEJ 767 Rozdział 29. Specyfika pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci, młodzieży i rodzin – Iwona Grzegorzewska, Lidia Cierpiałkowska 769 29.1. Wprowadzenie 771 29.2. Poradnictwo psychologiczne, pomoc w kryzysie i psychoterapia dzieci i młodzieży 771 29.3. Psychoterapia i poradnictwo zdrowotne w kontekście systemów społecznych 772 29.4. Psychoterapia i poradnictwo zdrowotne w perspektywie wspólnych czynników leczących 777 29.5. Badania naukowe nad efektywnością terapii dzieci i młodzieży 784 Rozdział 30. Profilaktyka zaburzeń funkcjonowania i rozwoju oraz promocja zdrowia dzieci i młodzieży – Anna Izabela Brzezińska, Iwona Grzegorzewska 787 30.1. Wprowadzenie 789 30.2. Punkt wyjścia: podstawowe założenia 789 30.3. Rodzaje wsparcia psychologicznego funkcjonowania i rozwoju jednostki 793 30.4. Obszary i rodzaje działań promujących zdrowie dzieci i młodzieży 794 30.5. Profilaktyka zaburzeń funkcjonowania i przebiegu rozwoju na etapie dzieciństwa i dorastania 796 Rozdział 31. Wczesne wspomaganie rozwoju, wczesna interwencja i rehabilitacja neuropsychologiczna dzieci i młodzieży – Aneta R. Borkowska 809 31.1. Wprowadzenie do problematyki wczesnej interwencji i wspomagania rozwoju 811 31.2. Pojęcia wczesnego wspomagania rozwoju i wczesnej interwencji 812 31.3. Odbiorcy wczesnej interwencji i wczesnego wspomagania 813 31.4. Główne założenia realizacji wczesnej interwencji i wczesnego wspomagania 814 31.5. Wprowadzenie do problematyki rehabilitacji neuropsychologicznej 817 31.6. Planowanie rehabilitacji neuropsychologicznej 818 31.7. Wybrane metody wczesnej interwencji i wczesnego wspomagania rozwoju oraz rehabilitacji neuropsychologicznej 823 31.8. Pomoc rodzinie z dzieckiem z zaburzeniami neuropsychologicznymi 831 31.9. Podsumowanie 833 Rozdział 32. Terapia dzieci i młodzieży – podejście poznawczo-behawioralne – Artur Kołakowski 835 32.1. Założenia i cele terapii poznawczo-behawioralnej dzieci i młodzieży 837 32.2. Cele i specyfika terapii poznawczo-behawioralnej dzieci i młodzieży 845 32.3. Zjawiska i proces terapii poznawczo-behawioralnej dzieci i młodzieży 853 Rozdział 33. Terapia dzieci i młodzieży – podejście psychoanalityczne – Katarzyna Schier 865 33.1. Istota psychoterapii psychoanalitycznej dzieci i młodzieży 867 33.2. Krótka historia psychoanalizy dzieci i młodzieży 868 33.3. Diagnoza poprzedzająca psychoterapię 870 33.4. Podstawowe zjawiska w psychoanalitycznej psychoterapii dzieci 874 33.5. Co „leczy” w psychoterapii psychoanalitycznej dzieci i młodzieży? 882 Rozdział 34. Terapia oparta na podejściu systemowym – Anna Kubiak, Anna Słysz 887 34.1. Podejście systemowe – podstawowe założenia 889 34.2. Dzieci i młodzież w terapii systemowej 894 Rozdział 35. Terapia dzieci po urazach psychicznych – Iwona Grzegorzewska 905 35.1. Wprowadzenie 907 35.2. Zrozumieć dziecięcą traumę – podstawowe symptomy i mechanizmy 907 35.3. Diagnoza dziecka w procesie terapii traumy 908 35.4. Struktura procesu leczenia 909 35.5. Terapia traumy oparta na dowodach 911 35.6. Pomoc dziecku po traumie w codziennym życiu 912 Rozdział 36. Psychoterapia indywidualna adolescentów w analizie transakcyjnej – Anna Frączek 915 36.1. Zdrowie i zaburzenia psychiczne w cyklu życia w analizie transakcyjnej 917 36.2. Kontakt i kontrakt z adolescentem i rodzicami 917 36.3. Poziomy psychoterapii indywidualnej adolescentów 920 36.4. Relacja terapeutyczna i przymierze terapeutyczne z adolescentem w AT 931 36.5. Psychoterapia grupowa adolescentów 932 Rozdział 37. Socjoterapia dzieci i młodzieży – Barbara Jankowiak, Emilia Soroko 935 37.1. Socjoterapia jako grupowa forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej 937 37.2. Socjoterapia wobec psychopatologii rozwojowej 938 37.3. Cele oddziaływań socjoterapeutycznych 939 37.4. Praca z grupą jako kontekst uruchamiania czynników pomocowych 941 37.5. Rola podejścia teoretycznego w pracy socjoterapeutycznej 945 37.6. Oblicza diagnozowania w socjoterapii 946 Bibliografia 949 Indeks rzeczowy 1045 O Autorach 1061