Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło?

Jedna z najważniejszych prac nurtu psychologii dobra i zła. Autor interesująco prezentuje analizę eksperymentu stanfordzkiego i wykazuje ścisły związek z tym, co później wydarzyło się w więzieniu w Abu Ghraib. Przedstawia mechanizmy i czynniki, które czynią ze zwykłego człowieka oprawcę i ofiarę systemu. Udowadnia możliwość zmiany lub zapobiegania niechcianym zachowaniom jednostki lub grupy, dzięki zrozumieniu, jakie siły, wartości i skłonności przez nie przejawiane są wnoszone w daną sytuację. Uważa, że można mieć większy wpływ na zredukowanie niepożądanych indywidualnych reakcji przez wiedzę, pokazuje, jak ich unikać lub je modyfikować. Zimbardo poszukuje wyjaśnienia dla stwierdzonych zależności, odwołując się do dotychczasowych badań nad jednostkowymi postawami (poczucie władzy, konformizm i posłuszeństwo), a także nad oddziaływaniami szerszego środowiska społecznego (odindywidualizowanie, odczłowieczenie i znieczulica). Książkę zamyka rozdział na temat oporu wobec niepożądanych nacisków ze strony sytuacji społecznych i analiza postawy heroicznej, którą autor uważa za remedium na grożące nam z różnych stron zło.

Przedmowa 15 Podziękowania 21 Rozdział 1. Psychologia zła: sytuacyjne przemiany charakteru 25 Transformacje: anioły, diabły oraz cała reszta nas, zwykłych śmiertelników 27 Zło: stałe i wewnętrzne czy zmienne i zewnętrzne? 29 Alternatywne wyjaśnienia: dyspozycyjne, sytuacyjne i systemowe 29 Malleus Maleficarum oraz inkwizycyjny program PNC (polowanie na czarownice) 31 Systemy władzy – wszechogarniające zwierzchnictwo 32 Moc tworzenia „wroga” 33 Przestępstwa przeciwko ludzkości: ludobójstwo, gwałt, terroryzm 34 Gwałty w Rwandzie 35 Gwałt w Nankin, w Chinach 38 Dehumanizacja i wyłączenie moralności w laboratorium 39 Potworne obrazy nadużyć w Więzieniu Abu Ghraib 40 Równoległe światy w Abu Ghraib i więzieniu stanfordzkim 41 Badając ciemną stronę ludzkiej natury 42 Rozdział 2. Niedziela rano: niespodziewane aresztowania 46 Sąsiedzkie zło, sąsiedzkie dobro 47 Uniwersytet przeciw miastu – starcia w Stanfordzie i poza nim 49 Katastrofa: misja niemal upada, zanim zdążyła się rozpocząć 51 Próżność, której na imię Wiadomości Telewizyjne 52 Teraz rozpoczyna się właściwa opowieść 53 Jakiś gliniarz puka do drzwi 57 Hau, hau! Skąd się wzięły te „Psy”? 59 Jestem gotowy, proszę mnie aresztować 61 Rozdział 3. Niedziela po południu: rytuały degradacji 65 Oto są zasady, według których macie żyć 67 Pierwsze odliczanie w tym przedziwnym miejscu 69 Wczucie się w role 70 Nocna zmiana przejmuje pałeczkę 71 Nowy sens odliczania 72 Pierwsze oznaki nadciągającej burzy 74 Przenikliwe gwizdy o 2.30 rano 76 Kilka wstępnych obserwacji i uwag 77 Sobotnia odprawa strażników 78 Rozdział 4. Poniedziałek: bunt więźniów 82 Szykuje się bunt 83 Powitajmy bunt. Zmiana dzienna 85 A po śniadaniu, może mała ucieczka 88 Małe odliczanko dla uciszenia pospólstwa 89 Komisja Skarg Pensjonariuszy Więzienia Hrabstwa Stanford 90 Więzień 8612 zaczyna pękać 91 Nasz konsultant do spraw więziennictwa wykpiwa pozorowanego więźnia 92 Więzień mówi wszystkim, że nikt nie może zrezygnować 94 To znowu my. Pora na zmianę nocną 95 Sto lat, sto lat, niech żyje nam więzień 5704 99 Ostateczne załamanie i zwolnienie więźnia 8612 100 Rozdział 5. Wtorek: podwójny kłopot – odwiedziny i widmo napaści 104 Nowe zasady, choć stare odliczania trwają 105 Granice tożsamości i odgrywanych ról zaczynają się zacierać 109 Trwając na straży bezpieczeństwa mojej instytucji 110 Wprowadzenie informatora 112 Żale znajdują ujście 113 Więźniowie kontaktują się ze światem zewnętrznym 114 Przygotowania do przyjścia gości. Pełna hipokryzji maskarada 115 Powierzchowne i bezosobowe odwiedziny 117 Matka wie najlepiej, ale my ją z tatą usadzimy 119 Pozorowane opuszczenie więzienia dla zmylenia domniemanych napastników 121 Zrobiliśmy z siebie głupków. I kto za to zapłaci? 122 Rozdział 6. Środa: sytuacja wymyka się spod kontroli 124 Łamigłówka z księdzem 124 Nie jesteś numerem 819, czas do domu Stewart! 131 819 mąci od samego początku 131 Zdrada ze strony własnego szpiega 132 Powitajmy nowego więźnia w zakładzie 133 Cudowna łaska w tonacji ironicznej 134 Powrót operatora ze stacji TV 137 Żegnaj zmiano dzienna, dobry wieczór zmiano nocna 137 Posłuszni więźniowie mają prawo do odwiedzin 140 Homofobia szczerzy obrzydliwe kły 141 „Sierżant” ujawnia nową tożsamość moralną 143 Potęga symboliki kiełbasek 148 Zadufany w sobie świętoszkowaty dupek 149 Powiedz „Dziękuję ci, 416!” 150 Znowu te brudne koce 151 Rozdział 7. Prawo do warunkowego zwolnienia 154 Szansa na odzyskanie wolności 155 Więzień 4325 nie przyznaje się do winy 155 Przyćmienie wzoru godnego naśladowania 157 Buntownik przycicha 159 Urodziwy dzieciak zostaje zmieszany z błotem 161 Rezygnacja z wynagrodzenia w zamian za wolność 162 Co tu się wydarzyło? 164 Rozmywanie się granicy między eksperymentem więziennym a rzeczywistym pobytem w więzieniu 164 Podporządkowanie się więźniów i poważne traktowanie swojej sytuacji 165 Radykalna przemiana przewodniczącego Komisji ds. Zwolnień Warunkowych 166 Krótka przerwa na demonstrację siły bez współczucia 166 Wracając do brązowookiego Carla 167 Czwartkowe posiedzenie Komisji ds. Zwolnień Warunkowych i Dyscypliny 168 Głodujący więzień wypisuje się 168 Z uzależnionymi sprawa jest łatwa 169 Zagadkowy osiłek 171 Brak spontaniczności „Sierżanta” 172 Skrucha nie przynosi rezultatów 173 Gdy zwolniony warunkowo więzień zostaje przewodniczącym Komisji ds. Zwolnień Warunkowych 174 Rozdział 8. Czwartek: konfrontacje z rzeczywistością 177 Wybuch agresji w więzieniu 177 Więzień 5704 dorabia się następnych szykan 180 Więzień 416 przeciwstawia się systemowi przez strajk głodowy 181 Jeszcze dwóch więźniów załamuje się 183 Listy z Więzienia Stanford do domu 184 Christina dołącza do przyjęcia u Szalonego Kapelusznika 184 Ksiądz wypełnia swoją obietnicę duszpasterskiej pomocy 185 Bohater we wstecznym lusterku 186 Przyjaciel okazuje trochę serca 188 „To, co robicie tym chłopcom, to okropność!” 189 Jesteście samcami wielbłądów, a teraz wskoczcie na samice 192 Rozdział 9. Piątek: nadchodzi zmierzch 196 Piątek: końcowy apel 197 Obrońca z urzędu w obronie praw więźniów 198 Słuchajcie uważnie: koniec eksperymentu. Jesteście wolni 200 Bankructwo starej energii, odnalezienie nowej 201 Wszyscy na pokład: do podsumowań 202 Byli skazańcy: upust emocji 203 Niezadowolenie byłych strażników 205 Końcowe połączenie obu grup 206 Co to znaczy być strażnikiem lub więźniem? 207 O roli więźnia 207 O sile roli strażnika 208 O dobrych i złych strażnikach 209 O cichej furii sadyzmu strażników 210 O naturze więźniów 211 O przemianie charakteru w sześć dni 211 O „małych eksperymentach” Hellmanna 213 Rozdział 10. Znaczenie i przesłanie Stanfordzkiego Eksperymentu Więziennego: alchemia przemiany osobowości 217 Rekapitulacja przed zagłębieniem się w analizę danych 217 Czego dowiedzieliśmy się na podstawie naszych danych? 219 Miary osobowości 219 Nauki i przesłania płynące ze Stanfordzkiego Eksperymentu Więziennego 227 Zalety nauki 227 Przemiana strażników pod wpływem posiadanej władzy 229 Patologie roli więźnia 230 Dlaczego sytuacja ma znaczenie 232 Wpływ reguł na kształtowanie rzeczywistości 234 Kiedy role stają się rzeczywistością 234 Przejście od roli uzdrowiciela do roli zabójcy 236 Wzajemnie uzupełniające się role i ich scenariusze 237 Role odgrywane w eksperymencie przez dorosłych 238 Role a odpowiedzialność za występki 239 Anonimowość i deindywiduacja 240 Dysonans poznawczy, który racjonalizuje zło 240 Siła aprobaty społecznej 242 Społeczne konstruowanie rzeczywistości 242 Dehumanizacja: inny człowiek jako ktoś pozbawiony wartości 243 Szczęśliwy traf rzuca strumień światła na Stanfordzki Eksperyment Więzienny 245 Stanfordzki Eksperyment Więzienny a duch tamtych czasów 246 Dlaczego systemy mają największe znaczenie 247 Rozdział 11. Stanfordzki Eksperyment Więzienny: aspekty etyczne i dalsze rozwinięcia eksperymentu 251 Wynaturzenie ludzkiego dążenia do perfekcji 252 Refleksje etyczne nad Stanfordzkim Eksperymentem Więziennym 253 Etyka absolutna 254 Z punktu widzenia norm absolutnych Stanfordzki Eksperyment Więzienny był nieetyczny 254 Etyka relatywna 256 Pozytywne konsekwencje dla uczestników 258 Nieoczekiwane korzyści osobiste dla uczestników i personelu Stanfordzkiego Eksperymentu Więziennego 259 Nieśmiałość jako więzienie narzucone sobie samemu 262 Szaleństwo u ludzi normalnych 263 Nauczanie przez przekazywanie uprawnień 264 Wpływ na mnie osobiście 264 Maksymalizowanie korzyści: szerzenie idei społecznej 265 Potęga mediów i obrazów wzrokowych 266 Replikacje i rozwinięcia eksperymentu 266 Solidna replikacja w innej kulturze 267 Symulacja na oddziale psychiatrycznym 267 Niepowodzenie pozornej replikacji w telewizyjnym pseudoeksperymencie 268 Stanfordzki Eksperyment Więzienny jako ostrzeżenie przed nadużywaniem władzy 268 Przenikanie do kultury popularnej 270 Witryna Stanfordzkiego Eksperymentu Więziennego: siła Internetu 271 Rozdział 12. Badanie dynamiki społecznej: władza, konformizm i posłuszeństwo 276 Co ujawniły badania nad wpływem sytuacji 277 Uwaga! Mogą działać atrybucje egotystyczne 278 Badania Ascha nad konformizmem: podporządkowywanie się 279 Ślepe posłuszeństwo wobec autorytetu: wstrząsające badania Milgrama 281 Paradygmat badań Milgrama nad posłuszeństwem 281 Wynik przewidywany przez ekspertów 284 Wstrząsająca prawda 284 Wariacje na temat posłuszeństwa 285 Dziesięć wniosków wynikających z badań Milgrama: jak tworzyć złe pułapki na dobrych ludzi 286 Replikacje i modyfikacje Milgramowskiego modelu posłuszeństwa 287 Niewłaściwe postępowanie pielęgniarek wobec pacjentów pod wpływem poleceń lekarzy 288 Administracyjne posłuszeństwo wobec autorytetu 289 Posłuszeństwo seksualne wobec autorytetu: numer z rewizją osobistą 290 Podobieństwo do nazistów: czy mogłoby to się zdarzyć w Twoim mieście? 292 Produkowanie nazistów w amerykańskiej klasie szkolnej 292 Kształtowanie małych bestii w szkole podstawowej: oczy brązowe przeciw oczom niebieskim 294 Poparcie na Hawajach dla „ostatecznego rozwiązania”: uwolnienie świata od nieprzystosowanych 295 Nakłanianie zwykłych mężczyzn do niezwykłego mordowania 296 Banalność zła 299 Oprawcy i kaci: typy patologiczne czy imperatywy sytuacyjne? 300 „Doskonali żołnierze 11 września” i „zwykłe brytyjskie chłopaki” dokonują na nas zamachów bombowych 302 Ostateczny test ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu: zabijanie własnych dzieci na rozkaz 303 Rozdział 13. Badanie dynamiki społecznej: deindywiduacja, dehumanizacja i zło bezczynności 309 Deindywiduacja, anonimowość i destrukcyjność 310 Szokujące zachowanie anonimowych kobiet 311 Mądrość kulturowa: jak sprawić, żeby wojownicy zabijali na wojnie, ale nie w domu 314 Deindywiduacja przekształca naszą apollińską naturę w naturę dionizyjską 315 Efekt zapustów: wspólna deindywiduacja jako ekstaza 316 Dehumanizacja i odłączenie moralne 317 Dehumanizacja eksperymentalna: określanie studentów mianem zwierząt 318 Mechanizmy odłączania moralnego 320 Zrozumienie dehumanizacji nie jest równoznaczne z jej usprawiedliwieniem 321 Kreowanie zdehumanizowanych wrogów państwa 321 Zło bezczynności: bierność przypadkowych świadków 323 Przypadek Kitty Genovese: psychologowie społeczni spieszą na ratunek, poniewczasie 323 Badania nad interwencją przypadkowych świadków 324 Jak dobrzy są Dobrzy Samarytanie, którzy się spieszą? 325 Zinstytucjonalizowane zło bezczynności 326 Dlaczego sytuacje i systemy są ważne 327 Oszacowanie siły sytuacji 328 Następny etap: o jabłkach, skrzynkach, grubych rybach i ważniakach 329 Rozdział 14. Znęcanie się i tortury w więzieniu Abu Ghraib: zrozumienie i personalizacja jego okropności 333 Zrozumieć bezsensowne znęcanie się 336 Czas kwitnących jabłoni w stolicy 337 Miejsce: Więzienie Abu Ghraib 338 Wysoka wieża jako cel ataków moździerzowych 339 Nowy dowódca przybywa na miejsce, ale nie widzi nic 340 „Chip” Frederick jakiego poznałem 342 Przebieg służby Fredericka w więziennictwie i wojsku 343 Oceny psychologiczne 344 Zgniłe jabłko czy owoc w najlepszym gatunku? 346 Sytuacja: koszmary i zabawy nocne na Kondygnacji 1A 346 Przygotowanie i odpowiedzialność 347 Nieustanna praca nocna 348 Wielu innych występujących na tej całonocnej scenie 349 Czynnik strachu 352 Porównania ze strażnikami w Stanfordzkim Eksperymencie Więziennym 353 Dynamika seksualna na Kondygnacji 1A 356 Uwagi ostrzegawcze 357 Katalizator Graner 357 Inne spojrzenia na Charlesa Granera 358 Zdjęcia jako trofea: udokumentowana cyfrowo deprawacja 360 Cyfrowa siła 361 „Zdjęcia-trofea” w innych czasach 361 Ekshibicjoniści występujący dla podglądaczy 362 Złożone motywy i dynamika społeczna 362 Inscenizowane zdjęcia wykorzystywane do grożenia zatrzymanym 363 Uzyskanie statusu, dokonanie zemsty 363 Deindywiduacja i efekt zapustów 364 Porównywalne okrucieństwa dokonywane przez żołnierzy brytyjskich i żołnierzy amerykańskich z elitarnych jednostek 365 Postawienie sierżanta Ivana Fredericka przed sądem 366 Proces 367 Wyrok 368 Parę istotnych porównań 368 Przekształcenie strażnika więziennego Ivana Fredericka w więźnia numer 789689 370 Uwagi końcowe 370 Rozdział 15. System przed sądem: współudział dowództwa 376 Dochodzenia w sprawie Abu Ghraib ujawniają wady systemu 377 Raport Rydera jako pierwszy wysłał sygnały ostrzegawcze 378 Raport Taguby jest gruntowny i surowy 379 Zaniedbania w komunikacji, szkoleniu i dowodzeniu 380 Taguba atakuje zaniedbujących obowiązki nieudolnych dowódców 381 Raport Faya i Jonesa rozszerza zakres osób odpowiedzialnych – ku górze i na zewnątrz 383 Współdziałanie z bezprawnymi akcjami CIA jako „praca zespołowa” 384 Stwarzanie niezdrowego środowiska pracy 384 Kiedy zeznania obronne żołnierzy Żandarmerii Wojskowej okazują się prawdziwe 385 Porządne psy popełniają obrzydliwe świństwa 385 Nadzy więźniowie są więźniami zdehumanizowanymi 386 Ustalanie winnych: oficerowie, Wywiad Wojskowy, przesłuchujący, analitycy, tłumacze i personel medyczny 386 Raport Schlesingera określa winę 387 Rozpowszechnienie okrucieństw dokonywanych przez wojsko 387 Główne obszary problemowe i warunki utrudniające 388 Znów mamy do czynienia z porażką dowództwa 388 Psychologia społeczna nieludzkiego traktowania innych 389 Nauki wynikające z Stanfordzkiego Eksperymentu Więziennego 389 Raport Human Rights Watch: „Unikanie odpowiedzialności za tortury?” 390 Wielu maltretujących, niewielu ukaranych, oficerowie wychodzą na wolność 391 Human Rights Watch sięga do górnych poziomów hierarchii służbowej 392 Pozbawić nietykalności architektów polityki niezgodnej z prawem 393 Przed sądem: sekretarz obrony Donald Rumsfeld 393 Przed sądem: były dyrektor CIA George Tenet 395 „Lodowy Człowiek” znika 395 Przed sądem: generał broni Ricardo Sanchez 397 Przed sądem: generał dywizji Geoffrey Miller 399 Tortury, wszędzie tortury i okaleczanie 401 Ujawnienie powszechnego stosowania okrucieństw wobec więźniów przed Abu Ghraib 401 Piechota Morska z zimną krwią morduje irackich cywilów 402 Następni przed sąd: świadkowie oskarżenia 405 Elitarni żołnierze tak postępują: 82 Dywizja Powietrznodesantowa łamie kości i pali fotografie 409 „Laski od tortur” wykonują taniec erotyczny z więźniami w „konfesjonale” Guantánamo 410 Inne ujawnione fakty dotyczące przestępstw i występków w Guantánamo 412 „Zlecanie” tortur na zewnątrz 412 Dotrzeć do szczytu: obarczenie odpowiedzialnością Dicka Cheneya i George’a W. Busha 414 Wojna z terrorem ukształtowała zmianę paradygmatu tortur 414 Wiceprezydent Dick Cheney jako „wiceprezydent od tortur” 416 Prezydent George W. Bush jako „głównodowodzący czasu wojny” 417 Notatki służbowe o torturach 417 Grupa Robocza Dochodzeń Karnych Departamentu Obrony przeciwna przesłuchaniom w Guantánamo 419 Obsesja na punkcie wojny z terrorem 419 Sędziowie przysięgli, proszę o werdykt 421 Wpuśćmy trochę słońca 421 Rozdział 16. Przeciwstawianie się wpływom sytuacyjnym i sławienie heroizmu 428 Uczenie się, jak stawiać opór niepożądanym wpływom 430 Dualizm: odłączenie a nasycenie 430 Dziesięcioetapowy program stawiania oporu niepożądanym wpływom 431 Paradoksy heroizmu 436 Heroizm i bohaterowie – co to takiego? 438 Definicje bohaterów i heroizmu 439 Bohaterowie wojskowi 440 Bohaterowie cywilni 441 Bohaterowie ryzyka fizycznego a bohaterowie ryzyka społecznego 442 Nowa taksonomia heroizmu 443 Przykładowe sylwetki bohaterów 447 Bohaterowie apartheidu 447 Bohater antykomunistyczny 447 Bohaterowie wojny wietnamskiej 448 Żołnierz, który podniósł alarm podczas wojny w Iraku 449 Bohaterowie Jonestown 451 Wielowymiarowy model heroizmu 453 Kontrasty heroizmu: niezwykły czy banalny 454 O banalności zła 454 O banalności heroizmu 456 Heroizm jako potwierdzenie wspólnoty ludzkiej 458 Indeks nazwisk 463 Indeks rzeczowy 472