Pojęcie ludobójstwa w kontekście orzecznictwa międzynarodowych trybunałów karnych ad hoc

Pojęcie ludobójstwa w prawie międzynarodowym publicznym zostało zdefiniowane w Konwencji z 1948 r. w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa i na płaszczyźnie normatywnej nie podlegało zmianom. Jednocześnie jednak ewoluowało, kreując nowe standardy dla ochrony praw człowieka w kontekście karania jednostek za zbrodnie prawa międzynarodowego. Szczególną rolę w tej ewolucji odegrało orzecznictwo międzynarodowych trybunałów karnych ad hoc. Niniejsza książka ma udzielić odpowiedzi na pytanie, jaki wpływ wywarło dotychczasowe orzecznictwo międzynarodowych trybunałów karnych ad hoc na pojęcie ludobójstwa. Praca podejmuje także kwestię wpływu orzecznictwa tych trybunałów na utworzenie i kształt Międzynarodowego Trybunału Karnego.

Karolina Wierczyńska, dr nauk prawnych, absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego, obecnie adiunkt w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk oraz sekretarz redakcji czasopisma Polish Yearbook of International Law. Jej zainteresowania naukowe oscylują wokół prawa międzynarodowego humanitarnego, praw człowieka, użycia siły przez państwo oraz odpowiedzialności międzynarodowej państwa i jednostki.

Wprowadzenie 9 ROZDZIAŁ 1 11 Geneza definicji zbrodni ludobójstwa, tło historyczne 11 1.1. Powstanie definicji ludobójstwa 11 1.2. Prace ONZ nad kodyfikacją zbrodni ludobójstwa – rezolucja Zgromadzenia Ogólnego 96(I) i projekty przedstawione przez państwa 18 1.3. Ludobójstwo w procesie norymberskim 24 1.4. Zasady norymberskie 27 1.5. Karanie ludobójstwa w okresie powojennym przed sądami krajowymi 29 1.6. Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 r. – wprowadzenie 34 1.6.1. Obowiązki państw w świetle postanowień Konwencji 35 1.6.2. Elementy zbrodni ludobójstwa 37 1.6.2.1. Mens rea zbrodni ludobójstwa 38 1.6.2.2. Actus reus zbrodni ludobójstwa 40 1.6.2.3. Grupy ludności chronione przez Konwencję 41 1.7. Ekstradycja i proces Eichmanna. 45 1.8. Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec najcięższych zbrodni 48 1.9. Podsumowanie 50 ROZDZIAŁ 2 51 Ściganie zbrodni ludobójstwa przez trybunały międzynarodowe 51 2.1. Powstanie i kompetencje trybunału jugosłowiańskiego 51 2.1.1. Rozpad byłej Jugosławii – rys historyczny 51 2.1.2. Reakcja społeczności międzynarodowej na konflikt w byłej Jugosławii 53 2.1.3. Prace Specjalnego Sprawozdawcy i Komisji Ekspertów 54 2.1.4. Rezolucje Rady Bezpieczeństwa 808 i 827 ustanawiające Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii 55 2.1.5. Kwestia legalności trybunału jugosłowiańskiego 56 2.1.6. Jurysdykcja MTKJ 59 2.1.6.1. Kompetencje ratione materiae 59 2.1.6.2. Kompetencje ratione personae 63 2.1.6.3. Kompetencje ratione loci i ratione temporis 65 2.2. Ludobójstwo w orzecznictwie trybunału jugosłowiańskiego 65 2.2.1. Sprawa Jelisicia i Sikiricy 66 2.2.2. Sprawa Krsticia 73 2.2.2.1. Zamiar a motyw 74 2.2.2.2. Definicja grupy 75 2.2.2.3. Zamiar przestępczy 75 2.2.2.4. Wyniszczenie grupy „w części” 76 2.2.2.5. Indywidualna odpowiedzialność Krsticia Teorie joint criminal enterprise i command responsibility 77 2.2.2.6. Odpowiedzialność Krsticia: ludobójstwo czy współudział w ludobójstwie? 81 2.2.2.7. Obalenie interpretacji Izby Orzekającej przez Izbę Apelacyjną. Pomocnictwo (aid and abet) w popełnieniu ludobójstwa 83 2.2.2.8. Krytyka orzeczenia w sprawie Krsticia 89 2.2.3. Współudział w ludobójstwie poprzez pomocnictwo w zbrodni – sprawa Vidoje Blagojevicia 90 2.2.3.1. Uwagi do sprawy Blagojevicia 93 2.2.3.2. Sprawa Popovicia i innych 94 2.2.4. Inne próby osądzenia zbrodni ludobójstwa przez trybunał jugosłowiański 99 2.2.5. Sprawa Slobodana Miloševicia przed trybunałem jugosłowiańskim 103 2.3. Wkład działalności trybunału w kreowanie „nowego” pojęcia ludobójstwa, m.in. pojęcie czystki etnicznej 104 2.3.1. Czy czystka etniczna to ludobójstwo? 105 2.3.2. Wpływ orzecznictwa trybunału na kreowanie nowego pojęcia ludobójstwa 108 2.3.2.1. Zamiar ludobójstwa 109 2.3.2.2. Grupa rasowa, religijna, narodowa, etniczna 109 2.3.2.3. Wyniszczenie grupy w całości i części 110 2.3.2.4. Odpowiedzialność indywidualna sprawcy 110 2.3.2.5. Podsumowanie 111 ROZDZIAŁ 3 113 Ludobójstwo w orzecznictwie trybunału rwandyjskiego 113 3.1. Powstanie i kompetencje trybunału rwandyjskiego Geneza konfliktu – rys historyczny. Reakcja społeczności międzynarodowej 113 3.1.1. Raporty Specjalnego Sprawozdawcy Prace Komisji Ekspertów. Utworzenie trybunału 115 3.2. Jurysdykcja MTKR 118 3.2.1. Kompetencje ratione materiae 118 3.2.2. Kompetencje ratione personae 119 3.2.3. Kompetencje ratione loci i ratione temporis 120 3.3. Przełomowa decyzja Izby Apelacyjnej w sprawie ludobójstwa w Rwandzie 120 3.4. Dorobek trybunału rwandyjskiego w kontekście pojęcia zbrodni ludobójstwa 121 3.4.1. Sprawa Akayesu 124 3.4.2. Sprawa Kambandy 132 3.4.3. Sprawa Clementa Kayishemy i Obeda Ruzindany 135 3.4.4. Sprawa Georges’a Rutagandy 143 3.5. Wkład działalności trybunału w kreowanie „nowego” pojęcia ludobójstwa 147 3.5.1. Pojęcie grupy 148 3.5.2. Wyrażenie „w całości” lub „w części” 150 3.5.3. Zamiar 150 3.5.4. Actus reus zbrodni ludobójstwa 152 3.5.5. Indywidualna odpowiedzialność za zbrodnię ludobójstwa 155 3.6. Relacje pomiędzy zbrodniami, czy istnieje hierarchia zbrodni w prawie międzynarodowym? 157 3.7. Podsumowanie 161 ROZDZIAŁ 4 163 Ludobójstwo w XXI wieku. Wpływ trybunałów tymczasowych na powstanie Międzynarodowego Trybunału Karnego 163 4.1. Zapobieganie zbrodni ludobójstwa 163 4.2. Utworzenie MTK 167 4.2.1. O idei utworzenia trybunału karnego 167 4.2.2. „Od projektu do konwencji” 170 4.2.3. Charakterystyka trybunału 174 4.2.3.1. Zasady 174 4.2.3.2. Wybrane kompetencje trybunału w kontekście zbrodni ludobójstwa 175 4.2.3.2.2. Kompetencje ratione personae 181 4.3. Różnice pomiędzy MTK a trybunałami ad hoc 182 4.4. Ewolucja definicji ludobójstwa w orzecznictwie Trybunałów ad hoc. Rozwiązania przyjęte w MTK w świetle orzecznictwa trybunałów ad hoc dotyczącego zbrodni ludobójstwa 183 4.5. Współczesny wymiar zbrodni ludobójstwa 191 Bibliografia 201 Spis wykorzystanych aktów oskarżenia, orzeczeń i decyzji sądów oraz trybunałów (sporządzony alfabetycznie według nazwisk osób oskarżonych lub nazw spraw) 209 Orzeczenia i decyzje trybunałów karnych 209 Orzeczenia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości 210 Orzeczenia innych sądów karnych 211 Akty oskarżenia 211