W poszukiwaniu godności

Monografia podejmuje problem godności człowieka w świetle wyzwań XXI w. oraz obecnej kondycji ludzkości. Jednocześnie szuka genezy współczesnego rozumienia godności, manifestującej się w ważności, równości, braterstwie czy wolności człowieka w wybranych, starożytnych metaforach, formujących przez wieki rozumienie tożsamości istoty ludzkiej. W swoich analizach autor odnosi się do ustaleń m.in. Platona, Grzegorza z Nyssy, Kanta, Heideggera, Arendt, Berlina, LaKoffa czy Habermasa. Książka rozważa problem godności człowieka z wielu perspektyw. Zadaje ważne pytania, w sposób krytyczny i demitologizujący odnosi się do utrwalonych interpretacji. Każdy rozdział kończy tzw. diatryba, w której zostaje wskazane alternatywne odczytanie danej metafory. W dialektycznym odniesieniu do kwestii godności, książka stanowi novum na gruncie polskim i zagranicznym.

Od autora: od muralu do pytania o godność człowieka 3 I. Wokół godności, metafory i roli religii we współczesnym świecie. Wprowadzenie metodologiczne 8 Najlepszy/najgorszy ze światów 8 Pytanie o godność człowieka 14 Perspektywa teologii filozoficznej 19 Metaforyczna natura języka 22 Demitologizacja, czyli religia w post­religijnym świecie 31 Tradycja demitologizacji 31 Jürgen Habermas – rola religii w post­religijnym świecie 37 Status quaestionis, metodologia 46 II. Koncepcja imago Dei – ważność człowieka 52 Obraz Boga w Biblii 52 Teologiczne ujęcie koncepcji imago Dei 59 Imago Dei w perspektywie substancjalnej, relacyjnej i funkcjonalnej 59 Imago Dei a odpowiedzialność społeczna człowieka w myśli Grzegorza z Nyssy 62 Imago Dei jako symbol godności człowieka w myśli Jürgena Moltmanna 68 Imago Dei jako symbol ważności człowieka 72 Diatryba: Koncepcja imago Dei – ważność człowieka. Czy rzeczywiście? 76 III. Koncepcja apokatastazy – równość człowieka 80 Filozoficzna koncepcja apokatastazy 80 Kosmiczny wymiar apokatastazy 81 Osobowy wymiar apokatastazy 83 Założenia filozoficznej koncepcji apokatastazy 93 Chrześcijańska koncepcja uniwersalnego zbawienia 97 Postaci apokatastazy na gruncie chrześcijańskim 100 Obrońcy i oskarżyciele 120 Średniowieczny i nowożytny wymiar chrześcijańskiej apokatastazy 130 Apokatastaza jako symbol równości człowieka 141 Diatryba: Koncepcja apokatastazy – równość człowieka. Czy rzeczywiście? 145 IV. Koncepcja Adama – solidarność międzyludzka 151 Adam w biblijnym micie początku 151 Człowiek w pierwszym opisie stworzenia 151 Człowiek w drugim opisie stworzenia 155 Upadek Adama i dalsze losy ludzkości 157 Adam w tradycji judaistycznej i wczesnochrześcijańskiej 160 Adam – znaczenie w Biblii hebrajskiej 160 Adam w pismach wczesnego judaizmu 166 Adam w tradycji wczesnochrześcijańskiej 177 Adam w Nowym Testamencie 177 Adam w pismach apologetów i ojców apostolskich 186 Adam a ludzka współzależność – Grzegorz z Nyssy 197 Uniwersalny i kolektywny wymiar antropologii w myśli Grzegorza z Nyssy 198 Parenetyczny wymiar antropologii Grzegorza z Nyssy: troska o drugiego człowieka 206 Adam jako symbol współzależności i solidarności międzyludzkiej 212 Diatryba: Biblijny Adam – solidarność międzyludzka. Czy rzeczywiście? 217 V. Jaskinia Platona – wolność człowieka 226 Wolność negatywna i pozytywna – Isaiah Berlin 227 Jaskinia Platona a problem wolności 231 Platońska wykładnia metafory jaskini 235 Jaskinia Platona w myśli neoplatońskiej i wczesnochrześcijańskiej 243 Martin Heidegger i Hannah Arendt – wolność egzystencjalna i polityczna 251 Martin Heidegger – wyjście i powrót do jaskini platońskiej 251 Hannah Arendt – wolność więźniów jaskini a wolność filozofa 256 Jaskinia Platona jako symbol wolności człowieka 261 Diatryba: Jaskinia Platona – wolność człowieka. Czy rzeczywiście? 263 VI. Zakończenie 271 Bibliografia 290 Summary 328 Indeks osobowy 345 Indeks rzeczowy 350 Wykaz skrótów 356