Korespondencja pierwszych polskich dyplomatów wojskowych 1918–1945

Polska dyplomacja okresu II wojny światowej to przede wszystkim wysiłki o odzyskanie niepodległości, zabiegi o jak najszersze międzynarodowe uznanie rządu emigracyjnego, a także starania dyplomatów o zachowanie ciągłości państwa. Ogromnym wyzwaniem była opieka nad setkami tysięcy polskich uchodźców, a także wsparcie w tworzeniu armii polskiej. Zadaniem dyplomacji było również informowanie opinii publicznej o brutalności okupacji, powszechnie znana jest w tym zakresie misja Jana Karskiego1. Zatem trudno nie zgodzić się z Piotrem Długołęckim, że „polska dyplomacja robiła, co mogła, by poinformować świat, co dzieje się pod okupacją niemiecką i radziecką. Politycy z państw zachodnich, z państw alianckich, byli zasypywani przeróżnymi notami, informacjami, memorandami. Polska dyplomacja starała się informować nie tylko w pierwszym etapie wojny, ale i pod koniec”2. Bardzo ważnym zadaniem polskiej dyplomacji, które nabrało szczególnego znaczenia i zaangażowania pod koniec wojny, była walka o demokratyczny ustrój i granice Polski. Nie bez znaczenia były także próby unormowania stosunków z ZSRR, ale przede wszystkim zabiegi o wsparcie sojuszników dla sprawy polskiej. Wszystkie te wysiłki dyplomatyczne były realizowane w skrajnie niesprzyjających warunkach związanych z trwającą wojną oraz problemami dotyczącymi utrzymania, a czasami z potrzebą rozbudowy, siatki polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych. Polska dyplomacja, odrodzona i z tak wielkim wysiłkiem na nowo utworzona w 1918 roku, 1 września 1939 roku weszła w nowy rozdział swojej historii, ponieważ zmuszona została zmierzyć się z największym wyzwaniem dla Polski – ryzykiem całkowitego zniszczenia państwa przez Niemcy i ZSRR. We wrześniu 1939 roku Polska miała na całym świecie 10 ambasad, 20 poselstw, 24 konsulaty generalne i 42 konsulaty oraz blisko 130 konsulatów honorowych3. Wybuch wojny (a w konsekwencji rozwój wydarzeń politycznych w kolejnych latach jej trwania) spowodował, że sieć polskich placówek musiała być poddana znacznym zmianom. Początek wojny oznaczał także kres działalności ambasady w Berlinie i 14 urzędujących w Niemczech urzędów konsularnych. 1 Więcej na temat misji oraz biografii Jana Karskiego zob. I. Hofman, Jan Karski. Misja kompletna, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2015. 2 Więcej zob. https://wpolityce.pl/historia/242566-msz-czasu-wojny-polska-dyplomacja-robilaco- mogla-by-poinformowac-swiat-co-dzieje-sie-pod-okupacja-niemiecka-i-sowiecka-filmy [dostęp: 25.08.2022]. 3 Źródło: Wydział Dyplomacji Historycznej Departamentu Dyplomacji Publicznej i Kulturalnej Ministerstwa Spraw Zagranicznych, http://pai.media.pl/historia/dyplomacja_2_ws/003.php, [dostęp: 12.08.2022]. 16 Natomiast agresja ZSRR na Polskę oznaczała likwidację placówek w Moskwie, Kijowie i Leningradzie. W późniejszym okresie, z powodu nacisków władz niemieckich, zamknięte zostały także polskie przedstawicielstwa w kolejnych państwach, a mianowicie na Węgrzech, w Rumunii, Bułgarii, Jugosławii, Grecji i Finlandii. W kolejnych latach, po przystąpieniu do wojny Włoch, ambasada RP w Rzymie także zmuszona została zakończyć funkcjonowanie. Zajęcie przez Niemcy Danii, Norwegii, Belgii i Holandii skutkowało likwidacją kolejnych polskich placówek w tych krajach. Natomiast po upadku Francji prezydent i rząd RP ewakuowali się do Londynu. Kapitulacja Francji wymusiła zamknięcie ambasady i konsulatu w Paryżu oraz konsulatów w Lille, Strasburgu i Bordeaux. W konsekwencji zamykania ambasad i poselstw kończyli swoją działalność w tych państwach także polscy attaché wojskowi. Zdecydowana większość z ówczesnych dyplomatów w mundurach w dalszym ciągu aktywnie angażowała się w działalność dyplomatyczno-wojskową, a także aktywnie uczestniczyła w walkach o niepodległość Polski. W swych dotychczasowych siedzibach, po wybuchu II wojny światowej, pozostały ambasady w Londynie, Waszyngtonie i Ankarze oraz poselstwa w Bernie, Buenos Aires, Lizbonie, Madrycie, Rio de Janeiro, Szanghaju, Sztokholmie, Kairze i Teheranie. W tych państwach polscy dyplomaci mogli kontynuować swoją pracę na dotychczasowych warunkach, ale w zdecydowanie odmiennych okolicznościach z uwagi na funkcjonowanie polskiego rządu na emigracji. Agresja Niemiec na ZSRR wpłynęła także na zmianę sytuacji geopolitycznej na świecie. Wielka Brytania, która została osamotniona w walce z Niemcami, upatrywała sojusznika w ZSRR. Równocześnie polski rząd w Londynie widział możliwość normalizacji stosunków dyplomatycznych z ZSRR. Podpisany w 1941 roku tzw. układ Sikorski-Majski4 pozwalał na nawiązanie stosunków dyplomatycznych i akredytowanie przedstawicieli Polski i ZSRR przy ich rządach. Podpisanie układu było skutkiem wywołania kryzysu w polskim rządzie i w konsekwencji ustąpienie A. Zalewskiego ze stanowiska ministra spraw zagranicznych. Zawarty układ umożliwił jednak otwarcie ambasady polskiej w Moskwie oraz 21 delegatur rozmieszczonych na całym terytorium państwa radzieckiego. Jednym z głównych zadań delegatur było niesienie pomocy polskim obywatelom deportowanym przez ZSRR w latach 1939–1941 z ziem polskich zajętych w 1939 roku. Jednak po odkryciu grobów katyńskich w 1943 roku delegatury zakończyły swoją działalność. W kwietniu 1943 roku władze ZSRR – odpowiedzialne za zbrodnie katyńskie na kilku tysiącach polskich oficerów – postanowiły zerwać stosunki dyplomatyczne z Polską. Równocześnie w lipcu 1943 roku w katastrofie lotniczej w Gi- 4 Więcej na temat układu Sikorski-Majski zob. wywiad Wojciecha Kozłowskiego z prof. Pawłem Wieczorkiewiczem, https://muzhp.pl/pl/e/25/uklad-sikorski-majski [dostęp: 28.08.2022]. 17 braltarze zginął generał Sikorski, który sprawował nie tylko funkcję premiera, ale także głównodowodzącego Siłami Zbrojnymi RP. Jego charyzma, autorytet wśród żołnierzy, uznanie międzynarodowe i bezpośrednie zaangażowanie w kreowanie polityki zagranicznej były niepodważalne, więc trudnym zadaniem dla jego następców było sprostanie takim standardom. Wydarzenia te poważnie osłabiły pozycję Polski na arenie międzynarodowej mimo dalszej aktywności polskiej dyplomacji oraz rozbudowy sieci placówek dyplomatycznych i konsularnych. Zakończenie kampanii wrześniowej nie oznaczało zaprzestania działania polskiej dyplomacji, gdyż – na mocy konstytucji z 1935 roku – już 30 września 1939 roku w Paryżu został zaprzysiężony nowy prezydent RP, Władysław Raczkiewicz, wraz z nowym rządem. Powstały we Francji gabinet gen. Władysława Sikorskiego uosabiał formalnoprawną ciągłość polskiej państwowości. Funkcjonował resort spraw zagranicznych, swoje zadania realizowały także akredytowane w okresie międzywojennym placówki (poza państwami agresorami), prowadzone też były prace dyplomatyczne i konsularne. Jednym z głównych zadań polskich placówek MSZ było utrzymanie międzynarodowej pozycji Polski. Równie ważne były działania nakreślone przez rząd na uchodźstwie, które dotyczyły celów wojskowych. W szczególności nastawione były one na wyzwolenie państwa spod okupacji i stworzenie optymalnych warunków jego powojennej odbudowy. W ocenie rządu w Londynie najskuteczniejsza droga do osiągnięcia tego celu wiodła przez umacnianie i rozbudowę systemu sojuszy politycznych i wojskowych oraz budowę na obczyźnie polskiej armii. Do czerwca 1941 roku dotyczyło to Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, a po wybuchu wojny sowiecko- -niemieckiej – także Armii Polskiej w ZSRR. Poszukiwano także wsparcia dla sprawy polskiej poza Europą. Dowodem na znaczenie kontaktów z państwami pozaeuropejskimi stało się podniesienie poselstwa z Szanghaju do rangi ambasady. Zgodnie z życzeniami władz chińskich ambasada została przeniesiona do miasta Chongqing. Równie ważne było otwarcie poselstw w Ottawie i Bagdadzie. Zakres zadań oraz działalności i możliwości attaché wojskowych w okresie II wojny światowej był pod wieloma względami podobny jak w latach 1914– 1918. Niestety polska dyplomacja wojskowa nie miała w tym zakresie doświadczeń. Państwa neutralne ponownie były zainteresowane rozpoznawaniem nowego sprzętu i uzbrojenia wojskowego oraz charakteru prowadzonej wojny i zamiarów stron walczących5. Natomiast szpiegostwo stało się tak istotną częścią pracy attaché, że – zdaniem niemieckiego historyka Alfreda Vagtsa – odróżnienie szpiegów od attaché stało się prawie niemożliwe6. Niewątpliwie stawiało to ów- 5 A. Vagts, The Military Attaché, Princeton University Press, New Jersey 1967, s. 64 6 Ibidem, s. 72–73. 18 czesną dyplomację wojskową w kolizji z celami klasycznej dyplomacji jako instytucji międzynarodowej, z definicji działającej zgodnie z prawem. Vagts pokazuje jednak trwałe przenikanie się obu tych kwestii w pracy wojskowej dyplomacji. Wielu polskich attaché wojskowych, przedstawicieli czy też pełnomocników wojskowych, w okresie II wojny światowej wykonywało wprost zadania wywiadowcze. Zadania te były realizowane także dla służb Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Rząd RP na uchodźstwie nadal posługiwał się instytucją ataszatów wojskowych. Przykładem tego są opracowywane instrukcje specjalistyczne np. „Instrukcja sporządzania obowiązkowych dokumentów przez attaché wojskowych sił zbrojnych”7 czy też inna instrukcja przygotowana dla attaché wojskowego w Budapeszcie8, która dotyczyła ewakuacji pojazdów należących do skarbu państwa. Należy jednak podkreślić, że ogólne zasady ich działania oparte były na instrukcji z okresu międzywojennego. W lipcu 1945 roku, wraz z cofnięciem rządowi w Londynie uznania przez mocarstwa zachodnie na rzecz Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, praktycznie zakończone zostały działania w ramach dyplomacji wojskowej. Gabinet kierowany przez Tomasza Arciszewskiego funkcjonował wprawdzie dalej, ale jego wpływ na międzynarodowe aspekty sprawy polskiej stał się marginalny. Wyparła go, niestety, dyplomacja „nowej” Polski, niesuwerennej i podporządkowanej dyrektywom płynącym z Moskwy oraz dyscyplinującemu wpływowi tzw. wspólnoty państw socjalistycznych. Struktura publikacji, którą niniejszym oddaję do rąk Czytelników, stanowi drugą część monografii zatytułowanej Korespondencja pierwszych polskich dyplomatów wojskowych 1918–1945 i poświęcona jest polskim attaché wojskowym 1939–1945. Drugi tom publikacji jest kontynuacją pierwszego i stanowi uzupełnienie informacji na temat działalności polskich attaché wojskowych w okresie II wojny światowej, jednocześnie wychodząc naprzeciw zapotrzebowaniu zarówno środowiska wojskowego, jak i akademickiego. Zawarte w książce informacje dokumentują mocne tradycje ówczesnej dyplomacji wojskowej oraz wskazują na zaangażowanie jej funkcjonariuszy w walkę z okupantem. Tom drugi, podobnie jak pierwszy, stanowi zbiór wybranych informacji, meldunków, raportów, opracowań, depesz oraz innych dokumentów z dziejów polskiej dyplomacji wojskowej, tym razem z okresu II wojny światowej. W pierwszej części monografii zostały przedstawione priorytety polskiej polityki zagranicznej i rola dyplomacji w ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej. Druga część poświęcona jest priorytetom polskiej polityki zagranicznej i znaczenia dyploma- 7 R. Szymaniuk, A. Wszendyrówny, A. Jaskuła (red.), Polska dyplomacja wojskowa 1918–1945. Wybór dokumentów, t. 1, Ministerstwo Obrony Narodowej, Warszawa 2014, s. 340 8 Ibidem, s. 326. 19 cji w czasie trwania tego konfliktu. W kolejnej, trzeciej części, opisałem główne kierunki zainteresowania naszych attaché wojskowych w latach 1939–1945 oraz krótko scharakteryzowałem najważniejsze w mojej ocenie dokumenty przesyłane przez polskich attaché wojskowych. Przedstawione zostały także losy wybranych attaché wojskowych po wybuchu wojny. Drugi tom publikacji zawiera 144 dokumenty, które są niezwykle interesujące i przedstawiają codzienną pracę attaché wojskowych, problemy organizacyjno- -logistyczne, ale przede wszystkim działalność informacyjną, wojskową oraz polityczną. Załączone obszerne raporty i sprawozdania oraz dokumenty i korespondencja dotyczą zarówno tej pisanej przez attaché wojskowych z różnych placówek, jak i Ministerstwa Spraw Wojskowych, Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego oraz Sztabu Naczelnego Wodza.

Wstęp .................................................................................................................................. 15 1. Polityka zagraniczna II RP w ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej – rola dyplomacji ........................................................................ 19 2. Polska polityka zagraniczna okresu II wojny światowej – rola dyplomacji ............... 27 3. Polskie ataszaty wojskowe w świetle dokumentów 1939–1945 ................................ 34 1939 R. 4. Depesza AWiL w Londynie do szefa Oddziału II Sztabu Głównego w sprawie sytuacji politycznej ................................................................................... 73 5. Radiotelegram AW w Berlinie do szefa Oddziału II Sztabu Głównego dotyczący sytuacji w Niemczech ............................................................................... 75 6. Radiotelegram AW w Berlinie do szefa Oddziału II Sztabu Głównego dotyczący artykułu informującego o sytuacji w rejonie Gdańska .............................. 77 7. Depesza AWiL w Londynie do szefa Oddziału II Sztabu Głównego dotycząca rozmieszczenia niemieckich jednostek wojskowych w bezpośrednim sąsiedztwie Polski ...................................................................................................... 78 8. Telegram szefa Wydziału Wojskowego Komisariatu Generalnego RP w Gdańsku do szefa Oddziału II Sztabu Głównego dotyczący sytuacji w Gdańsku .................... 79 9. Depesza Nr 3 AW w Ankarze (Turcja) dotycząca kontaktu ambasadora Niemiec z tureckim MSZ ......................................................................................................... 80 10. Depesza Nr 16/39 AW w Paryżu dotycząca relacji turecko-radzieckich ................... 81 11. NI ppłk. Tadeusza Machalskiego – AW w Ankarze – do szefa Oddziału II Sztabu Głównego w Warszawie ............................................................................................ 82 12. NI Nr 14/39 ppłk. Tadeusza Machalskiego – AW w Ankarze – do Naczelnego Dowództwa Wojsk Polskich we Francji w Paryżu dotycząca sytuacji w Turcji ........ 87 13. NI Nr 21/39 ppłk. Tadeusza Machalskiego – AW w Ankarze – do Naczelnego Dowództwa Wojsk Polskich w Paryżu w sprawie ewakuacji WP z Rumunii ............ 90 14. NI Nr 14/39 ppłk. Tadeusza Machalskiego – AW w Ankarze – do Naczelnego Dowództwa Wojsk Polskich we Francji w Paryżu dotycząca sytuacji w Turcji ........ 93 15. Pismo I Zastępcy Min. Spr. Wojsk. gen. bryg. M. Kukiela do AW w Budapeszcie dot. zagranicznej podróży służbowej ppłk. J. Kornausa i kpt. B. Jeżewskiego .......... 94 16. Pismo I Zastępcy Min. Spr. Wojsk. gen. bryg. M. Kukiela do AW (wg rozdzielnika) w sprawie ewakuacji fachowców do Francji, gdzie będą tworzone polskie placówki przemysłowe i zwalniania ich od wojska ..... 96 1940 R. 17. Pismo I Zastępcy Min. Spr. Wojsk. gen. bryg. M. Kukiela do AW w Budapeszcie w sprawie ewakuacji „B” na Bliski Wschód .............................................................. 97 18. Pismo Szefa Sztabu NW do AW w Budapeszcie w sprawie ewidencji majątku Oddziału II znajdującego się w AW .......................................................................... 99 19. Pismo I Zastępcy Min. Spr. Wojsk. gen. bryg. M. Kukiela do AW (wg rozdzielnika) w sprawie ewakuacji do Francji .................................................... 101 20. Wytyczne I Zastępcy Min. Spr. Wojsk. gen. bryg. M. Kukiela dla AW (wg rozdzielnika) w sprawie przyjazdu rodzin wojskowych do Francji .................... 102 21. Wytyczne I Zastępcy Min. Spr. Wojsk. gen. bryg. M. Kukiela dla AW (wg rozdzielnika) w sprawie przenoszenia fachowców do przemysłu wojennego .... 104 22. Pismo szefa Sztabu Głównego płk. Kędziora do AW (wg rozdzielnika) w sprawie organizowania poczty żołnierskiej do kraju ............................................. 106 23. Pismo Nr 84/40 ppłk. Tadeusza Machalskiego – AW w Ankarze – do szefa Sztabu Głównego w Paryżu w sprawie referatu prof. Górki i dr. Longchampsa w sprawach ukraińskich ............................................................. 108 24. NI Nr 85/40 ppłk. Tadeusza Machalskiego – AW w Ankarze – do szefa Oddziału II Sztabu Naczelnego Wodza w Paryżu dotycząca Rosji Sowieckiej ........ 112 25. NI Nr 127/40 ppłk. Tadeusza Machalskiego – AW w Ankarze – do szefa Oddziału II Sztabu Naczelnego Wodza w Paryżu dotycząca dyslokacji armii sowieckiej na podstawie danych uzyskanych w SG Turcji ............. 116 26. Pismo szefa Wydz. Admin. Rezerw, płk. dypl. Liebicha, do AW w Budapeszcie dotyczące wykazu imiennego juzistek ...................................................................... 119 27. Pismo II Zastępcy Ministra Spraw Wojskowych, gen. bryg. dr. Izydora Modelskiego, do AW przy Ambasadzie RP w Budapeszcie, Nr 31/WBH.Tjn.40 z 5 czerwca 1940 r., w sprawie nadsyłania materiałów historycznych dotyczących kampanii wrześniowej i życia uchodźców ..................................................................................................... 120 28. Protokół przekazania samochodu na potrzeby AW w Stambule ............................... 122 29. Depesza AW w Budapeszcie do I. wiceministra (do Londynu) w sprawie ewakuacji z Węgier oraz do Belgradu w sprawie odrzucenia grup przerzutowych .................... 123 30. Pismo (wg rozdzielnika) z Londynu (L.14610 w sprawie ramowych wytycznych do ewakuacji ............................................................................................................. 124 31. Depesza Nr L. 2806 AW w Budapeszcie do Belgradu w sprawie ewakuacji szeregowych i młodych oficerów .............................................................................. 125 32. Depesza Nr L. 2807 do Londynu w sprawie ewakuacji oficerów ............................. 125 33. Depesza z Belgradu do AW w Budapeszcie Nr 2151 z 2.08.1940 r. w sprawie ewakuacji z Węgier do Jugosławii ........................................................... 126 34. Depesza AW w Budapeszcie do Belgradu, Nr 2815 z 3.08.1940 r., w sprawie ewakuacji do Jugosławii .......................................................................... 126 35. Depesza z Belgradu do AW w Budapeszcie Nr 2245 z 6.08.1940 r. w sprawie ewakuacji z Węgier do Jugosławii ........................................................... 127 36. Depesza Nr 2262 z 9.08.1940 r. z Belgradu w sprawie problemów z ewakuacją z Węgier do Jugosławii ............................................................................................. 127 37. Depesza Nr 229 z 10.08.1940 r. ze Stambułu do AW w Budapeszcie w sprawie ewakuacji na Cypr .................................................................................... 128 38. Depesza AW w Budapeszcie do Londynu, Nr 2846 z 14.08.1940 r. w sprawie masowych wyjazdów Polaków z Węgier do Polski ................................. 128 39. Depesza z Belgradu do AW w Budapeszcie w sprawie wstrzymania ewakuacji (L. 2296) ............................................................ 129 40. Depesza Nr 2852/tj z 16.08.1940 r. od AW w Budapeszcie do Belgradu w sprawie ewakuacji ................................................................................................. 130 41. Depesza Nr 2853 z 17.08.1940 r. do Londynu, Belgradu, Bukaresztu i Stambułu w sprawie odwołania AW w Budapeszcie ................................................................ 130 42. Depesza Nr 2863 z 20.08.1940 r. od AW w Budapeszcie do Belgradu w sprawie przyjęcia fali pierwotnej (ewakuacji z Jugosławii na Węgry) .................. 131 43. Depesza Nr 2873 z 25.08.1940 r. od AW w Budapeszcie do Londynu w sprawie wyjazdu AW w Budapeszcie z Węgier ..................................................... 132 44. Depesza Nr 1659 z 27.08.1940 r. od szefa Sztabu Głównego w Londynie do AW w Budapeszcie w sprawie organizacji ewakuacji z Węgier ........................... 133 45. Depesza Nr 2883 z 29.08.1940 r. od AW w Budapeszcie do szefa Sztabu Głównego w Londynie w sprawie potrzeb finansowych na zabezpieczenie żołnierzy internowanych na Węgrzech ......................................... 134 46. Depesza Nr 390/40 AW w Stambule do AW w Atenach, Budapeszcie, Belgradzie i Bukareszcie w sprawie ścisłego stosowania rozkazów Naczelnego Wodza dotyczących ewakuacji .............................................................................................. 135 47. Depesza Nr 2902 z 2.09.1940 r. od AW w Budapeszcie do Londynu w sprawie problemów z ewakuacją z Węgier do Jugosławii ..................................... 137 48. Depesza Nr L. 1745 do AW w Budapeszcie, Bukareszcie, Stambule i Jerozolimie w sprawie postępowania na wypadek likwidacji ataszatu .......................................... 138 49. Pismo szefa Sztabu Naczelnego Wodza, płk. dypl. Klimeckiego do gen. Regulskiego AW przy Ambasadzie RP w Londynie w sprawie podporządkowania AM i AL ...... 139 50. Pismo NW i M. Spr. Wojsk. gen. dyw. W. Sikorskiego do szefa Kierownictwa Marynarki Wojennej wyjaśniające podporządkowanie AM i AL pod AW przy Ambasadzie RP w Londynie ............................................................... 140 1941 R. 51. Pismo szefa Intendentury Sztabu NW, gen. bryg. Masnego do AW w Londynie w sprawie pobierania doraźnych zaliczek na cele reprezentacyjne ............................ 141 52. Pismo szefa Intendentury Sztabu NW, gen. bryg. Masnego, do komendanta Kwatery Głównej NW w sprawie przyznania AW w Londynie miesięcznego ryczałtu na utrzymanie samochodu służbowego ................................. 142 54. Protokół zdawczo-odbiorczy spisany w Ankarze 6 maja 1941 r. ............................... 144 55. Notatka ppłk. Czerwenki do szefa Oddz. II Sztabu NW w sprawie stosunków polsko-jugosłowiańskich ........................................................ 145 56. Depesza Nr 5347 z 24.10.1941 r. szefa Oddz. II Sztabu NW do ppłk. Czerwenki w sprawie uposażenia zastępcy AW .......................................... 146 57. Prośba ppłk Czerwenki do dowódcy Wojsk Polskich na Środkowym Wschodzie o zgodę na wysłanie depeszy do szefa Oddz. II NW ................................................. 147 58. NI AW w Kujbyszewie gen. bryg. R. Wolikowskiego w sprawie organizacji i uzbrojeniu Armii Polskiej w ZSRR oraz skupieniu obywateli polskich w Uzbekistanie .......................................................................................................... 148 1942 R. 59. Pismo Nr D.115/42 z Ambasady RP w Moskwie w sprawie przekazania budynku do dyspozycji Ataszatu Wojskowego ........................................................................ 150 60. Pismo Nr 64/42 AW w Kujbyszewie gen. bryg. R. Wolikowskiego do Ambasady RP w Moskwie w sprawie stanu technicznego budynku przekazanego do dyspozycji Ataszatu Wojskowego .................................................. 152 61. Sprawozdanie z działalności AW przy Ambasadzie RP w Londynie za rok 1941 z 4 załącznikami (150/42) .......................................................................................... 153 62. Pismo AW w Kujbyszewie do Ambasadora RP w Kujbyszewie (L. dz. 154/42) w sprawie wiz dla Polaków wyjeżdżających z terytorium ZSRR .............................. 169 63. Pismo AW w Kujbyszewie do szefa Sztabu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR (L. dz. 357/42) w sprawie paczek odzieżowych ......................................... 171 64. Pismo AW w Kujbyszewie do Ambasadora RP w Kujbyszewie (L. dz. 422/42) w sprawie wystąpienia do właściwych władz ZSRR o zaliczenie rtm. Przewłockiego Józefa w poczet członków korpusu dyplomatycznego .............. 172 65. Pismo Nr D.1180/42 z Ambasady RP w Moskwie w sprawie zaliczenia rtm. Przewłockiego Józefa w poczet członków korpusu dyplomatycznego .............. 173 66. Rozgraniczenie kompetencji Attaché Wojskowego i szefa Misji Wojskowej w ZSRR (L. dz. 4054/II.Og.Tjn.) .............................................................................. 174 67. Instrukcja sporządzania obowiązkowych dokumentów przez Attaché Wojskowych Sił Zbrojnych (L. 43/Zca S.S.42.) ............................................................................. 175 68. Meldunek ppłk. Rudnickiego do szefa Oddziału II w sprawie objęcia funkcji Attaché Wojskowego w Moskwie ............................................................................. 177 69. Meldunek ppłk. J. Czerwenki w sprawie uzupełnienia wyposażenia placówki ......... 178 70. Protokół zdawczo-odbiorczy przekazania Ataszatu Wojskowego przy Ambasadzie RP w Kujbyszewie ........................................................................ 179 71. Depesza Nr 7533 szefa Oddziału II Sztabu NW do ppłk. T. Rudnickiego, AW w Kujbyszewie, w sprawie przesłania składu personalnego Ataszatu Wojskowego ............................................................................................... 181 72. Pismo szefa Oddziału II Sztabu Armii Polskiej na Wschodzie do AW przy Poselstwie w Teheranie w sprawie uzyskania informacji .................................. 182 73. Pismo dowódcy Armii, gen. dyw. W. Andersa, do ppłk. Antoniego Szymańskiego w sprawie zwolnienia ze stanowiska dowódcy Bazy Ewakuacyjnej w związku z wyznaczeniem na stanowisko AW przy Poselstwie RP w Teheranie (L. dz. 801/0.V.4) ...................................................................................................... 183 74. Wiadomości z Niemiec i Rosji – NI AW w Teheranie, ppłk. A. Szymańskiego, do szefa Sztabu Głównego NW przez szefa Oddziału II (L. dz. 18/42/Tjm.) ............ 184 75. Protokół zdawczo-odbiorcy Ataszatu Wojskowego przy Ambasadzie RP w Ankarze (płk Liebich Andrzej – przekazujący, ppłk Zimnal Marian – odbierający) ............... 186 76. Depesza Nr L. dz. 1037/42 AW w Kujbyszewie, ppłk. T. Rudnickiego, w sprawie składu osobowego Ataszatu Wojskowego ............................................... 188 1943 R. 77. Raport AW płk. Szymańskiego, AW przy Ambasadzie RP w Teheranie, do szefa Oddziału Wywiadowczego Sztabu Naczelnego Wodza nt. sytuacji w Iranie, stosunków brytyjsko-amerykańskich (L. dz. 84/43.Tjn.) .......................................... 191 78. Meldunek AW w Londynie do szefa Oddziału Wywiadowczego NW nt. sytuacji w Tunisie (L. dz. 643/43) .......................................................................................... 195 79. Przegląd tygodniowy informacji politycznych na podstawie informacji zawartych w War Office Weekly Intelligence Summary z 17.03.1943 r. (692/43) .................... 198 80. Raport płk. A. Szymańskiego, AW w Teheranie, nt. sytuacji w Niemczech, Bałkanach oraz działań Rosji na terenie Iranu (L. dz. 90/43/Tjn.) ............................ 201 81. Raport płk. A. Szymańskiego, AW w Teheranie, w sprawie działań Rosji na Środkowym Wschodzie (L. dz. 112/43/Tj. Egz. Nr 4.) ........................................ 204 82. Pismo Szefa Sztabu NW w sprawie notatek sprawozdawczych dotyczących akcji prasowych i propagandowych w KU (L. dz. 2031/O.Wych./Og./43) ........................ 207 83. Pismo AW (L. dz. 182/43) przy Ambasadzie RP w Ankarze, ppłk. M. Zimnala, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie materiału informacyjnego dotyczącego armii tureckiej ............................................................................................................ 208 84. Raport sytuacyjny opracowany przez gen. bryg. B. Regulskiego AW przy Ambasadzie RP w Londynie (L. dz. 1538/43) ................................................... 209 85. Pismo dr. Zygmunta Zawadowskiego, radcy Ambasady RP w ZSRR, czasowo w Teheranie, do płk. Tadeusza Rudnickiego AW przy Ambasadzie RP w ZSRR, w sprawie przesłania listy polskich rodzin wojskowych znajdujących się w ZSRR (na prośbę Ambasady Australii) (Nr Sow. T. 738/11/43) .......................................... 230 86. Meldunek płk. A. Szymańskiego, AW przy Ambasadzie RP w Teheranie, w sprawie akcji prasowej i propagandowej na terenie Iranu (L. dz. 241/Tj./43) ........ 231 87. Depesza szefa Oddziału Wywiadowczego Sztabu Naczelnego Wodza do AW przy Poselstwie RP w Teheranie w sprawie przesłania danych o ataszacie wojskowym, jego personelu i wyposażeniu (L. 4724/P/43) .................... 232 88. Pismo Ministra Obrony Narodowej (L. dz. 6300/Int. Budż.IV/43) w sprawie miesięcznych kwot na cele reprezentacji wojska ...................................... 233 89. Pismo płk. Tadeusza Rudnickiego, AW przy Ambasadzie RP w ZSRR, do Ministra Obrony Narodowej w sprawie listy polskich rodzin wojskowych znajdujących się w ZSRR (27/43) ............................................................................. 235 90. Depesza ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie rozmowy z płk. Hillem na temat dywizji formowanej przez Berlinga ...... 236 91. Depesza ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie rozmowy z płk. Łoziczem, AW Jugosławii, na temat dywizji dowodzonej przez Berlinga ............................................................ 236 92. Depesza ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału Wywiadowczego NW w sprawie danych o ataszacie wojskowym, jego personelu i wyposażeniu – odpowiedź na L. 4724/P/43 (poz. 59) ............................................. 237 93. Depesza ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie konferencji ministrów spraw zagranicznych ............................................. 240 94. Depesza Nr 396/43 AW przy Ambasadzie RP w Teheranie do Komendanta Placu w Teheranie w sprawie spotkania z AW Francji ........................................................ 241 95. Raport ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW, za okres 1.08.–30.09.1943 r. dotyczący sytuacji politycznej w Iranie ....................... 242 96. Depesza ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie funkcjonowania Związku Patriotów Polskich w ZSRR, dywizji Berlinga, itp. ................................................................................................. 243 97. Depesza ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie sytuacji w Rosji i działań wojennych prowadzonych na jej terytorium .... 244 98. Pismo szefa Wydziału Wojskowego przy Ministrze, delegacie Rządu na Wschodzie, płk. Antoniego Szymańskiego, w sprawie usprawnienia służby informacyjnej na Wschodzie (wg rozdzielnika) ................................................................................ 245 99. Depesza Nr 86 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie przybycia do Teheranu Stalina, Vallace’a i Churchilla ................................................................................................ 250 100. Depesza Nr 87 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Sztabu NW w sprawie przybycia do Teheranu Roosevelta oraz innych dostojników w związku z konferencją w Teheranie ....................................................................... 250 101. Depesza ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Sztabu NW w sprawie konferencji w Teheranie ........................................................................... 252 102. Depesza Nr 101 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie wizyty Benesza w Teheranie i jego podróży do Moskwy ..... 253 103. Depesza Nr 120 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie funkcjonowania dywizji Berlinga ......................................... 253 104. Raport ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, za listopad 1943 r., do szefa Oddziału II Sztabu NW ............................................................................... 254 105. Pismo gen. bryg. Tadeusza Malinowskiego, szefa Biura Opieki Nad Żołnierzami, do płk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, w sprawie sytuacji rodzin żołnierzy ewakuowanych z Rosji .............................................................................................. 255 106. Depesza Nr 133 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie funkcjonowania dywizji Berlinga i produkcji uzbrojenia w ZSRR – na podstawie informacji uzyskanych od chińskiego attaché .................... 259 107. Depesza Nr 138 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Sztabu NW w sprawie wizyty Benesza w Teheranie i informacji dotyczących stosunków polsko-radzieckich oraz przyszłych granic Polski – na podstawie informacji uzyskanych od czeskiego AW .................................................................................. 260 1944 R. 108. Depesza Nr 46 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie zniszczeń w Berlinie – na podstawie informacji uzyskanych od szwedzkiego kuriera dyplomatycznego ................................................................ 261 109. Depesza Nr 55 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie pobytu w Teheranie Władysława Matwina, przedstawiciela Związku Patriotów Polskich ............................................................ 262 110. Raport opracowany przez ppłk. T. Rudnickiego, AW przy Poselstwie RP w Teheranie, odnośnie do sytuacji rodzin żołnierzy ewakuowanych z Rosji, skierowany do generała Tadeusza Malinowskiego, szefa Biura Opieki nad Żołnierzem MON ................................................................. 263 111. Depesza Nr 11/44 płk. Gano, szefa Oddz. Inf. Wyw. Sztabu NW, do AW w Teheranie w sprawie zakazu wykorzystywania poczty dyplomatycznej do przesyłania (szmuglu) innych przedmiotów ......................................................... 270 112. Depesza Nr 61 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie uzyskania zezwolenia na zakup nowego samochodu osobowego i sprzedaż ówcześnie eksploatowanego ................. 271 113. Depesza Nr 66 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie sytuacji na froncie wschodnim (sytuacja w jednostkach ACz, współpraca z Polską, formowanie czeskich jednostek) na podstawie informacji przekazanych przez czeskiego generała Niżborskiego .............................................. 272 114. Depesza Nr 76 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW w sprawie opinii rosyjskiego AW w Teheranie na temat oddziałów polskich w ZSRR ...................................................................................................... 273 115. Depesza Nr 88 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW dotycząca pobytu w Teheranie kilku oficerów Berlinga – na podstawie informacji uzyskanej od czeskiego AW .............................................. 273 116. Depesza Nr 146 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW dotycząca opinii nt. stosunków jugosłowiańsko-brytyjskich wygłoszonej przez przedstawiciela misji Tito powracającej z Moskwy – na podstawie informacji uzyskanych z „poważnych kół jugosłowiańskich” ................................................... 274 117. Przemówienie ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, wygłoszone w dniu 5 lipca 1944 r. na akademii w rocznicę śmierci śp. generała Sikorskiego ...... 275 118. Pokwitowanie odbioru opony do samochodu służbowego AW w Teheranie (AW ppłk. T. Rudnicki) ............................................................................................. 278 119. Meldunek sytuacyjny z Warszawy opracowany przez szefa Sztabu NW ................. 279 120. Pismo ppłk. T. Rudnickiego, AW przy Ambasadzie RP w Teheranie, do Wydziału Rachunkowo-Kasowego Poselstwa RP w Teheranie w sprawie wypłacenia należności .............................................................................. 280 121. Pismo por. dr. Leona Koczego, kierownika Archiwum (L. dz. 2091/44), do ppłk. T. Rudnickiego, AW przy Ambasadzie RP w Teheranie, w sprawie zabezpieczenia dokumentów oraz eksponatów muzealnych ..................... 281 122. Pismo ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do por. dr. Leona Koczego, kierownika Archiwum WP, w sprawie książek i eksponatów zabytkowych możliwych do zakupu w Teheranie ........................................................................... 282 123. Pismo ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Wydziału Wywiadowczego Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie w sprawie wznowienia nadsyłania do Londynu wycinków z prasy sowieckiej, w szczególności dotyczących spraw polskich ........................................................................................................... 283 124. Pismo gen. bryg. Masnego, szefa Intendentury MON, do gen. bryg. Bronisława Regulskiego, AW w Londynie, w sprawie uzupełnienia rozliczenia i przesłania wyjaśnień w odniesieniu do niektórych wydatków ................................. 284 125. Raport za wrzesień 1944 r. opracowany przez ppłk. T. Rudnickiego, AW przy Poselstwie RP w Teheranie, zawierający informacje dotyczące Polski oraz sytuacji na Bliskim Wschodzie .......................................................................... 285 126. Depesza Nr 224 ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do dowódcy III Korpusu w Kairze w sprawie przyjmowania kandydatek do służby w Pomocniczej Służbie Kobiet (PSK) ....................................................................... 286 127. Meldunek ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału II Sztabu NW dotyczące pilnej potrzeby zapewnienia transportu dla ataszatu z powodu zużycia się dotychczas eksploatowanego pojazdu ....................................................................... 287 128. Pismo gen. bryg. Bronisława Regulskiego, AW w Londynie, do gen. bryg. Masnego, szefa Intendentury MON wyjaśniające kwestie wydatków – odpowiedź na pismo gen. bryg. Masnego z 29.09.1944 r. L. dz. 6629/Int. Budż. IV./44 (poz. 94) ............ 288 129. Pismo gen. bryg. Masnego, szefa Intendentury MON do gen. bryg. Bronisława Regulskiego, AW w Londynie, dotyczące rozliczenia AW w Londynie z zaliczki w kwocie £ 300 – odpowiedź na pismo Nr wych. 3271/44 z 20.10.1944 r. ................. 290 130. Pismo gen. bryg. Bronisława Regulskiego, AW w Londynie, do szefa Oddziału Inf. Wywiadowczego Sztabu NW wyjaśniające kwestie obsady etatowej i budżetowe Ataszatu w Londynie ............................................................................. 291 131. Pismo płk. Jana Leśniaka, przewodniczącego Komisji Likwidacyjnej Oddziału Inf. Wyw. Szt. NW, do AW przy Ambasadzie RP w Paryżu w sprawie przekazania mienia .................................................................................................... 292 1945 R. 132. Pismo ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do szefa Oddziału Informacyjno-Wywiadowczego w sprawie likwidacji stanowiska sekretarza w AW w Teheranie ................................................................................................... 293 133. Pismo L. dz. 394/III/Tjn/45 Szefa Intendentury Delegatury MON do ppłk. T. Rudnickiego, AW przy Ambasadzie RP w Teheranie, w sprawie zakupu samochodu osobowego ................................................................ 295 134. Meldunek płk. dypl. A. Szymańskiego, AW w Teheranie, do Szefa Sztabu NW poprzez Szefa Oddziału Wywiadowczego w sprawie sytuacji panującej w Iranie i Rosji Radzieckiej .................................................................................................... 296 135. Pismo 345/45 ppłk. T. Rudnickiego, AW przy Ambasadzie RP w Teheranie, do Szefa Intendentury Delegatury MON na Wschodzie w sprawie zakupu samochodu osobowego – odpowiedź na pismo L. dz. 394/III/Tjn/45 z 26.03.1945 r. ........................................................................................................... 299 136. Pismo L. dz. 016/45 Kierownika Referatu Muzealnego do ppłk. T. Rudnickiego, AW przy Ambasadzie RP w Teheranie, w sprawie zakupu muzealiów .................... 302 137. Pismo kpt. dr. Leona Koczego do ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, w sprawie pozyskania muzealiów ............................................................................. 303 138. Pismo ppłk. T. Rudnickiego, AW w Teheranie, do Chargé d’Affaires ad interim of the Republic of Poland w Teheranie, w sprawie wyjścia z Iranu pozostających w Iranie oddziałów polskich .................................................. 304 139. Pismo gen. bryg. Bronisława Regulskiego, AW w Londynie, według rozdzielnika, w sprawie rozdziału personelu AW w Londynie ....................................................... 305 140. Protokół spalenia dokumentów tajnych należących do Ataszatu Wojskowego w Sztokholmie ........................................................................................................... 306 141. Pismo ppłk. Mariana Zimnala, AW w Ankarze, do szefa Oddziału Inf.-Wywiadowczego Sztabu NW w sprawie spalenia dokumentacji ....................... 307 142. Pismo płk. Włodzimierza Onacewicza, AW w Waszyngtonie, do szefa Sztabu NW w sprawie zakończenia funkcjonowania AW w Waszyngtonie ................................ 308 143. Protokół zdawczo-odbiorczy przekazania radioodbiornika Philips z Ataszatu Wojskowego w Atenach do Ambasady RP ............................................................... 310 144. Sprawozdanie końcowe ppłk. Mariana Zimnala, AW w Turcji, w sprawie likwidacji ataszatu, adresowane do szefa Oddziału Informacyjno-Wywiadowczego Sztabu Głównego .................................................................................................................. 311 145. Sprawozdanie końcowe płk. Stefana Sznuka, AW w Kanadzie, w sprawie likwidacji ataszatu, adresowane do szefa Oddziału Informacyjno-Wywiadowczego Sztabu Głównego (wch. Nr 109 z 17.01.1946 r.) .................................................................. 319 146. Pismo Kwatermistrza JWSW do Oddziału Informacyjno-Wywiadowczego Sztabu Głównego wraz ze sprawozdaniem likwidacyjnym Ataszatu Wojskowego w Teheranie ............................................................................................................... 325 147. Sprawozdanie końcowe ppłk. Tadeusza Tokarza, AW przy rządzie norweskim, na dzień 1.10.1945 r. do Oddziału Wywiadowczego Sztabu NW (wch. Nr 843 z 6.05.1946 r.) ........................................................................................................... 333 Zakończenie ...................................................................................................................... 335 Bibliografia ....................................................................................................................... 336