Lekarz i duchowny na prowincji

7 WPROWADZENIE Niniejsza publikacja to kolejny tom z serii wydawanej od 2012 roku przez Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Ostrawskiego oraz Wydział Humanistyczny (poprzednio Filologiczno-Historyczny) Uniwersytetu Humanistyczno- Przyrodniczego im. Jana Długosza w Częstochowie, poświęconej krytycznej refleksji nad kondycją różnych grup społecznych, zaliczanych do szeroko rozumianej inteligencji, a działających poza najważniejszymi ośrodkami kulturalnymi. Zawiera materiały będące pokłosiem dwóch międzynarodowych konferencji naukowych, z których pierwsza, pt. „Lekarz na prowincji”, odbyła się w Hucisku 9–10 listopada 2017 roku. Druga konferencja odbyła się w Częstochowie w grudniu 2018 r., a jej przedmiotem był „Duchowny na prowincji”. Otwierający tom tekst Katarzyny Milik prezentuje historię szpitala-domu schronienia dla ubogich w Krzepicach istniejącego od 1436 r. W 1847 roku częstochowski rejent Ignacy Budrewicz – wkładem w rozwój opieki medycznej i socjalnej na prowincji – wystawił dla potrzeb szpitala obszerny dom na rynku w Krzepicach, który odtąd był schronieniem dla chorych i ubogich. Z kolei Marian Surdacki przedstawił dzieje Urzędowa przez pryzmat sylwetek „lekarzy” urzędowskich. Autor przybliża ich status społeczny i materialny, obyczajowość oraz codzienne obowiązki. W następnym tekście, autorstwa Tadeusza Srogosza, omówiono proces rozbudowy nowożytnej administracji, za czym postępowało zatrudnianie lekarzy urzędowych. Autor podkreśla, że działania zmierzające do wzmacniania kadr na prowincji wpisywały się w proces profesjonalizacji i medykalizacji. Podobne procesy z perspektywy ukraińskiej prowincji ukazują dwa kolejne teksty. Evgen Sinkevich przedstawia organizację ochrony zdrowia w Guberni Chersońskiej w drugiej połowie XIX wieku, podkreślając, że w Odessie zakłady opieki były własnością gminy, natomiast w Chersoniu znajdowały się w zarządzie władz administracyjnych guberni i ta dwoistość istniała na tym terenie do 1861 r. Vladimir Alkov nakreślił funkcjonowanie największej prowincjonalnej prywatnej kliniki dr. Płatonowa w Charkowie. Sukces zapewniał jej „nieformalny” związek z uniwersytetem, dzięki czemu klinika przetrwała dłużej niż wszystkie inne tego typu placówki. Autorzy kolejnych tekstów rozwój opieki medycznej na prowincji pokazują przez pryzmat indywidualnych biografii, Hana Sustkova – poprzez 8 Maxmiliana Munka, głównego lekarza Witkowickiego Gwarectwa Górniczo- Hutniczego w Witkowicach koło Morawskiej Ostrawy, jednej z największych firm przemysłowych w monarchii austriackiej. W 1890 r. Munk doprowadził do uruchomienia szpitala fabrycznego, w którym zastosowano najnowsze osiągnięcia europejskiej medycyny, które poznał w czasie studiów w Wiedniu. Anna Demochko i Igor Robak zapoznają Czytelnika z życiem lekarza Bronisława Przewalskiego z Charkowa. Szczególną uwagę zwrócono na prace naukowe profesora, które m.in. służyły jako podręczniki dla studentów medycyny. Maciej Janik przybliżył postać Feliksa Antoniego Przypkowskiego, lekarza, bibliofila, znawcę gnomoniki i astronomii. Na pozostawionych przez niego fotografiach zachował się obraz dawnego życia Jędrzejowa. Z kolei Varfolomiej Savchuk przedstawił zarys twórczości ukraińskiego lekarza Yuriya Oleksiyovycha Yenenko. Swoim dorobkiem w istotny sposób wpłynął na działalność medyczną i literacką regionu Ługańska oraz Ukrainy. Ten fragment publikacji zamyka Anna Meiser, omawiając rozwój placówek zdrowia w Bytomiu przed II wojną światową, kiedy stanowił prowincjonalne miasto w Rzeszy Niemieckiej. Jednocześnie opisywane obiekty, służące po 1945 r. przeważnie innym mieszkańcom, zmuszają ich do emocjonalnego utożsamienia się z nimi. Obecnie polski Bytom może być więc przykładem „miasta wielokrotnego zapisu”, obecności w zbiorowej pamięci dawnych pokoleń pomimo zmiany poprzedniego kodu kulturowego. Duża część referatów wygłoszonych na konferencji „Lekarz na prowincji” odnosi się do szeroko rozumianego związku medycyny i literatury. Traktuje o nim tekst Beaty Łukarskiej poświęcony medycynie mirakularnej, co Autorka analizuje na przykładzie tzw. ksiąg cudów z XVII–XVIII wieku. Kolejne przybliżają sylwetki lekarzy, którzy uzyskali uznanie, działając także na innych polach, w tym Stanisława Słonimskiego, przyjaciela Bolesława Prusa, któremu swój tekst poświęciła Martyna Ujma. W prowincjonalnym środowisku Częstochowy najwybitniejszą osobowością był niewątpliwie dr Władysław Biegański, chociaż wielu częstochowskich lekarzy na przełomie XIX i XX wieku było zaangażowanych w działalność kulturalną, o czym pisze Agnieszka Pobratyn. Samemu Biegańskiemu poświęcone są dwa teksty. W pierwszym Sebastian Gałecki analizuje proponowane przez niego zasady etyki lekarskiej, zwracając uwagę na jej aktualność. Mocno podkreśla też tożsamość Biegańskiego jako lekarza i naukowca, który swojej „prowincjonalności” się nie wstydził, lecz uznawał ją za dużą wartość. W drugim Ewelina Dziewońska-Chudy analizuje postać Władysława Biegańskiego w świetle pism Józefa Mikołajtisa – polonisty i badacza. Dopełnieniem poświęconego mu wątku jest artykuł Beaty 9 Grzanki, w którym autorka omawia strukturę zbiorów częstochowskiej Biblioteki Publicznej (Biegański był jej inicjatorem, a obecnie nosi ona jego imię). Szerzej z problemem lekarzy w literaturze mierzy się Joanna Warońska- Gęsiarz, konstatując wzrost częstotliwości ich występowania w tekstach literackich, w związku z postępującą medykalizacją życia. Skupia się na sztukach skamandrytów i ich przyjaciół, w których utworach poznajemy lekarzy zazwyczaj jako postacie komiczne, niekiedy przekonanych o skuteczności zaleceń medycyny, często jednak wątpiących w możliwości swej profesji. Julita Paprotna na podstawie reportażu Filipa Springera analizuje brzydotę polskich miast jako pewnego rodzaju chorobę, szerzącą się jak epidemia. Z kolei Ewelina Zygan zwraca uwagę, że filozofia nie musi być „czystym” dociekaniem mądrości, że posiada także niewątpliwy charakter terapeutyczny. Drugą część niniejszego tomu stanowią referaty, których zbiorowym bohaterem są duchowni różnych wyznań. Od momentu powstania stałych struktur obsługujących wiernych, zdecydowana ich większość działała na prowincji. Pierwszy z autorów, Wacław Gojniczek, omawia życie Jerzego młodszego Fabriciusa z Falkensteinu uznane za typowe dla losów pastorów górnośląskich w 1. połowie XVII wieku. W okresie dominacji w księstwach śląskich protestantyzmu musieli je opuszczać w momencie zmiany wyznania przez panującego, a później w okresie kontrreformacji prowadzonej przez Habsburgów. Przenosząc się w bardziej prowincjonalne regiony, nie przestawali pisać i głosić Słowa Bożego, co dotyczyło też duchownych innych wyznań. Jednym z nich był działający na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego Bartalamej Wyszomierski, którego kazania z lat 1672–1677 analizuje Natallia Śliż. Misjonarską działalność prowadzili także zakonnicy klasztoru bazylianów w Humaniu, co jest przedmiotem artykułu Igora Kriwoszei i Igora Stecyka. Tekst uzupełniają biogramy ponad dwudziestu zakonników działających w Humaniu w latach 1765–1784. Również rabini pełnili istotną rolę w życiu żydowskiej społeczności, choć nie są oni duchownymi, ale znawcami żydowskiego Prawa. Janusz Spyra pokazuje to na przykładzie Śląska Austriackiego, jednego z krajów koronnych monarchii Habsburgów podkreślając, że działalność na prowincji stawiała przed „prowincjonalnymi” rabinami inne wyzwania, w porównaniu do ich kolegów w większych ośrodkach. uwagę Michaela Morys-Twarowskiego wzbudził Paweł Terlica, jako ostatni pastor z Moraw działający na Śląsku Cieszyńskim, jako pastor w Goleszowie i zwierzchnik senioratu śląskiego. W większości zborów ewangelickich w Księstwie Cieszyńskim dopiero stopniowo po 10 wydaniu Patentu Tolerancyjnego z 1781 r. pastorami zostawały osoby z miejscowych rodzin. Duchowni, wykonując swoje obowiązki duszpasterskie, nawet na prowincji nie rezygnowali z oddziaływania na innych polach. Przykładem jest Karel Dostál–Lutinov, nad którego karierą pochyliła się w swoim tekście Jitka Jonová. Chociaż działał poza największymi ośrodkami Czech i Moraw, stał się jednym z czołowych działaczy tzw. czeskiej katolickiej moderny, literatury wykraczającej formą poza schematy narzucone przez tradycyjne piśmiennictwo kościelne. Z kolei na Ukrainie, wobec braku rodzimej inteligencji, jeszcze na przełomie XIX i XX wieku najważniejszą rolę w procesie budowania nowoczesnego poczucia narodowego odgrywało duchowieństwo greckokatolickie, o czym pisze Bogdan Baran. Greckokatoliccy proboszczowie ponosili także ciężar ukraińskiej „pracy organicznej”. Zapewniało to niższemu duchowieństwu, działającemu na prowincji, szczególną pozycję w społeczeństwie. Podobną pozycję zajmował również kler katolicki w XIX-wiecznej Polsce, co najczęściej skutkowało pozytywnym kreowaniem postaci duchownych w polskiej literaturze. Jednak stosunek Henryka Sienkiewicza do kleru jest zmienny, czym zajmuje się w kolejnym artykule Barbara Szargot. Wynikało to między innymi z życiowych perypetii jednego z najważniejszych polskich pisarzy tego okresu. Także w 1. połowie XX stulecia duchowni odgrywali ważną rolę u boku swoich wiernych. Na przykładzie Łotwy omawia to Ēriks Jēkabsons, przywołując postać wywodzącego się z polskiej rodziny Aleksandra Nowickiego, jednego z najbardziej aktywnych w okresie międzywojennym księży katolickich. Zarówno jako zwykły wikariusz, jak i pełniąc inne funkcje Nowicki bronił praw Łotyszy oraz miejscowych Polaków, przede wszystkim zaś Kościoła katolickiego, szczególnie w czasach II wojny światowej, pod brutalnymi rządami komunistów, a później Niemców. Zbliżoną tematykę porusza Wołodimir Starka w odniesieniu do proboszczów w Galicji Wschodniej w latach 1939–1941. Autor analizuje politykę sowieckiego reżimu totalitarnego w sferze religii, stara się także pokazać mechanizmy adaptacji chłopów do realizacji duchowych potrzeb w zmieniających się warunkach. Anna Czerniecka-Haberko, Barbara Szargot (Lekarz na prowincji) Norbert Morawiec, Janusz Spyra (Duchowny na prowincji)

SPIS TREŚCI 7 Wprowadzenie 11 Úvod LEKARZ NA PROWINCJI / LÉKAŘ V PROVINCII 17 Katarzyna Milik Szpital – dom schronienia dla ubogich w Krzepicach 29 Marian Surdacki Medycy w staropolskim Urzędowie 41 Tadeusz Srogosz Lekarze urzędowi u schyłku I Rzeczypospolitej 55 Євген Сінкевич Oрганізація охорони здоровʼя в Херсонській гу- бернії у другій половині хіх століття 67 Володимир Альков Найбільша провінційна приватна психіатрична клініка Російської імперії кінця хіх – початку хх століття: організація та причини успіху 75 Hana Šústková Maxmilian Munk – From Vienna to Vítkovice 83 Ганна Демочко – Ігор Робак Професор Броніслав Пржевальський: полонізований Українець чи український Поляк 93 Maciej Janik Od horyzontu prowincji ku Słońcu i gwiazdom – przypadek Feliksa Przypkowskiego 111 Varfolomii S. Savchuk Yuri Alekseevich Yenenko: a doctor, a writer, a public figure 121 Anna Meiser Placówki zdrowia w Bytomiu na prowincji Rzeszy Niemieckiej do wybuchu II wojny światowej (oraz ich stan współczesny) 131 Beata Łukarska Medycyna mirakularna w przekazach piśmiennictwa religijnego XVII i XVIII wieku 151 Martyna Ujma Stanisław Słonimski – lekarz, uczestnik życia kulturalnego Warszawy, przyjaciel Bolesława Prusa 161 Agnieszka Pobratyn Działalność kulturalna i oświatowa częstochowskich lekarzy przełomu XIX i XX wieku 173 Sebastian Gałecki „Człowiek inteligentny w głuchej prowincyi”. Władysław Biegański i etyka lekarska 185 Ewelina Dziewońska-Chudy Portret Władysława Biegańskiego w świetle rozważań naukowo-literackich Józefa Mikołajtisa 195 Joanna Warońska-Gęsiarz Medycy i medycyna w sztukach skamandrytów i ich przyjaciół 211 Julita Paprotna „Pasteloza”. Choroba miasta reporterskim okiem Filipa Springera 221 Ewelina Zygan Terapeutyczny charakter myśli filozoficznej 235 Beata Grzanka Struktura zbiorów w świetle pierwszej księgi inwentarzowej częstochowskiej Biblioteki Publicznej DUCHOWNY NA PROWINCJI / DUCHOVNÍ V PROVINCII 247 Wacław Gojniczek Pastor Jerzy Fabricius młodszy z Falkensteinu (1575–1640). Między Górnym Śląskiem a Górnymi Węgrami 257 Наталля Сліж Рукапіс Барталамея Вышамерскага другой паловы XVII ст. як прыклад дзейнасці правінцыйнага святара 269 Ігор Кривошея – Юрій Стецик Місіонери Уманського василіанського монастиря (1765–1784 рр.): біографічні нотатки 289 Janusz Spyra Rabin na (śląskiej) prowincji 311 Michael Morys-Twarowski Paweł Terlica – ostatni morawski pastor w Księstwie Cieszyńskim 323 Jitka Jonová Intelektuál na periferii: Karel Dostál – Lutinov, kněz a literát 337 Богдан Баран Парафіяльний священник Греко-Католицької Церкви у Східній Галичині: духовний поводир та світський наставник на зламі ХІХ – ХХ ст. 343 Barbara Szargot Sienkiewicz a duchowieństwo (prowincjonalne). Prolegomena 355 Ēriks Jēkabsons Ksiądz profesor Aleksander Nowicki (Novickis; 1888– 1972): życie i działalność na Łotwie 367 Володимир Старка Священник у провінції: повсякденне життя сільських священників Східної Галичини в умовах суспільних трансформацій радянського тоталітаризму 1939 – 1941 рр. 375 Wykaz literatury 399 Indeks osobowy 421 Autorzy / Autoři 429 Summary