Obraz dyskursu narodowo-kulturowego luteranów w II Rzeczypospolitej na podstawie prasy Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego

Luteranizm jest konfesją, która drogą transferu kulturowego i migracji przeszczepiona została z krajów niemieckojęzycznych na ziemie polskie. Za wyjątkiem Śląska Cieszyńskiego, gdzie istniały zbory luteranów o etnicz­nie polskim pochodzeniu, u progu XX wieku reprezentowany był na tych terenach głównie przez członków niemieckiej wspólnoty etnicznej. Część z nich ulegała jednak wpływom kultury polskiej i poddawała się procesom integracji. Wobec odzyskania w 1918 roku przez Polskę niepodległości wierni ci postulowali konieczność szerszego otwarcia Kościoła Ewangelicko-Augs­burskiego na polskość. Ich adwersarze głosili potrzebę zachowania wierno­ści tradycji niemieckiej. Analiza dyskursu przedstawicieli tego Kościoła z lat 1918-1939 ukazuje konflikt dotyczący kulturowego i narodowego kierunku, w jakim powinna rozwijać się ewangelicka wspólnota religijna. Książka prezentuje na podstawie wybranych artykułów prasowych z cza­sopism wydawanych w Warszawie, na Śląsku Cieszyńskim i w Łodzi zróż­nicowane postawy oraz wizje i argumenty, jakimi posługiwali się duchowi przywódcy Kościoła, aby przekonać wiernych do swoich poglądów w tej materii. Teksty te ukazują dogłębne różnice między zwolennikami polskości i niemieckości w interpretacji zjawisk i postaci historycznych, społeczno­-politycznej rzeczywistości, a nawet fragmentów Biblii, które bywały instru­mentalizowane w odbywającej się na łamach czasopism debacie na temat narodowego charakteru Kościoła.

Wstęp 7 I. ZAKRES I KONTEKST BADAŃ 13 1. Problem badawczy 15 1.1. Zakres badań 15 1.2. Kultura i tożsamość kulturowa w odniesieniu do badanej grupy i korpusu tekstu 22 1.3. Badania nad mniejszością konfesyjną i etniczną 29 2. Stan badań i metoda badawcza 33 2.1. Stan badań 33 2.2. Metoda badawcza 39 2.3. Prasa ewangelicka 45 3. Tło historyczne 73 3.1. Charakterystyka wybranych regionów w kontekście rozwoju luteranizmu do 1914 r. 77 3.2. I wojna światowa (1914–1918) 85 3.3. Kościół Ewangelicko-Augsburski w okresie międzywojennym: wybrane aspekty polityczne i społeczne 89 3.4. Znaczenie historiografii dla analizy dyskursu 93 4. Kulturowe zakorzenienie luteranizmu 95 4.1. Luteranizm – uwagi ogólne 95 4.2. Kultura polska i niemiecka w luteranizmie na ziemiach polskich 102 4.3. Nacjonalizm niemiecki a luteranizm 111 II. ANALIZA TEKSTÓW PRASOWYCH 123 1. Prasa warszawska – protagoniści polskiej myśli ewangelickiej 127 1.1. „Ewangelik” 127 1.2. „Głos Ewangelicki” 151 1.3. „Zwiastun Ewangeliczny” („Zwiastun Ewangelicki”) 167 1.4. Uwagi końcowe 178 2. Prasa na Śląsku Cieszyńskim – „wiara luterska” między etniami 183 2.1. „Poseł Ewangelicki” 183 2.2. „Głosy Kościelne” 199 2.3. „Nowy Czas” 209 2.4. „Neue Evangelische Kirchen-Zeitung” 220 2.5. Uwagi końcowe 229 3. Prasa łódzka – niemieckie stanowiska między integracją a separacją 231 3.1. „Unsere Kirche” 231 3.2. „Der Friedensbote” 246 3.3. „Weg und Ziel” 261 3.4. Uwagi końcowe 278 III. PODSUMOWANIE I WNIOSKI 281 1. Podsumowanie dokonanej analizy 283 1.1. Typowe elementy dyskursu polsko-ewangelickiego 284 1.2. Typowe elementy dyskursu niemiecko-ewangelickiego w Polsce 291 1.3. Elementy dyskursu antypolskiego w Kościele Ewangelicko-Augsburskim 302 2. Wnioski 311 2.1. Ocena dynamiki dyskursu 311 2.2. Obraz społeczności luterańskiej 316 2.3. Komentarze końcowe 320 Bibliografia 323 Wykaz tabel 339 Wykaz ilustracji 341 Streszczenie 343 Abstract 345 Summary 347