ebook Interpretacja EKG. Kurs zaawansowany

Wydawca: PZWL

Rok wydania: 2026

Dynamiczny rozwój kardiologii w ostatnich latach – nowe wytyczne, przełomowe badania kliniczne, rozwój diagnostyki obrazowej i elektrofizjologii – istotnie zmienił sposób interpretacji zapisu elektrokardiograficznego. Mimo postępu technologii oraz narzędzi opartych na sztucznej inteligencji, umiejętność krytycznej i świadomej analizy EKG pozostaje fundamentem warsztatu klinicznego oraz jednym z kluczowych wyznaczników profesjonalizmu lekarza.

„Interpretacja EKG. Kurs zaawansowany” to gruntownie zaktualizowane i rozszerzone wydanie cenionego podręcznika, który od lat wspiera lekarzy w codziennej praktyce diagnostycznej. Publikacja została dostosowana do aktualnych wytycznych i najnowszych standardów postępowania w chorobach układu sercowo-naczyniowego.

Książka powstała pod patronatem Asocjacji Elektrokardiologii Nieinwazyjnej i Telemedycyny Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego.

Publikacja zawiera kompleksowe omówienie zagadnień – od podstaw fizjologii elektrycznej serca, przez zaburzenia rytmu i przewodnictwa, zmiany niedokrwienne i kanałopatie, aż po współczesne aspekty stymulacji i interpretację zapisów u pacjentów z implantowanymi urządzeniami. Setki rzeczywistych zapisów EKG, przejrzyste schematy oraz algorytmy diagnostyczne czynią z niej praktyczne narzędzie pracy.

Książka jest przeznaczona dla lekarzy mających podstawowe umiejętności interpretacji EKG, którzy chcą pogłębić i uporządkować wiedzę oraz podejmować trafne decyzje – zarówno w codziennej praktyce, jak i podczas przygotowań do egzaminu specjalizacyjnego.

„Interpretacja EKG. Kurs zaawansowany” to publikacja, która nie tylko uczy interpretacji zapisu EKG, lecz także pomaga myśleć klinicznie.

Spis treści ebooka Interpretacja EKG. Kurs zaawansowany

Część I. Zagadnienia ogólne 1

1. ZARYS HISTORII ELEKTROKARDIOGRAFII – Paweł Ptaszyński 3

2. ZJAWISKA ELEKTRYCZNE ZACHODZĄCE W SERCU – Krzysztof Szydło 9

Wprowadzenie 9
Podstawowe informacje z anatomii układu bodźcotwórczo-przewodzącego 9
Czynność elektryczna komórki – podstawy elektrofizjologii 11
Prawidłowy automatyzm i przewodzenie 15
Mechanizmy arytmogenezy 16

3. ZASADY WYKONYWANIA ELEKTROKARDIOGRAMU – Krzysztof Szydło 23

Wprowadzenie 23
Podstawowe informacje o samej rejestracji 23
Podstawowe informacje o zapisie EKG 25
Podstawowe informacje o odprowadzeniach 30
Niestandardowe odprowadzenia EKG 34
U kogo należy wykonać EKG? 40

4. PODSTAWY OCENY PRAWIDŁOWEGO ZAPISU EKG – Małgorzata Kurpesa 43

Wprowadzenie 43
Składowe prawidłowego EKG 44
Rytm serca 47

5. DŁUGOCZASOWE REJESTRACJE EKG – Iwona Cygankiewicz 49

Wprowadzenie 49
Sposoby długotrwałego monitorowania EKG 50
Wskazania do długotrwałego monitorowania EKG 54

6. ELEKTROKARDIOGRAFICZNA PRÓBA WYSIŁKOWA – Ewa Piotrowicz 59

Wprowadzenie 59
Wartość diagnostyczna testu wysiłkowego 59
Wskazania do testu wysiłkowego 60
Przeciwwskazania do testu wysiłkowego 61
Metodyka testu wysiłkowego 62
Przygotowanie pacjenta do testu wysiłkowego 62
Zasady prowadzenia testu wysiłkowego i kryteria jego zakończenia 63
Okres bezpośrednio po zakończeniu próby wysiłkowej 65
Ocena wyniku próby wysiłkowej 65
Raport 71
Podsumowanie 72
Próba wysiłkowa w wybranych sytuacjach klinicznych 73
Ocena chorych z wadami serca 82
Test wysiłkowy w prewencji chorób sercowo-naczyniowych 83

7. BADANIE ELEKTROFIZJOLOGICZNE A ELEKTROKARDIOGRAM – Marek Jastrzębski 85
Wprowadzenie 85
Co elektrokardiografista powinien wiedzieć o EPS 87
Elektrofizjologiczne podejście do analizy EKG 97

Część II. Oś serca 109

8. OKREŚLANIE OSI ELEKTRYCZNEJ SERCA – Artur Filipecki, Krzysztof Szydło 111
Metody 111
Klasyfikacja osi elektrycznej serca 113

9. ZNACZENIE KLINICZNE OSI ELEKTRYCZNEJ SERCA – Artur Filipecki, Krzysztof Szydło 115

Część III. Zaburzenia przewodnictwa 125

10. ZABURZENIA FUNKCJI WĘZŁA ZATOKOWO-PRZEDSIONKOWEGO I PRZEDSIONKOWO-KOMOROWEGO – DEFINICJE – Iwona Cygankiewicz 127

11. PRAKTYCZNE ASPEKTY ZABURZEŃ PRZEWODNICTWA W OBRĘBIE WĘZŁA ZATOKOWO-PRZEDSIONKOWEGO I PRZEDSIONKOWO-KOMOROWEGO – Iwona Cygankiewicz 143

12. ZABURZENIA PRZEWODNICTWA ŚRÓDKOMOROWEGO 159

Blok prawej odnogi pęczka Hisa – Patryk Siedlecki, Małgorzata Kurpesa 159
Blok przedniej wiązki lewej odnogi pęczka Hisa – Patryk Siedlecki, Małgorzata Kurpesa 162
Blok tylnej wiązki lewej odnogi pęczka Hisa – Patryk Siedlecki, Małgorzata Kurpesa 164
Blok lewej odnogi pęczka Hisa – Marek Jastrzębski, Piotr Kukla 166
Wiązka przegrodowa – jest, a jakoby jej nie było… – Ryszard Piotrowicz 178

Część IV. Nadkomorowe zaburzenia rytmu serca 205

13. RYTM ZATOKOWY I JEGO ZABURZENIA – Beata Średniawa, Stanisław Morawski 207
Rytm zatokowy 207
Morfologia załamków P 211
Częstotliwość rytmu zatokowego 214
Trudności diagnostyczne 214
Zaburzenia rytmu zatokowego 214

14. POJEDYNCZA ARYTMIA NADKOMOROWA – Beata Średniawa, Stanisław Morawski 235
Wprowadzenie 235
Przedwczesne pobudzenia zatokowe 235
Dodatkowe przedwczesne pobudzenie przedsionkowe 238
Diagnostyka przewodzenia zatokowo-przedsionkowego dzięki wykorzystaniu dodatkowego przedwczesnego pobudzenia przedsionkowego 250
Wsteczna aktywacja przedsionków 255
Wędrowanie rozrusznika 255
Ogniskowe wyładowania z żył płucnych 260

15. CZĘSTOSKURCZE NADKOMOROWE – PODZIAŁ – Beata Średniawa, Stanisław Morawski 263
Częstoskurcz nadkomorowy 263
Częstoskurcz zatokowy nawrotny 264
Częstoskurcz zatokowo-przedsionkowy 264
Jednokształtny częstoskurcz przedsionkowy 264
Wielokształtny częstoskurcz przedsionkowy 275
Częstoskurcz nawrotny z łącza przedsionkowo-komorowego 277
Ogniskowy częstoskurcz z łącza przedsionkowo-komorowego 288
Częstoskurcz nawrotny przedsionkowo-komorowy, ortodromowy lub antydromowy 289

16. TRZEPOTANIE PRZEDSIONKÓW – Beata Średniawa, Stanisław Morawski 291

Charakterystyka i diagnostyka różnicowa 291
Zapis EKG przy stymulacji serca u chorego z trzepotaniem przedsionków 305

17. MIGOTANIE PRZEDSIONKÓW – Beata Średniawa, Stanisław Morawski 309

Definicja i kryteria diagnostyczne 309
Migotanie przedsionków z miarowymi zespołami QRS 317
Zapis EKG przy stymulacji serca u chorego z migotaniem przedsionków 323
Migotanie przedsionków – pobudzenia zastępcze 325
Migotanie przedsionków a arytmia komorowa 325
Rola rejestracji EKG metodą Holtera w diagnostyce i leczeniu migotania przedsionków 325
Zalecana docelowa częstotliwość rytmu komór u pacjentów z migotaniem przedsionków 329
Średnia częstotliwość rytmu serca u pacjentów z urządzeniami wysokoenergetycznymi 329
Postępowanie w przypadku pauz towarzyszących migotaniu przedsionków 331
Trudności diagnostyczne 332

18. PREEKSCYTACJA ORAZ ZESPÓŁ WOLFFA-PARKINSONA-WHITE’A – Beata Średniawa, Stanisław Morawski 337

Definicja i kryteria diagnostyczne 337
Trudności diagnostyczne 346
Lokalizacja drogi dodatkowej 346
Ocena osi elektrycznej serca 348
Ocena wychylenia zespołów QRS 349
Analiza fali delta 351
Analiza wstecznego załamka P 353
Preekscytacja – cechy niedokrwienia 354
Zespół Wolffa-Parkinsona-White’a 355
Migotanie przedsionków w preekscytacji 371
Diagnostyka nieinwazyjna, inwazyjna oraz leczenie z użyciem ablacji 373

19. RÓŻNICOWANIE CZĘSTOSKURCZÓW Z WĄSKIM ZESPOŁEM QRS – Beata Średniawa, Stanisław Morawski 377

Wprowadzenie 377
Objawy kliniczne sugerujące rozpoznanie określonego typu częstoskurczu 379
Identyfikacja załamków P 380
Morfologia załamków P 380
Częstotliwość załamków P, fal F i f 381
Morfologia zespołów QRS 382
Częstotliwość zespołów QRS 382
Początek oraz zakończenie częstoskurczu 382
Miarowość cyklu arytmii 383
Zmiana cyklu komorowego i przedsionkowego 383
Naprzemienność zespołów QRS 383
Wzajemne relacje między załamkiem P lub falą F a zespołem QRS 383
Pobudzenie nerwu błędnego oraz wpływ adenozyny 386
Ocena porównawcza zapisu EKG w trakcie częstoskurczu oraz rytmu zatokowego 387
Zaburzenia przewodnictwa śródkomorowego w trakcie częstoskurczu 387
Stymulacja przezprzełykowa oraz badanie elektrofizjologiczne 390

Część V. Komorowe zaburzenia rytmu serca 391

20. EKSTRASYSTOLIA KOMOROWA – Paweł Ptaszyński 393

Wprowadzenie 393
Dodatkowe pobudzenia komorowe 394

21. CZĘSTOSKURCZE KOMOROWE – PODZIAŁ – Marek Jastrzębski 407

Wprowadzenie 407
Częstoskurcze komorowe na podłożu organicznej choroby serca 408
Idiopatyczny częstoskurcz z toru wypływu prawej lub lewej komory serca 411
Idiopatyczny częstoskurcz wiązkowy 413
Częstoskurcze polimorficzne 414
Artefakty imitujące częstoskurcz 416

22. RÓŻNICOWANIE CZĘSTOSKURCZÓW Z SZEROKIMI ZESPOŁAMI QRS – Marek Jastrzębski 419

Wprowadzenie 419
Elektrokardiograficzne kryteria rozpoznania częstoskurczu komorowego 420
Złożone metody elektrokardiograficznego różnicowania częstoskurczów z szerokimi zespołami QRS 428
System punktowy VT score 429

23. INNE KOMOROWE ZABURZENIA RYTMU – Marek Jastrzębski 431

Część VI. Niedokrwienie mięśnia sercowego 437

24. ZMIANY W EKG ŚWIADCZĄCE O NIEDOKRWIENIU I MARTWICY MIĘŚNIA SERCOWEGO – Bartosz Szafran, Romuald Ochotny 439

Zmiany odcinka ST 439
Zmiany załamka T 449
Zmiany zespołu QRS 451
Zmiany odstępu QT 454
Bloki odnóg pęczka Hisa 454

25. OSTRE ZESPOŁY WIEŃCOWE Z UNIESIENIEM ODCINKA ST – Bartosz Szafran, Romuald Ochotny 461
Definicje 461
Wstępne rozpoznanie ostrego zespołu wieńcowego w EKG 463
Lokalizacja obszaru niedokrwienia mięśnia sercowego na podstawie EKG 467
Ewolucja zawału mięśnia sercowego w EKG 482
Zaburzenia rytmu serca i przewodnictwa 490
Zawał przedsionka 491

26. PRZEWLEKŁY ZESPÓŁ WIEŃCOWY I OSTRE ZESPOŁY WIEŃCOWE BEZ UNIESIENIA ODCINKA ST – Bartosz Szafran, Romuald Ochotny 493

Zmiany w EKG w przewlekłym zespole wieńcowym 493
Dławica piersiowa naczynioskurczowa (odmienna, Prinzmetala) 496
Zmiany w EKG typowe dla ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST 496
Znaczenie rokownicze zmian w EKG w ostrych zespołach wieńcowych bez uniesienia odcinka ST 500
Ewolucja elektrokardiograficzna ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST 503

27. RÓŻNICOWANIE ZMIAN O CHARAKTERZE NIEDOKRWIENNYM PRZY WSPÓŁISTNIENIU INNYCH PATOLOGII – Bartosz Szafran, Romuald Ochotny 505

Pacjenci z implantowanymi stymulatorami i kardiowerterami-defibrylatorami 505
Pacjenci z przerostami i rozstrzenią komór 508
Pacjenci z preekscytacją 508
Pacjenci z zapaleniem osierdzia i mięśnia sercowego 511
Pacjenci z ostrą zatorowością tętnicy płucnej 514
Pacjenci z ostrym zespołem aortalnym 515
Pacjenci z tachyarytmią nadkomorową 515
Zespół takotsubo 516
Udar mózgu i krwawienie podpajęczynówkowe 516
Przedwczesna repolaryzacja i inne genetycznie uwarunkowane schorzenia ze zmianami w EKG 517

Część VII. Przerost mięśnia sercowego 521

28. PRZEROST PRZEDSIONKÓW – Krzysztof Szydło 523

29. PRZEROST PRAWEJ KOMORY SERCA – Krzysztof Szydło 531

30. PRZEROST LEWEJ KOMORY SERCA – Krzysztof Szydło 541

Część VIII. Zaburzenia okresu repolaryzacji komór. Kanałopatie 553

31. PODŁOŻE KOMÓRKOWE I GENETYCZNE, ARYTMIE TYPOWE DLA KANAŁOPATII – Elżbieta Katarzyna Biernacka 555

Wprowadzenie 555
Mechanizm komórkowy kanałopatii 556
Wielokształtny częstoskurcz komorowy w kanałopatiach 559

32. ZESPÓŁ WYDŁUŻONEGO ODSTĘPU QT – Urszula Skrzypczyńska-Banasik, Elżbieta Katarzyna Biernacka 567

Charakterystyka zespołu 567
Elektrokardiogram w diagnostyce zespołu wydłużonego QT 576
Bradykardia 594
EKG w ocenie ryzyka nagłego zgonu sercowego u chorych z LQTS 604

33. ZESPÓŁ BRUGADÓW – Piotr Kukla 607

Charakterystyka zespołu Brugadów 607
Test prowokacyjny z lekiem blokującym kanał sodowy 609

34. INNE ZABURZENIA REPOLARYZACJI KOMÓR – Elżbieta Katarzyna Biernacka, Piotr Kukla 615

Zespół krótkiego odstępu QT 615
Wielokształtny częstoskurcz komorowy zależny od katecholamin 617
Zespół upośledzonego uwalniania wapnia 621
Zespół wczesnej repolaryzacji 621
Zespół MEPPC 624
Rodzinny zespół obniżonego odcinka ST 628

Część IX. Zmiany elektrokardiograficzne w różnych zespołach chorobowych 635

35. ZABURZENIA ELEKTROLITOWE – Paweł Ptaszyński 637

Wprowadzenie 637
Potas 638
Wapń 642
Magnez 644

36. ARYTMOGENNA KARDIOMIOPATIA PRAWEJ KOMORY – Elżbieta Katarzyna Biernacka 645

Wprowadzenie 645
Zaburzenia depolaryzacji 647
Zaburzenia repolaryzacji 657
Inne cechy charakterystyczne EKG w arytmogennej kardiomiopatii prawej komory 661

37. ELEKTROKARDIOGRAM W HIPOTERMII I HIPERTERMII – Piotr Kukla 671

Hipotermia 671
Hipertermia 680

38. ELEKTROKARDIOGRAM W ZESPOLE TAKOTSUBO – Barbara Uznańska-Loch 681

Wprowadzenie 681
Elektrokardiogram w zespole takotsubo 682

39. ELEKTROKARDIOGRAM W ZATORZE TĘTNICY PŁUCNEJ – Piotr Kukla 689

Wprowadzenie 689
Odprowadzenia pomocne w identyfikacji procesów zachodzących w prawej komorze 690
Elektrokardiograficzne mity w zatorze płucnym: odchylenie osi elektrycznej w prawo i blok prawej odnogi pęczka Hisa jako wiodące objawy 690
Jakie zmiany elektrokardiograficzne występują najczęściej w OZTP 694
Zator tętnicy płucnej jako elektrokardiograficzna maska ostrego zespołu wieńcowego 696
Propozycja różnicowania OZW i OZTP na szpitalnym oddziale ratunkowym 705
Elektrokardiogram u chorych we wstrząsie kardiogennym 708
Zmiany elektrokardiograficzne w zatorze tętnicy płucnej związane ze złym rokowaniem 708

40. ELEKTROKARDIOGRAM W NADCIŚNIENIU PŁUCNYM – Piotr Kukla 711

41. KARDIOMIOPATIA PRZEROSTOWA – Ewa Trzos 721

Wprowadzenie 721
Cechy przerostu lewej komory 722
Nieprawidłowe załamki Q lub zespoły QS 727
Załamki T 729
Rzadziej spotykane zmiany w EKG u pacjentów z kardiomiopatią przerostową 731

42. FRAGMENTACJA ZESPOŁÓW QRS – Romuald Ochotny 733

43. WPŁYW LEKÓW NA ZAPIS ELEKTROKARDIOGRAMU – Paweł Ptaszyński 739

Wprowadzenie 739
Blokery kanału sodowego 740
Blokery kanałów wapniowych 743
Blokery kanałów potasowych 743
Blokery pompy sodowo-potasowej (Na⁺/K⁺ ATP) 744
Leki wpływające na funkcje autonomicznego układu nerwowego 746
Leki sympatykomimetyczne 747
Leki o właściwościach cholinolitycznych 748
Leki o właściwościach cholinomimetycznych 748
Narkotyki i substancje zabronione 749
Inne trucizny 750

44. EKG U PACJENTA Z BORELIOZĄ – Tomasz Rechciński 751

Wprowadzenie 751
Blok przedsionkowo-komorowy III oraz II stopnia 751
Blok przedsionkowo-komorowy I stopnia 752
Zaburzenia przewodnictwa śródkomorowego 754
Zmiany zespołu ST-T 754
Bradykardia zatokowa 754
Arytmie komorowe 756
Dysfunkcja autonomiczna 756

45. ELEKTROKARDIOGRAM U SPORTOWCÓW – Marcin Konopka, Wojciech Braksator, Artur Mamcarz 757

Wprowadzenie 757
Zmiany prawidłowe stwierdzane w EKG u sportowców 760
Zmiany graniczne stwierdzane w EKG u sportowców 764
Zmiany nieprawidłowe stwierdzane w EKG u sportowców 767
Podsumowanie 780

46. EKG U LUDZI W WIEKU PODESZŁYM – Małgorzata Kurpesa 783

Wprowadzenie 783
Zmiany strukturalne i czynnościowe związane ze starzeniem się układu krążenia 784
Zmiany w EKG związane ze starzeniem się człowieka 784

Część X. Wybrane patologie w elektrokardiogramie dziecka 793

47. PRZEROST MIĘŚNIA SERCOWEGO W ELEKTROKARDIOGRAMIE DZIECKA – Katarzyna Bieganowska, Maria Miszczak-Knecht 795

Wprowadzenie 795
Przerost (nieprawidłowości) prawego przedsionka 799
Przerost prawej komory 807
Przerost lewej komory 809
Przerost obu komór 812

48. EKG W WADACH WRODZONYCH SERCA – Katarzyna Bieganowska, Maria Miszczak-Knecht 817
Wprowadzenie 817
Nieprawidłowe położenie serca w klatce piersiowej 817
Wady wrodzone serca 822

49. ZABURZENIA PRZEWODNICTWA ŚRÓDKOMOROWEGO U DZIECI – Katarzyna Bieganowska, Maria Miszczak-Knecht 833

Wprowadzenie 833
Całkowity blok prawej odnogi pęczka Hisa 834
Niezupełny blok prawej odnogi pęczka Hisa 836
Całkowity blok lewej odnogi pęczka Hisa 838
Blok przedniej wiązki lewej odnogi 839
Blok tylnej wiązki lewej odnogi 841
Blok dwuwiązkowy 841
Niespecyficzne zaburzenia przewodzenia śródkomorowego 844

Część XI. Stymulacja w EKG 847

50. OCENA FUNKCJI STYMULATORA W ZAPISIE EKG – Jerzy Krzysztof Wranicz, Michał Kałowski 849

Podstawowe zasady funkcjonowania kardiostymulatora 849
Stymulacja w zapisie EKG, zaburzenia stymulacji 855
Stymulacja układu bodźcoprzewodzącego 863
Zaburzenia wyczuwania 870
Inne elektrokardiograficzne powikłania stymulacji 877

51. EKG U CHORYCH Z WSZCZEPIONYM KARDIOWERTEREM-DEFIBRYLATOREM – Przemysław Mitkowski 881

52. PRZYDATNOŚĆ 12-ODPROWADZENIOWEGO EKG W MONITOROWANIU PACJENTÓW Z IMPLANTOWANYMI URZĄDZENIAMI RESYNCHRONIZUJĄCYMI – Michał Chudzik 893

Wprowadzenie 893
Elektrody boczne i lewostronne 894
Odprowadzenia dolne 895
Odprowadzenia z prawej strony klatki piersiowej – V1, aVR, III 896
Odprowadzenia przedsercowe 897
Odprowadzenia aVR i aVL 899
Podsumowanie 899
Stymulacja prawokomorowa – rozpoznawanie w zapisie EKG 900
Stymulacja lewokomorowa – rozpoznawanie w zapisie EKG 901
Stymulacja dwukomorowa – rozpoznawanie w zapisie EKG 905
Stymulacja z wierzchołka prawej komory i ściany przedniej międzykomorowej lewej komory 906
Stymulacja z wierzchołka prawej komory i żył bocznych serca 906
Stymulacja z wierzchołka prawej komory i żyły pośredniej serca 908
Inne miejsca stymulacji w prawej komorze ze stymulacją lewokomorową ze ściany bocznej 910
Ocena synchronii komorowej za pomocą EKG 910

53. PRZYDATNOŚĆ 12-ODPROWADZENIOWEGO EKG W MONITOROWANIU PACJENTÓW ZE STYMULACJĄ UKŁADU BODŹCOPRZEWODZĄCEGO – Przemysław Mitkowski 911

Wprowadzenie 911
Definicje 913
Analiza zapisów EKG 914
Podsumowanie 917

Quiz EKG 919

Skorowidz 951