Na rozstajnych drogach. Mazowsze a Małopolska w latach 1138-1313

Niniejsza praca jest kontynuacją moich dotychczasowych badań poświęconych podziałom administracyjnym Małopolski i Mazowsza, polityce książąt i księżnych mazowieckich i małopolskich czy pozycji możnowładztwa (np. w świetle dokumentów i używanych pieczęci). Zagadnienia podziałów administracyjnych, elity władzy, kompetencji urzędników małopolskich były przeze mnie poruszane w pracy Geneza województwa sandomierskiego. Terytorium i miejsce w strukturze państwa polskiego w średniowieczu, zatem tutaj szerzej zajmuję się problemami związanymi z Mazowszem, nawiązując do analogicznych zagadnień w odniesieniu do Małopolski. W badaniach zaprezentowanych w pracy chciałam zwrócić uwagę na aspekty, które pozwoliłyby zgłębić i przybliżyć procesy i wydarzenia decydujące o losach Mazowsza w późnym średniowieczu i w epoce nowożytnej. (Fragment Wstępu)

Wstęp 5 1. Zakres i struktura pracy 6 2. Problematyka rozprawy w świetle dorobku historiografii 9 Rozdział I. Geograficzne i osadnicze aspekty rozwoju Mazowsza i Małopolski w X-XIII wieku 16 1. Warunki geograficzne (ukształtowanie terenu, gleby, sieć rzeczna, klimat, lasy) a rozwój osadnictwa na Mazowszu i w Małopolsce 16 2. Terminy „Mazowsze” i „Małopolska” w rozwoju historycznym 26 3. Zasięg terytorium Mazowsza i Małopolski w świetle badań i jego zmiany do 1313 roku 40 a) Zasięg terytorialny pojęć „Mazowsze” i „Małopolska” do XII wieku 40 b) Zasięg terytorialny dzielnicy książąt mazowieckich w okresie rozbicia dzielnicowego 56 4. Specyfika i rola pogranicza na Mazowszu i w Małopolsce 63 a) Północno-wschodnie rubieże Mazowsza 63 b) Pogranicze Mazowsza i Małopolski. Ziemia łukowska 67 c) Międzyrzecze Wisły i Pilicy jako małopolsko-mazowiecka strefa graniczna 70 5. Potencjał demograficzny Mazowsza i Małopolski 79 6. Mazowieckie skupiska osadnicze (w porównaniu z Małopolską) 82 7. Szlaki komunikacyjne – połączenia między prowincjami i między dzielnicami 106 Rozdział II. Mazowsze w ustroju Polski piastowskiej do 1313 roku (w porównaniu z Małopolską) 113 1. Pojęcie „prowincja” w źródłach mazowieckich i małopolskich dotyczących okresu rozbicia dzielnicowego 113 2. Ducatus – znaczenie na Mazowszu i w Małopolsce 117 3. Dominium – w świetle źródeł dotyczących Mazowsza i Małopolski 120 4. Znaczenie terminu terra na Mazowszu i w Małopolsce 125 5. Pojęcie castellania w źródłach mazowieckich i małopolskich 134 6. Territorium i districtus w mazowieckich i małopolskich informacjach źródłowych 136 7. Kancelaria książęca na Mazowszu i w Małopolsce w XIII wieku 140 8. Kształtowanie się i ewolucja urzędów na Mazowszu w porównaniu z Małopolską (skład, kompetencje, hierarchia) 146 Rozdział III. Polityka książąt mazowieckich wobec Małopolski 159 01. Rządy synów Bolesława Krzywoustego w Małopolsce i na Mazowszu 159 02. Mazowsze i Małopolska w okresie rządów Leszka Białego i Konrada Mazowieckiego 166 a) Małoletni bracia pod opieką matki 166 b) Polityka Leszka Białego i Konrada Mazowieckiego wobec Rusi. Odmienne plany braci 171 c) Polityka Konrada Mazowieckiego i Leszka Białego wobec Prusów 178 d) Rozłam między Kazimierzowicami? 184 03. Zakony rycerskie w polityce książąt mazowieckich i małopolskich 187 04. Walka Konrada I o Kraków 195 a) Walki i działania dyplomatyczne (spotkania i zjazdy z Grzymisławą, książętami piastowskimi oraz możnowładztwem) 195 b) Konrad I władcą Małopolski 207 c) Po klęsce suchodolskiej. Z pomocą ruską i litewską – epilog walk o Kraków 209 05. Polityka dynastyczna Konrada Mazowieckiego. Relacje z synami 216 06. Mazowsze w czasach Konrada Mazowieckiego. Polityka wewnętrzna księcia 222 07. Siemowit I a Bolesław Wstydliwy 230 08. Kulminacja konfliktu między synami Konrada Mazowieckiego (Siemowitem I i Kazimierzem kujawskim) i jego następstwa 240 09. Walki między braćmi Konradem II i Bolesławem II a polityka książąt mazowieckich wobec Małopolski 250 10. Zgodna współpraca braci Konrada II i Bolesława II 262 11. Bolesław II, władca zjednoczonego Mazowsza (1294-1313) wobec Małopolski 265 12. Kierunki polityki książąt mazowieckich w XII i XIII wieku. Zbieżności i rozbieżności w polityce mazowieckiej i małopolskiej 269 Rozdział IV. Świeckie otoczenie książąt mazowieckich a kontakty Mazowsza z Małopolską 275 01. Formowanie się mazowieckiej elity dzielnicowej na tle sytuacji w Małopolsce 275 02. Środowisko związane z Konradem Mazowieckim do 1217 roku 287 03. Możni a Konrad w latach 1217-1227 292 04. Kontakty Konrada Mazowieckiego z możnowładztwem małopolskim w okresie walki o panowanie w Małopolsce 301 05. Mazowieckie otoczenie książęce w latach 30. XIII wieku 318 06. Otoczenie Konrada Mazowieckiego w czasie jego krakowskich rządów (1241-1243) 323 07. Lata 1243-1247 – za wszelką cenę po Kraków 326 08. Otoczenie Bolesława I, syna Konrada Mazowieckiego 332 09. Otoczenie Siemowita I 339 10. Otoczenie Konrada II 345 11. Otoczenie Bolesława II 348 12. Pozycja możnowładztwa mazowieckiego i małopolskiego w świetle dokumentów 353 Rozdział V. Rola Kościoła i duchowieństwa mazowieckiego (biskupstw, klasztorów, zakonów rycerskich) w formowaniu relacji mazowiecko-małopolskich 363 1. Struktura Kościoła na Mazowszu (w porównaniu z Małopolską) 363 2. Działalność polityczna przedstawicieli mazowieckiego Kościoła (w porównaniu z aktywnością polityczną dostojników kościelnych Małopolski) 374 Zakończenie 399 Bibliografia 403 Wykaz skrótów 440 Aneks 441 Tabela I. Występowanie urzędników (miejsce na listach świadków) i możnych w dokumentach książąt mazowieckich (wybrane dokumenty) 441 Tabela II. Zjazdy Konrada Mazowieckiego z synami oraz władcami innych dzielnic 463 Indeks osób 469 Indeks nazw geograficznych i etnicznych 497