ebook Nauka o rozwoju człowieka. Wprowadzenie

Wydawca: Wydawnictwo Naukowe PWN

Rok wydania: 2026

Nauka o rozwoju człowieka to interdyscyplinarne podejście do badania zmian zachodzących od narodzin do późnej starości.

Uwzględnia nie tylko wiedzę psychologiczną, lecz także dane z zakresu genetyki, biologii ewolucyjnej, neuronauk, socjologii, językoznawstwa i nauk o kulturze. To połączenie perspektyw pozwala na głębsze i pełne uchwycenie złożoności zmian rozwojowych.

Ten podręcznik to kompendium wprowadzające do nauki o rozwoju człowieka. Czytelnik znajdzie tu wiedzę na temat:
• Najważniejszych klasycznych i współczesnych teorii rozwoju, metodologii badań nad rozwojem,
• Rozwoju człowieka w poszczególnych sferach: rozwój biologiczny, percepcji, uwagi, myślenia, pamięci, języka, samoregulacji, komunikacji, teorii umysłu, emocji, osobowości i społeczny,
• Podstawowych nurtów teoretycznych w badaniach nad rozwojem człowieka, obejmujących genetykę zachowania, epigenetykę behawioralną, neurokognitywistykę rozwojową, antropologię biologiczną i kulturową, perspektywę ewolucyjną i systemową, koncepcje rozwoju jako procesu uczenia się, teorię przywiązania oraz natywizm,
• Specyfiki rozwoju w okresie dzieciństwa i dorosłości.

Liczne ilustracje, sekcje podsumowujące, pytania kontrolne i sugestie dalszych lektur ułatwiają przyswajanie wiedzy.

Spis treści ebooka Nauka o rozwoju człowieka. Wprowadzenie

Wstęp. Jak psychologia rozwoju stała się nauką o rozwoju? – Marta Białecka,
Arkadiusz Białek, Małgorzata Stępień-Nycz XIII
Literatura cytowana XIX

CZĘŚĆ I. WPROWADZENIE

1. Nauka o rozwoju człowieka. Perspektywa metateoretyczna – Marta Białecka, Arkadiusz Białek, Małgorzata Stępień-Nycz 3
1.1. Wprowadzenie. Podstawowe pytania o naturę rozwoju 5
1.2. Metateorie rozwoju 7
1.3. Podsumowanie: odpowiadając na pytania o rozwój 15
Pytania kontrolne/zadania 21
Literatura zalecana 22
Literatura cytowana 22

2. Najważniejsze klasyczne i współczesne teorie rozwoju – Małgorzata Stępień-Nycz, Marta Białecka 25
2.1. O czym jest mowa w tym rozdziale. Zapowiedź 27
2.2. Jak w psychologii rozwoju odpowiadano na pytanie: natura czy kultura? Perspektywa historyczna 28
2.3. Jean Piaget i jego teoria rozwoju wiedzy i myślenia 31
2.4. Krytycy i kontynuatorzy zamysłu Jeana Piageta. Jak wyłoniło się podejście neo- i neurokonstruktywistyczne? 33
2.5. Lew Wygotski i kontynuatorzy jego myśli. Teoria kulturowo-historyczna 39
2.6. John Bowlby i Mary Ainsworth: teoria przywiązania 40
2.7. Przegląd wybranych nurtów teoretycznych 45
2.8. Podsumowanie 53
Pytania kontrolne/zadania 57
Literatura zalecana 57
Literatura cytowana 57

3. Metodologia badań nad rozwojem – Jan Cieciuch, Ewa Topolewska-Siedzik 65
3.1. Wprowadzenie 67
3.2. Metoda naukowa jako podstawa metodologii badań naukowych 67
3.3. Specyfika perspektywy rozwojowej w badaniach naukowych 70
3.4. Istota badań nad rozwojem: wielokrotny pomiar i analiza zmiany 81
3.5. Podsumowanie 92
Pytania kontrolne/zadania 93
Literatura zalecana 93
Literatura cytowana 93

CZĘŚĆ II. ROZWÓJ CZŁOWIEKA. DZIEDZINY ROZWOJU

4. Rozwój biologiczny, fizyczny, motoryczny – Zuzanna Laudańska, Przemysław Tomalski 99
4.1. Cel rozdziału 101
4.2. Rozwój biologiczny 101
4.3. Rozwój fizyczny 117
4.4. Rozwój motoryczny 120
4.5. Podsumowanie 132
Pytania kontrolne/zadania 133
Literatura zalecana 133
Literatura cytowana 133

5. Rozwój podstawowych procesów poznawczych (percepcja, uwaga) – Przemysław Tomalski, Magdalena Szmytke 137
5.1. Wprowadzenie. Cele rozdziału 139
5.2. Rozwój percepcji 140
5.3. Procesy uwagowe 155
5.4. Zmiany w zakresie percepcji i uwagi w ciągu życia 168
5.5. Podsumowanie 170
Pytania kontrolne/zadania 171
Rekomendowane materiały filmowe 171
Literatura zalecana 172
Mózgowe podłoże działania zmysłów: 172
Literatura cytowana 172

6. Rozwój myślenia – Joanna Płotnikowska, Marta Białecka 177
6.1. Wprowadzenie. Czego się dowiem, czytając ten rozdział? 179
6.2. Wiedza dziecka w podstawowych obszarach – wiedza rdzenna 180
6.3. Kompetencje klasyfikacyjne 200
6.4. Wnioskowanie i rozumowanie 203
6.5. Myślenie krytyczne i metapoznanie 214
6.6. Inteligencja 216
6.7. Podsumowanie 220
Pytania kontrolne/zadania 221
Literatura zalecana 221
Linki do materiałów wizualnych 221
Literatura cytowana 222

7. Rozwój językowy – Ewa Haman, Natalia Banasik-Jemielniak, Agnieszka Dynak, Grzegorz Krajewski, Magdalena Krysztofiak, Magdalena Łuniewska, Karolina Muszyńska 233
7.1. Wprowadzenie 235
7.2. Język jako system 239
7.3. Neuronalne podstawy przetwarzania języka 242
7.4. Kamienie milowe we wczesnym rozwoju językowym 244
7.5. Wczesne środowisko językowe: mowa skierowana do dziecka 246
7.6. Rozwój językowy – pierwszy rok i trochę dalej 247
7.7. Rozwój leksykalny 253
7.8. Rozwój gramatyki 257
7.9. Związki między fonetyką, semantyką i gramatyką w rozwoju 263
7.10. Rozwój narracji i dyskursu 265
7.11. Pragmatyka 269
7.12. Rola czytania i pisania (literacy) w rozwoju językowym 274
7.13. Czynniki warunkujące rozwój językowy 276
7.14. Różnice indywidualne w rozwoju językowym 279
7.15. Rozwojowe zaburzenie języka (developmental language disorder, DLD) 281
7.16. Podsumowanie 282
Pytania kontrolne/zadania 286
Literatura zalecana 286
Rekomendowane materiały filmowe 288
Literatura cytowana 289

8. Rozwój pamięci na przestrzeni życia – Krystian Barzykowski, Magdalena Kękuś 305
8.1. Wprowadzenie do problematyki pamięci – podziały i klasyfikacje pamięci 307
8.2. Rozwój pamięci w biegu życia 317
8.3. Podsumowanie 334
Pytania kontrolne/zadania 337
Literatura zalecana 337
Literatura cytowana 337

9. Rozwój samoregulacji – Małgorzata Stępień-Nycz, Magdalena Kosno 351
9.1. Wprowadzenie 353
9.2. Czym jest samoregulacja? 355
9.3. Rozwój samoregulacji 367
9.4. Uwarunkowania rozwoju samoregulacji 394
9.5. Aspekty praktyczne 406
9.6. Podsumowanie 413
Pytania kontrolne/zadania 414
Rekomendowane materiały filmowe 415
Literatura zalecana 415
Literatura cytowana 415

10. Rozwój komunikacji i teorii umysłu – Arkadiusz Białek, Arleta Remiszewska, Anna Filip 433
10.1. Wprowadzenie 435
10.2. Relacje diadyczne 435
10.3. Relacje triadyczne 438
10.4. Jawna teoria umysłu 447
10.5. Niejawna teoria umysłu 451
10.6. Teoria umysłu wyższych poziomów 454
10.7. Podsumowanie 458
Pytania kontrolne/zadania 459
Rekomendowane materiały filmowe 459
Literatura cytowana 459

11. Rozwój emocjonalny – Małgorzata Stępień-Nycz 467
11.1. Wprowadzenie. Na czym polega rozwój emocjonalny? 469
11.2. Emocjonalność w biegu życia 470
11.3. Doświadczanie emocji w biegu życia 477
11.4. Rozwój kompetencji emocjonalnych 497
11.5. Podsumowanie 527
Pytania kontrolne/zadania 530
Literatura zalecana 531
Linki do materiałów wizualnych 531
Literatura cytowana 531

12. Rozwój osobowości – Jan Cieciuch 547
12.1. Sposób ujęcia rozwoju osobowości w tym podręczniku 549
12.2. Czym jest osobowość? 549
12.3. Koncepcje człowieka u podstaw teorii osobowości i jej rozwoju 552
12.4. Perspektywy opisu rozwoju osobowości 556
12.5. Matryca interpretacyjna osobowości i jej rozwoju na podstawie Kołowego Modelu Metacech Osobowości 570
12.6. Podsumowanie 588
Pytania kontrolne/zadania 589
Literatura zalecana 589
Literatura cytowana 590

13. Rozwój społeczny – Joanna Płotnikowska, Marta Białecka 595
13.1. Wprowadzenie 597
13.2. Relacje rodzic–dziecko w biegu życia 597
13.3. Relacje z rodzeństwem, rówieśnikami i przyjaciółmi 607
13.4. Relacje romantyczne 626
13.5. Grupa rówieśnicza jako kontekst rozwoju społecznego 629
13.6. Role społeczne 635
13.7. Rozwój moralny 638
13.8. Podsumowanie 650
Pytania kontrolne/zadania 652
Literatura zalecana 652
Rekomendowane materiały filmowe 653
Literatura cytowana 653

CZĘŚĆ III. NURTY TEORETYCZNE W BADANIACH NAD ROZWOJEM CZŁOWIEKA

14. Genetyka zachowania i epigenetyka behawioralna – dwa podejścia do problemu nature vs. nurture – Wojciech Łukasz Dragan 675
14.1. Wprowadzenie 677
14.2. Genetyka zachowania 678
14.3. Epigenetyka behawioralna 694
14.4. Genetyka zachowania i epigenetyka behawioralna – czy rzeczywiście nie do pogodzenia? 699
Pytania kontrolne/zadania 701
Literatura zalecana 702
Literatura cytowana 702

15. Kulturowy rozwój człowieka – Arkadiusz Białek 709
15.1. Antropogeneza rozwoju kulturowego 714
15.2. Ontogeneza rozwoju kulturowego człowieka 729
Pytania kontrolne/zadania 741
Rekomendowane materiały filmowe 741
Literatura zalecana 741
Literatura cytowana 742

16. Neurokognitywistyka rozwoju – Przemysław Tomalski, Zuzanna Laudańska, Magdalena Szmytke 749
16.1. Wprowadzenie – cel 751
16.2. Rozwój struktury vs. funkcji mózgu 752
16.3. Metody badawcze w neurokognitywistyce rozwoju 755
16.4. Perspektywy wyjaśniania rozwoju organizacji funkcji mózgu 760
16.5. Rozwój funkcjonalny mózgu jako adaptacja do danych warunków środowiskowych 764
16.6. Kierunki dalszych badań 765
16.7. Podsumowanie 766
Pytania kontrolne/zadania 767
Literatura zalecana 767
Literatura cytowana 767

17. Nauka o rozwoju z perspektywy ewolucyjnej – Jacek Neckar 771
17.1. Wprowadzenie 773
17.2. Psychologia ewolucyjna i psychologia rozwojowa – trudne początki 773
17.3. Podstawowe założenia ewolucyjnej psychologii rozwojowej 776
17.4. Przykład osiągnięć rozwojowej psychologii ewolucyjnej 782
17.5. Ewolucyjna psychologia rozwojowa – co dalej? 784
17.6. Podsumowanie 786
Pytania kontrolne/zadania 787
Rekomendowane materiały filmowe 787
Literatura zalecana 787
Literatura cytowana 787

18. Przywiązanie – Katarzyna Lubiewska, Karolina Głogowska 791
18.1. Wprowadzenie sytuacyjne 793
18.2. Zarys teorii przywiązania i punkty zwrotne w badaniach nad przywiązaniem 793
18.3. Przywiązanie i jego funkcje 795
18.4. Rozwój przywiązania w ciągu życia 800
18.5. Rozwój i sieć różnych relacji przywiązaniowych poza wczesnym dzieciństwem 810
18.6. Czynniki kształtujące trajektorie rozwoju różnic indywidualnych w przywiązaniu 812
18.7. Efekty rozwojowe związane z różnicami indywidualnymi w przywiązaniu 815
18.8. Podsumowanie 818
Pytania kontrolne/zadania 819
Literatura zalecana oraz materiały filmowe 819
Słownik 819
Literatura cytowana 820

19. Systemowe modele rozwoju człowieka – Janusz Trempała, Ludmiła Zając-Lamparska 831
19.1. Kształtowanie się systemowego podejścia w badaniach nad rozwojem 833
19.2. Wybrane systemowe teorie rozwoju człowieka 843
19.3. Podsumowanie 856
Pytania kontrolne/zadania 857
Literatura zalecana 858
Literatura cytowana 858

20. Rozwój jako uczenie się – Małgorzata Stępień-Nycz, Marta Białecka 865
20.1. Wprowadzenie. Czego się dowiem z tego rozdziału? 867
20.2. Klasyczne teorie uczenia się. Procesy warunkowania 868
20.3. Teorie społecznego uczenia się 872
20.4. Uczenie się przez naśladowanie jako forma uczenia się kulturowego 877
20.5. Dopełnienie uczenia się kulturowego: afektywne uczenie się społeczne i uczenie się przez przekaz werbalny 886
20.6. Uczenie się przyczynowe jako mechanizm rozwoju 890
20.7. Świadome uczenie się (self-regulated learning) 894
20.8. Podsumowanie 900
Pytania kontrolne/zadania 901
Literatura zalecana oraz materiały filmowe 901
Literatura cytowana 902

21. Natywizm – Arkadiusz Gut 909
21.1. Wprowadzenie 911
21.2. Umysł logiczny i wrodzone zasady myślenia 915
21.3. Umysł matematyczny: skąd się biorą liczby? 917
21.4. Umysł społeczny 921
21.5. W poszukiwaniu alternatywnej perspektywy 929
Pytania kontrolne/zadania 934
Literatura zalecana 934
Literatura cytowana 935
Słowniczek 941

CZĘŚĆ IV. PODSUMOWANIE

22. Specyfika rozwoju w okresie dzieciństwa i adolescencji – Małgorzata Stępień-Nycz, Marta Białecka 945
22.1. Wprowadzenie 947
22.2. Czy psychologia rozwoju jest/musi być dorosłocentryczna? 949
22.3. Paradoksy rozwojowe w okresie dzieciństwa i dorastania 953
22.4. Nowe konteksty w rozwoju dzieci i młodzieży 964
22.5. Podsumowanie 969
Pytania kontrolne/zadania 970
Literatura zalecana oraz materiały filmowe 970
Literatura cytowana 971

23. Specyfika rozwoju w dorosłości – Piotr Oleś, Jakub Romaneczko 981
23.1. Wprowadzenie: o co chodzi w rozwoju człowieka dorosłego 983
23.2. Założenia wstępne: trzy poziomy funkcjonowania 984
23.3. Wyzwania dorosłości 984
23.4. Specyfika zmian w okresie dorosłości 987
23.5. Podsumowanie: czy aktywność własna decyduje o dorosłości? 1008
Pytania kontrolne/zadania 1009
Literatura zalecana 1010
Literatura cytowana 1010

Zamiast podsumowania – M. Białecka, M. Stępień-Nycz, A. Białek 1015
Indeks rzeczowy 1017
O Autorach 1033