Psychogeriatria

1. Zagadnienia związane z psychiką osób w wieku podeszłym. Psychopatologia Dominika Dudek 1 1.1. Wprowadzenie 1 1.2. Czynniki psychologiczno-społeczne związane ze starzeniem się 3 1.3. Starzenie się mózgu i procesy neurodegeneracyjne. Zaburzenia psychoorganiczne 5 1.3.1. Otępienie 6 1.3.2. Majaczenie 6 1.3.3. Inne zaburzenia psychoorganiczne 7 1.4. Choroby somatyczne 8 1.5. Zmiany w obrazie psychopatologicznym zaburzeń, które rozpoczęły sięwe wcześniejszych okresach życia 9 1.6. Podsumowanie 11 2. Zaburzenia otępienne w populacji osób powyżej 60. roku życia Kornelia Kędziora-Kornatowska, Anna Polak-Szabela 13 2.1. Wprowadzenie 13 2.2. Definicja 13 2.3. Epidemiologia 15 2.4. Etiopatogeneza 16 2.5. Obraz kliniczny 17 2.5.1. Otępienie w chorobie Alzheimera 18 2.5.2. Otępienie z ciałami Lewy’ego 19 2.5.3. Otępienie naczyniopochodne 19 2.5.4. Otępienie czołowo-skroniowe 20 2.5.5. Otępienie w chorobie Parkinsona 20 2.6. Rozpoznanie 20 2.7. Leczenie 22 2.8. Podsumowanie 24 3. Choroba Alzheimera jako najczęstsza postać otępienia Maria Barcikowska 27 3.1. Definicja 27 3.2. Epidemiologia 27 3.3. Etiopatogeneza 27 3.4. Obraz kliniczny 29 3.5. Badania dodatkowe w diagnostyce choroby Alzheimera 30 3.5.1. Badanie genetyczne 31 3.5.2. Markery biochemiczne 32 3.6. Obraz kliniczny choroby Alzheimera – charakterystyka trzech stadiów choroby 32 3.6.1. Pierwsze stadium choroby Alzheimera (2–5 lat) 32 3.6.2. Drugie stadium choroby Alzheimera (2–12 lat) 33 3.6.3. Trzecie stadium choroby Alzheimera (1–3 lata) 33 3.7. Kryteria diagnostyczne rozpoznawania choroby Alzheimera 35 3.8. Różnicowanie 39 3.8.1. Otępienie naczyniopochodne i mieszane MIXED 39 3.8.2. Otępienie z ciałami Lewy’ego 39 3.8.3. Otępienie czołowo-skroniowe 41 3.8.4. Choroba Creutzfeldta-Jakoba (CJD) 41 3.8.5. Zespół Hakima 41 3.9. Leczenie choroby Alzheimera 41 3.10. Podsumowanie 43 4. Zaburzenia psychotyczne u osób starszych Wojciech Kosmowski, Aleksander Araszkiewicz 45 4.1. Wprowadzenie 45 4.2. Definicja 45 4.3. Epidemiologia 46 4.4. Etiopatogeneza 48 4.5. Obraz kliniczny 48 4.6. Rozpoznanie 51 4.7. ICD-10 a ICD-11 56 4.8. Leczenie 62 4.9. Podsumowanie 65 5. Choroba afektywna dwubiegunowa u pacjentów w podeszłym wieku Tadeusz Parnowski 69 5.1. Wprowadzenie 69 5.2. Definicja 69 5.3. Epidemiologia 69 5.4. Etiopatogeneza 70 5.5. Trudności w rozpoznawaniu CHAD o późnym początku 73 5.5.1. Epizody depresyjne i/lub maniakalne u chorego z rozpoznaną CHAD z wczesnym początkiem, występujące po 50. roku życia 74 5.5.2. Wystąpienie po raz pierwszy zespołu depresyjnego i/lub maniakalnego po 50. roku życia 75 5.5.3. Związek depresji i manii z chorobami somatycznymi oraz czynnikami jatrogennymi 76 5.6. Kryteria diagnostyczne i obraz kliniczny 78 5.7. Kryteria diagnostyczne depresji i manii naczyniowej 79 5.8. Leczenie 82 5.9. Podsumowanie 84 6. Zaburzenia depresyjne wśród osób starszych Leszek Bidzan 87 6.1. Wprowadzenie 87 6.2. Epidemiologia 90 6.2.1. Epizod depresyjny 91 6.2.2. Dystymia 91 6.2.3. Depresje psychotyczne 92 6.2.4. Depresja nawracająca 92 6.2.5. Objawy depresyjne („mała depresja”) 93 6.3. Objawy depresyjne w przebiegu zaburzeń funkcji poznawczych 93 6.4. Rokowanie 94 6.5. Terapia zaburzeń depresyjnych 95 6.5.1. Ogólne zasady 95 6.5.2. Neuroleptyki (leki przeciwpsychotyczne) 97 6.5.3. Elektrowstrząsy 98 6.6. Podsumowanie 98 7. Zaburzenia lękowe wśród osób starszych Agata Szulc, Anna Mosiołek 101 7.1. Wprowadzenie 101 7.2. Definicja 102 7.3. Epidemiologia 104 7.4. Etiopatogeneza 105 7.4.1. Czynniki biologiczne 105 7.4.2. Psychologiczne przyczyny wystąpienia lęku u osób w podeszłym wieku 105 7.4.3. Choroby somatyczne 106 7.4.4. Leki i substancje 106 7.5. Obraz kliniczny 107 7.6. Rozpoznanie 107 7.6.1. Zespół lęku napadowego 107 7.6.2. Fobia 109 7.6.3. Zaburzenia lękowe uogólnione (GAD) 109 7.6.4. Zaburzenia depresyjne i lękowe mieszane 111 7.6.5. Zaburzenia związane ze stresem 111 7.7. Leczenie zaburzeń lękowych w podeszłym wieku 112 7.7.1. Psychoterapia w zaburzeniach lękowych wieku podeszłego 112 7.7.2. Farmakoterapia 112 7.8. Ryzyko związane ze stosowaniem farmakoterapii u pacjentów w podeszłym wieku 113 7.9. Podsumowanie 114 8. Zaburzenia psychosomatyczne wśród osób starszych Agata Orzechowska, Aleksandra Skiba, Piotr Gałecki 117 8.1. Wprowadzenie 117 8.2. Definicja 117 8.3. Klasyfikacja 119 8.3.1. Zaburzenia somatyzacyjne i zjawisko somatyzacji w wieku podeszłym 119 8.3.2. Zaburzenia hipochondryczne 121 8.3.3. Ból psychogenny 122 8.3.4. Neurastenia 122 8.4. Leczenie 123 8.5. Podsumowanie 125 9. Zaburzenia snu w grupie seniorów Wojciech Jernajczyk 127 9.1. Wprowadzenie 127 9.2. Elektroencefalografia i polisomnografia 127 9.3. Znaczenie biologiczne snu 129 9.4. Neurobiologia snu 130 9.4.1. Proces C 130 9.4.2. Proces S 131 9.5. Ewolucja obrazu snu w zależności od wieku 132 9.6. Sen osób w wieku senioralnym 133 9.7. Zaburzenia snu w wieku senioralnym 136 9.7.1. Bezsenność 136 9.7.2. Zaburzenia okołodobowego rytmu sen–czuwanie 137 9.7.3. Zaburzenia oddychania we śnie 138 9.7.4. Periodyczne ruchy kończyn we śnie i zespół niespokojnych nóg 138 9.8. Choroby przebiegające z zaburzeniem funkcji poznawczych 139 9.8.1. Choroba Alzheimera (AD) 139 9.8.2. Choroba Parkinsona (PD) 139 9.9. Podsumowanie 140 10. Zaburzenia seksualne wśród osób w podeszłym wieku Zbigniew Lew-Starowicz 143 10.1. Wprowadzenie 143 10.2. Seksualność w podeszłym wieku 144 10.2.1. Uwarunkowania biologiczne 144 10.2.2. Uwarunkowania psychiczne 145 10.2.3. Uwarunkowania kulturowe 146 10.3. Zaburzenia seksualne wśród osób w podeszłym wieku 147 10.3.1. Badania epidemiologiczne 147 10.4. Najczęściej spotykane przyczyny zaburzeń seksualnych 147 10.4.1. Cukrzyca 148 10.4.2. Choroba niedokrwienna serca i zawał mięśnia sercowego 148 10.4.3. Nadciśnienie tętnicze 148 10.4.4. Udar mózgu 149 10.4.5. Choroba Alzheimera i inne zespoły otępienne 149 10.4.6. Choroby prostaty 149 10.4.7. Zaburzenia hormonalne 149 10.4.8. Depresja 150 10.4.9. Leki 150 10.5. Klinika zaburzeń seksualnych wśród osób w podeszłym wieku 151 10.5.1. Wytrysk opóźniony 151 10.5.2. Zaburzenia erekcji 151 10.5.3. Wytrysk przedwczesny 152 10.5.4. Hipoaktywne zaburzenia pożądania seksualnego u mężczyzn (hipolibidemia) 152 10.5.5. Zaburzenia pożądania i podniecenia u kobiet 153 10.5.6. Ból genitalno-miedniczny 153 10.5.7. Zaburzenia orgazmu u kobiet 153 10.6. Promocja zdrowia seksualnego wśród osób w podeszłym wieku 154 10.7. Podsumowanie 155 11. Uzależnienie od alkoholu wśród osób starszych Elżbieta Trypka, Joanna Rymaszewska 157 11.1. Wprowadzenie 157 11.2. Definicja 157 11.3. Epidemiologia 159 11.4. Etiopatogeneza 159 11.5. Objawy kliniczne 159 11.6. Niebezpieczeństwa związane z nadużywaniem substancji odurzających u osób starszych 161 11.7. Rozpoznanie 161 11.8. Leczenie 163 11.9. Podsumowanie 165 12. Uzależnienie od leków w populacji osób starszych Agnieszka Kułak-Bejda, Napoleon Waszkiewicz 167 12.1. Wprowadzenie 167 12.2. Wielochorobowość i polipragmazja w grupie seniorów 168 12.3. Podstawowe informacje o uzależnieniach od leków 171 12.4. Problem nadużywania i uzależnienia od leków w populacji osób starszych 172 12.4.1. Benzodiazepiny i tzw. leki „Z” 172 12.4.2. Opiody 174 12.4.3. Leki OTC 177 12.5. Objawy sugerujące uzależnienie od leków 178 12.5.1. Uzależnienie od leków a alkohol 180 12.5.2. Postępowanie w uzależnieniu od leków 182 12.5.3. Profilaktyka uzależnień w grupie seniorów 185 12.6. Podsumowanie 186 13. Uzależnienia behawioralne u osób w podeszłym wieku Anna Konopka, Jerzy Samochowiec 189 13.1. Wprowadzenie 189 13.2. Definicja 189 13.3. Epidemiologia 190 13.4. Etiopatogeneza 191 13.5. Obraz kliniczny wybranych zaburzeń 191 13.5.1. Patologiczny hazard 191 13.5.2. Szkodliwe używanie i uzależnienie od internetu oraz nowych technologii 192 13.5.3. Zaburzenie związane z grami oraz uzależnienie od mediów społecznościowych 194 13.5.4. Uzależnienie od zakupów 194 13.5.5. Patologiczne zbieractwo 195 13.5.6. Szkodliwe używanie telewizji 196 13.6. Leczenie 197 13.7. Podsumowanie 198 14. Problem samobójstw wśród seniorów Marta Makara-Studzińska, Justyna Morylowska-Topolska 201 14.1. Wprowadzenie 201 14.2. Definicje, terminologia 201 14.3. Epidemiologia zachowań samobójczych u osób w wieku podeszłym 203 14.4. Czynniki ryzyka samobójczego 204 14.4.1. Czynniki ochronne 206 14.5. Ocena ryzyka samobójstwa 207 14.6. Narzędzia do oceny ryzyka samobójstwa 208 14.7. Zapobieganie samobójstwom osób w wieku podeszłym 209 14.8. Postępowanie z osobami z wysokim ryzykiem samobójczym 212 14.9. Podsumowanie 213 15. Wpływ pandemii koronawirusa SARS-CoV-2 na zdrowie psychiczne osób starszych Janusz Heitzman 215 15.1. Wprowadzenie 215 15.2. Predyspozycje osób starszych do zachorowania na COVID-19 216 15.3. Wpływ wirusa SARS-CoV-2 na ośrodkowy układ nerwowy osób starszych 216 15.4. Potraumatyczne zaburzenia psychiczne po zachorowaniu na COVID-19 i w trakcie leczenia 217 15.5. Leczenie zaburzeń psychicznych w przebiegu COVID-19 219 15.6. Zaburzenia psychiczne u osób w wieku podeszłym po przebytej infekcji COVID-19 219 15.7. Zaburzenia psychiczne po bezpośredniej społecznej konfrontacji z pandemią COVID-19 220 15.8. Podsumowanie 222 16. Farmakologia w psychogeriatrii – możliwości i ograniczenia Jerzy Leszek 225 16.1. Wprowadzenie 225 16.2. Specyfika patologii wieku podeszłego 225 16.3. Stosowanie leków w podeszłym wieku 227 16.4. Ryzyko działań niepożądanych 227 16.5. Zaprzestanie farmakoterapii 229 16.6. Najczęstsze nieprawidłowości leczenia w starszym wieku 229 16.6.1. Nadużywanie leków 230 16.6.2. Nieodpowiednie stosowanie leków 230 16.6.3. Zażywanie zbytecznego leku 231 16.6.4. Brak ordynacji leków pomimo wskazań klinicznych 231 16.7. Jatrogenny zespół geriatryczny 233 16.8. Zakończenie 233 16.9. Podsumowanie 235 17. Wybrane aspekty pielęgnowania pacjentów psychogeriatrycznych Marta Muszalik 237 17.1. Wprowadzenie 237 17.2. Charakterystyka pacjentów geriatrycznych z zaburzeniami w zakresie zdrowia psychicznego 238 17.3. Diagnoza pielęgniarska pacjenta psychogeriatrycznego i proces pielęgnowania 240 17.4. Model diagnozy pielęgniarskiej pacjenta geriatrycznego z zaburzeniami psychicznymi 241 17.5. Podsumowanie 242 18. Teoretyczne podstawy współczesnych metod neurorehabilitacji wśród pacjentów w podeszłym wieku Agnieszka Gorzkowska, Monika Rudzińska-Bar, Joanna Siuda, Grzegorz Opala 251 18.1. Wprowadzenie 251 18.2. Choroby neurologiczne wieku podeszłego 251 18.2.1. Choroba Parkinsona 251 18.3. Wybrane problemy psychogeriatryczne w neurorehabilitacji 260 18.3.1. Zaburzenia nastroju 260 18.3.2. Neurorehabilitacja u chorych z depresją, zespołami lękowymi i apatią 262 18.3.3. Neurorehabilitacja u chorych z zaburzeniami funkcji poznawczych 263 18.6. Podsumowanie 265 19. Praktyczne aspekty neurorehabilitacji chorych w podeszłym wieku Iwona Sarzyńska-Długosz 269 19.1. Wprowadzenie 269 19.2. Neurorehabilitacja w geriatrii 269 19.3. Upadki 270 19.4. Niedożywienie 275 19.5. Praktyczne aspekty rehabilitacji po udarze mózgu 277 19.6. Praktyczne aspekty rehabilitacji osób z chorobą Parkinsona 278 19.7. Praktyczne aspekty rehabilitacji osób z zespołami otępiennymi 279 19.8. Podsumowanie 280 20. Diagnostyka i rehabilitacja neuropsychologiczna osób z chorobami otępiennymi Maria Pąchalska 283 20.1. Wprowadzenie 283 20.2. Istota otępienia 284 20.2.1. Asymetria związanego z wiekiem spadku zdolności poznawczych u osób z otępieniem i u osób zdrowych w wieku senioralnym 284 20.2.2. Kryteria diagnostyczne otępienia (zaburzeń neuropoznawczych) według DSM-5 286 20.2.3. Istota otępienia (zaburzeń funkcji neuropoznawczych) według DSM-5 286 20.3. Problematyka diagnozy zaburzeń funkcji neuropoznawczych 287 20.3.1. Diagnostyka zaburzeń funkcji neuropoznawczych oparta na obserwacjach klinicznych i badaniach naukowych 288 20.3.2. Diagnoza zaburzeń procesów neuropoznawczych zgodnie z kryteriami diagnostycznymi DSM-5 289 20.3.3. Nowe neurotechnologie w diagnostyce osób z otępieniem 295 20.4. Rehabilitacja neuropsychologiczna osób z otępieniem 298 20.4.1. Klasyczne techniki treningowe wykorzystywane w terapii neuropsychologicznej zaburzeń neuropoznawczych 299 20.4.2. Nowe formy neuroterapii dla osób z otępieniem 302 20.4.3. Neurofeedback 302 20.4.4. Przykład zastosowania neurofeedbacku w praktyce klinicznej 303 20.4.5. Magnetyczna stymulacja śródczaszkowa w terapii osób z otępieniem 304 20.4.6. Bezpośrednia stymulacja prądem stałym w terapii osób z otępieniem 304 20.4.7. Przebieg terapii neuropsychologicznej 305 20.4.8. Efekty terapii neuropsychologicznej 306 20.5. Podsumowanie 306 21. Potrzeby i reakcje psychiczne na perspektywę śmierci w przebiegu choroby u osób starszych Krystyna de Walden-Gałuszko 309 21.1. Wprowadzenie 309 21.2. Potrzeby ludzi starszych na tle aktualnej sytuacji społeczno-kulturalnej 310 21.3. Problem śmierci 311 21.4. Reakcje i postawy wobec śmierci 312 21.5. Możliwości pomocy ludziom starszym w zmierzaniu się z problemem śmierci 318 21.6. Podsumowanie 320 22. Wybrane psychologiczne aspekty procesu starzenia się i starości Stanisława Steuden 321 22.1. Wprowadzenie 321 22.2. Czynniki demograficzne i ich konsekwencje społeczne 322 22.3. Koncepcje wyjaśniające proces starzenia się 323 22.4. Zmiany biologiczne 325 22.5. Psychologiczny wymiar starości 326 22.6. Teorie przystosowania do starości 327 22.7. Doświadczanie własnej starości 330 22.8. Podsumowanie 333 23. Psychologiczne aspekty radzenia sobie z chorobami i ograniczeniami w starości Krzysztof Owczarek 335 23.1. Wprowadzenie 335 23.2. Organizacja percepcji u starszych ludzi 337 23.3. Emocje starszych osób 340 23.4. Obiektywne problemy i subiektywny punkt widzenia 341 23.5. Choroby i problemy związane z ograniczeniem sprawności umysłowej i fizycznej 344 23.6. Reakcja na zmiany w leczeniu 345 23.7. Nieprzestrzeganie zasad leczenia 347 23.8. Zagadnienia związane z ruchem i aktywnością fizyczną u osób w starszym wieku 349 23.9. Dieta w okresie starzenia się 350 23.10. Zjawisko wypalenia dotyczące otoczenia osób w podeszłym wieku 353 23.11. Zakończenie 354 23.12. Podsumowanie 356 Skorowidz 359