Instytucje prawa rolnego

Publikacja kompleksowo omawia kluczowe zagadnienia prawne związane z funkcjonowaniem rolnictwa i obrotem ziemią rolniczą. Autorzy analizują m.in. kwestie ustroju rolnego, obrotu i dzierżawy nieruchomości rolnych, odpowiedzialności cywilnej, dziedziczenia gospodarstw, umów kontraktacyjnych, zrzeszeń producentów, ubezpieczeń rolników, obciążeń fiskalnych oraz ochrony własności intelektualnej w sektorze rolnym i spożywczym. Książka wyróżnia się systemowym ujęciem instytucji prawa rolnego, interdyscyplinarną perspektywą łączącą prawo, ekonomię i politykę rolną, a także uwzględnieniem europejskiego kontekstu wspólnej polityki rolnej Unii Europejskiej. Drugie wydanie zostało zaktualizowane o najnowsze zmiany legislacyjne i orzecznicze oraz uwzględnia dynamiczne uwarunkowania społeczno-gospodarcze, w jakich funkcjonuje współczesne rolnictwo. Publikacja jest przeznaczona dla notariuszy, adwokatów, radców prawnych i sędziów, ponieważ pomoże w podejmowaniu rozstrzygnięć i zajęciu określonego stanowiska w konkretnych sprawach. Zainteresuje także przedstawicieli nauki prawa, administracji i zarządzania oraz studentów prawa i kierunków związanych z rolnictwem i gospodarką przestrzenną. Będzie również cennym źródłem wiedzy dla pracowników administracji rządowej i samorządowej.

Spis treści „Instytucje Prawa Rolnego” Zawartość Nr strony     Wykaz skrótów 15 Przedmowa 23 Rozdział I. Ustrój rolny państwa polskiego 25     Rozdział II. Prawo własności rolniczej 51 1. Wyodrębnienie własności rolniczej jako kategorii prawnej w koncepcjach Andrzeja Stelmachowskiego i Waleriana Pańki. Wybrane problemy dyskusji w doktrynie prawa rolnego 51 2. Cechy szczególne ochrony własności rolniczej 62 3. Zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego 67 3.1. Gospodarstwo rolne jako przedmiot zniesienia współwłasności w częściach ułamkowych 69 3.2. Tryby i sposoby (formy) zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego 73 3.3. Tryb umowny zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego 75 3.4. Sądowy tryb zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego 77 3.4.1. Ogólna charakterystyka postępowania przed sądem 77 3.4.2. Wzajemne rozliczenia między współwłaścicielami gospodarstwa rolnego 83 3.4.3. Podział gospodarstwa rolnego w naturze 85 3.4.4. Przyznanie gospodarstwa rolnego współwłaścicielowi 92 3.4.5. Orzeczenie o obowiązku wydania gospodarstwa rolnego 94 3.4.6. Dopłaty oraz spłaty 94 3.4.7. Sprzedaż gospodarstwa rolnego stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (tzw. podział cywilny) 99 3.4.8. Uprawnienie współwłaściciela do dalszego mieszkania 100 4. Nabycie prawa własności przez użytkownika wieczystego nieruchomości rolnej 101 4.1. Ogólna charakterystyka prawa użytkowania wieczystego 101 4.2. Pierwszeństwo w nabyciu przysługujące użytkownikowi wieczystemu 104 4.2.1. Nabycie nieruchomości z Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa 106 4.2.2. Rozłożenie ceny na raty w umowie sprzedaży 107 4.2.3. Tryb oraz przesłanki odroczenia, rozłożenia na raty lub umorzenia należności z tytułu ceny określonej w umowie 108 4.2.4. Podstawowe konsekwencje realizacji pierwszeństwa w drodze umowy 110 4.2.5. Nabycie prawa własności nieruchomości rolnej od Skarbu Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego (na podstawie art. 32 u.g.n.) 110 4.3. Nabycie ex lege prawa własności nieruchomości rolnej przez użytkownika wieczystego 112 4.4. Nabycie przez użytkownika wieczystego prawa własności w drodze decyzji administracyjnej 113 4.4.1. Podstawy prawne oraz rodzaje przesłanek przekształcenia 113 4.4.2. Administracyjny tryb załatwiania sprawy przekształcenia 117 4.4.3. Zamknięty katalog organów administracji publicznej uprawnionych do wydawania decyzji o przekształceniu 118 4.4.4. Chwila nabycia prawa własności oraz podstawa obciążenia tego prawa (w szczególności hipoteką) 118 4.4.5. Opłata z tytułu przekształcenia oraz przesłanki udzielenia bonifikat 119 4.4.6. Obowiązek zwrotu bonifikaty udzielonej w związku z przekształceniem 122 5. Wykonywanie własności w ramach wspólnoty gruntowej 124 5.1. Podstawy prawne statusu wspólnot gruntowych oraz celowość regulacji ustawowej 125 5.2. Wspólnota gruntowa jako rodzaj wspólności majątkowej 128 5.3. Określenie gruntów należących do wspólnoty gruntowej 132 5.4. Podział wspólnoty gruntowej – wyjątek od zasady jej niepodzielności 133 5.5. Uchylenie regulacji zakazującej prowadzenia ksiąg wieczystych dla gruntów wspólnoty gruntowej 134 5.6. Tryb ustalania nieruchomości stanowiących wspólnotę gruntową 135 5.7. Ujawnienie zmiany w obszarze wspólnoty gruntowej i w wykazie osób uprawnionych we wspólnocie gruntowej 138 5.8. Ograniczenie w czasie dopuszczalności wzruszenia decyzji administracyjnych 139 5.9. Nieodpłatne nabycie prawa własności nieruchomości przez gminę albo przez Skarb Państwa 140 5.10. Zasiedzenie nieruchomości wchodzącej w skład wspólnoty gruntowej 142 5.11. Zasady zagospodarowania wspólnot gruntowych 143 5.12. Spółka do sprawowania zarządu nad wspólnotą i do właściwego zagospodarowania jej gruntów 143 5.13. Tryb przymusowego ściągnięcia nieuiszczonych w terminie opłat 148 5.14. Nadzór nad działalnością spółki 149 5.15. Powództwo o uchylenie uchwały spółki 150 5.16. Przekształcanie wspólnot gruntowych we współwłasność w częściach ułamkowych 151 5.17. Zasady określania udziałów uprawnionych we wspólnocie gruntowej 152 5.18. Postaci realizacji uprawnienia do udziału we wspólnocie gruntowej 153 5.19. Nabycie części nieruchomości stanowiącej składnik wspólnoty gruntowej w sytuacjach szczególnych 156 5.20. Oświadczenie o zrzeczeniu się na rzecz Skarbu Państwa uprawnień do udziału we wspólnocie w zakresie obejmującym lasy, grunty leśne i nieużytki 157 Rozdział III. Pojęcie nieruchomości rolnej 159 1. Pojęcie nieruchomości w systemie prawa polskiego 161 2. Geneza pojęcia nieruchomości rolnej w prawie polskim 165 3. Legalna definicja nieruchomości rolnej 170 3.1. Definicja nieruchomości rolnej w Kodeksie cywilnym 170 3.2. Definicja w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego 178 4. Nieruchomość a działka 185 5. Nieruchomość rolna a użytek rolny 185 6. Nieruchomość rolna a grunt rolny 187 Rozdział IV. Pojęcie gospodarstwa rolnego i gospodarstwa rodzinnego 191 1. Gospodarstwo rolne w prawie okresu międzywojennego 191 2. Gospodarstwo rolne w prawie polskim w okresie po II wojnie światowej; rozwój prawa i kontekst naukowo-polityczny 199 3. Okres transformacji ustrojowej i wprowadzenie terminu „gospodarstwo rodzinne” do Konstytucji RP 210 4. Współczesne definicje gospodarstwa rolnego w prawie polskim i prawie Unii Europejskiej 214 4.1. Definicja gospodarstwa rolnego w Kodeksie cywilnym 214 4.1.1. Prawna struktura gospodarstwa rolnego 216 4.1.2. Prawna kwalifikacja i funkcje składników w ramach zorganizowanej całości 217 4.1.3. Podstawy jedności składników zorganizowanych w gospodarstwo rolne 221 4.1.4. Charakter prawny gospodarstwa rolnego jako przedmiotu obrotu 222 4.2. Definicja gospodarstwa rolnego w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego 224 4.3. Definicja gospodarstwa rolnego w uregulowaniach dotyczących systemów wsparcia bezpośredniego 225 4.4. Gospodarstwo rolne w przepisach o ubezpieczeniach społecznych 230 4.5. Gospodarstwo rolne w przepisach podatkowych 232 4.6. Relacja definicji gospodarstwa rolnego do koncepcji przedsiębiorstwa rolnego 236 5. Gospodarstwo rodzinne w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego 239 Rozdział V. Odpowiedzialność za zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego 245 1. Odpowiedzialność za zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym 245 1.1. Zasada ustawowego przystąpienia do długu przez nabywcę gospodarstwa rolnego 246 1.2. Pojęcie gospodarstwa rolnego 247 1.3. Pojęcie nabycia gospodarstwa rolnego 247 1.4. Zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego 249 1.4.1. Zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego powstałe z tytułu czynów niedozwolonych 250 1.4.2. Zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego powstałe z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia 252 1.5. Przykładowe wyłączenia zasady ustawowego przystąpienia do długu 253 1.5.1. Zobowiązania wynikające z umowy kontraktacji 253 1.5.2. Zobowiązania z tytułu umowy o pracę 256 1.5.3. Zobowiązania wynikające z umowy dożywocia 259 1.6. Zakres odpowiedzialności nabywcy gospodarstwa rolnego za zobowiązania zbywcy związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego 260 2. Odpowiedzialność za zobowiązania publicznoprawne 263 2.1. Odpowiedzialność członka rodziny podatnika 263 2.2. Odpowiedzialność nabywcy mienia 264 2.3. Odpowiedzialność dzierżawcy, użytkownika 266 Rozdział VI. Pojęcie rolnika 271 1. Geneza pojęcia rolnika i rolnika indywidualnego w prawie polskim 273 2. Podstawa konstytucyjna dla użycia pojęcia rolnika 280 3. Legalne definicje pojęcia rolnika i rolnika indywidualnego 283 3.1. Znaczenie definicji legalnej 283 3.2. Definicje legalne pojęcia rolnika 284 3.2.1. Definicja rolnika w regulacji z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników 284 3.2.2. Legalna definicja rolnika w prawie unijnym 293 3.3. Definicja legalna pojęcia rolnika indywidualnego 300 3.3.1. Kryterium rodzaju podmiotu prawa 302 3.3.2. Kryterium obszarowe 303 3.3.3. Kryterium kwalifikacji rolniczych 305 3.3.4. Kryterium zamieszkania 307 3.3.5. Kryterium osobistego prowadzenia gospodarstwa rolnego 310 4. Kryteria wyodrębnienia pojęcia rolnika i rolnika indywidualnego – uwagi podsumowujące 312 4.1. Kryterium rodzaju osoby 315 4.2. Kryterium działalności rolniczej 316 4.3. Kryterium posiadania zasobów, na których działalność rolnicza może być prowadzona 322 5. Status prawny rolnika indywidualnego 324 5.1. Rolnik w obrocie nieruchomościami 324 5.2. Rolnik w obrocie produktami rolnymi 325 5.3. Rolnik a podatki i ubezpieczenia społeczne 329 5.4. Rolnik jako beneficjent środków z funduszy unijnych 331 5.5. Rolnik a prawa własności intelektualnej 331 5.6. Rolnik jako przedsiębiorca 332 Rozdział VII. Zasób własności rolnej skarbu państwa 335 1. Pojęcie i znaczenie Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa 335 2. Zasady gospodarowania Zasobem 336 3. Sprzedaż nieruchomości wchodzących w skład Zasobu 340 4. Dzierżawa nieruchomości wchodzących w skład Zasobu 346 5. Pozostałe formy zagospodarowania nieruchomości wchodzących w skład Zasobu 351 Rozdział VIII. Umowy służące wymianie pokoleń w rolnictwie 357 1. Ogólna charakterystyka prawnych form zmian pokoleniowych w rolnictwie 357 2. Darowizna 359 3. Dożywocie 364 4. Umowa z następcą 367 Rozdział IX. Dziedziczenie gospodarstw rolnych 373 1. Zakres stosowania przepisów szczególnych dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych 375 2. Dziedziczenie ustawowe 376 3. Dziedziczenie testamentowe 380 4. Zapis i zapis windykacyjny 380 5. Dział spadku 381 6. Odpowiedzialność spadkobiercy za długi związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego 383 7. Wpływ ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego na dziedziczenie gospodarstwa rolnego i nieruchomości rolnej 385 Rozdział X. Dzierżawa nieruchomości rolnych 395 1. Ewolucja i kształtowanie się przepisów dotyczących dzierżawy 395 2. Obecne znaczenie i regulacje prawne dotyczące dzierżawy gruntów rolnych 400 2.1. Przedmiot dzierżawy 402 2.2. Strony umowy dzierżawy 402 2.3. Podstawowe prawa i obowiązki stron umowy dzierżawy 403 2.4. Tryb i forma zawarcia umowy dzierżawy gruntów rolnych 405 3. Czas trwania i przedłużenie czasu trwania dzierżawy gruntów rolnych 407 4. Określenie, obniżenie i podwyższenie czynszu dzierżawnego 409 5. Ochrona posiadania dzierżawionych gruntów rolnych 412 6. Dzierżawa gruntów rolnych a ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego 414 7. Prawo pierwokupu i pierwszeństwa nabycia dzierżawionych nieruchomości rolnych 415 8. Wypowiedzenie umowy dzierżawy 416 9. Zakończenie umowy dzierżawy 417 10. Płatności unijne a dzierżawa 418 11. Bezczynszowe użytkowanie 419 12. Przyszłość dzierżawy nieruchomości rolnych i wnioski de lege ferenda 419 Rozdział XI. Umowa kontraktacji i umowy pokrewne 423 1. Geneza 424 2. Regulacje prawne 425 3. Cechy umowy kontraktacji 427 4. Strony umowy kontraktacji 427 4.1. Producent rolny 427 4.2. Kontraktujący 428 5. Przedmiot umowy kontraktacji 429 6. Zapłata za produkty rolne 430 7. Czas trwania, forma oraz treść umowy kontraktacji 430 8. Elementy umowy kontraktacji 432 9. Świadczenia dodatkowe – przykłady 435 10. Nadzór i kontrola 437 11. Miejsce dostarczenia produktów rolnych 438 12. Wpływ warunków atmosferycznych na przedmiot kontraktacji 438 13. Przedawnienie roszczeń 442 14. Rękojmia za wady fizyczne i prawne przedmiotu kontraktacji 442 15. Umowa kontraktacji i umowy pokrewne a ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwemu wykorzystywaniu przewagi kontraktowej 444 Rozdział XII. Zrzeszanie się producentów rolnych 449 1. Grupy producentów rolnych 451 2. Organizacje producentów rolnych 461 2.1. Finansowanie unijne dla grup i organizacji producentów rolnych 464 2.2. Zasady konkurencji a organizacje producentów rolnych 467 2.3. Projekt zmiany rozporządzeń unijnych 468 3. Spółdzielczość rolnicza 471 4. Spółdzielnie rolników 477 Rozdział XIII. Regulacje prawne obszaru wiejskiego 483 1. Zasadnicze rodzaje definicji obszaru wiejskiego 483 2. Podstawowe funkcje obszarów wiejskich 485 3. Ustrojowo-administracyjny podział terytorialny kraju jako wyznacznik obszaru wiejskiego 486 4. Obszar wiejski jako typ obszaru funkcjonalnego 489 5. Źródła norm prawnych 491 6. Normatywne ujęcie zabudowy zagrodowej 493 7. Grunty objęte zabudową zagrodową w ramach istniejącej działki siedliskowej według ewidencji gruntów i budynków 496 8. Ochrona gruntów rolnych w obszarach wiejskich 498 9. Planowanie miejscowe jako instytucja kształtowania zagospodarowania przestrzennego obszarów wiejskich 502 10. Prognoza oddziaływania na środowisko 505 11. Określenie sposobów zagospodarowania i warunków zabudowy obszaru wiejskiego w przypadku braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego 506 12. Zapewnienie ochrony uzasadnionych interesów osób trzecich w wypadku ustalania warunków inwestowania 513 13. Scalenie gruntów rolnych jako instytucja kształtowania struktury obszarów wiejskich 514 13.1. Cel scalenia gruntów 514 13.2. Zasada równej wartości szacunkowej 516 13.3. Znaczenie decyzji scaleniowej 517 Rozdział XIV. Podatki w rolnictwie 521 1. Podatek rolny 524 1.1. Przedmiot opodatkowania 524 1.2. Pojęcie gospodarstwa rolnego dla potrzeb podatku rolnego 527 1.3. Podatnicy podatku rolnego 528 1.4. Zasady ustalania podatku rolnego 529 2. Podatek leśny 531 3. Podatek od nieruchomości 532 4. Podatek dochodowy 533 5. Podatek od towarów i usług (VAT) 535 6. Podatek od czynności cywilnoprawnych 539 7. Podatek od spadków i darowizn 541 Rozdział XV. Ubezpieczenia społeczne rolników 545 1. Organizacja ubezpieczenia społecznego rolników 546 1.1. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego 546 1.2. Rada Ubezpieczenia Społecznego Rolników 547 1.3. Fundusze 547 1.3.1. Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników 547 1.3.2. Inne fundusze 548 2. Rodzaje ubezpieczeń 549 3. Ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie 551 3.1. Zakres podmiotowy ubezpieczenia 551 3.2. Zakres ochrony ubezpieczeniowej 552 3.3. Świadczenia ubezpieczeniowe 553 4. Ubezpieczenie emerytalno-rentowe 555 4.1. Zakres podmiotowy 555 4.2. Świadczenia z ubezpieczenia emerytalno-rentowego 556 4.3. Zasady ustalania wysokości świadczenia emerytalnego lub renty rolniczej 560 5. Zasady ustalania składek z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników 564 Rozdział XVI. Ubezpieczenia majątkowe w rolnictwie 569 1. Ubezpieczenia majątkowe w rolnictwie 571 1.1. Uwagi ogólne 571 1.2. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego 572 1.3. Ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych 577 2. Ubezpieczenie produkcji rolnej 578 2.1. Uwagi ogólne 578 2.2. Obowiązkowe ubezpieczenie upraw 583 2.3. Dopłaty do składek z tytułu zawarcia umów ubezpieczenia 586 3. Inne instrumenty prawne zarządzania ryzykiem produkcyjnym 587 Rozdział XVII. Własność intelektualna w obszarze rolnictwa i żywności 593 1. Ochrona prawna odmian roślin 595 1.1. Model sui generis w konwencji UPOV 598 1.2. Przesłanki przyznania wyłącznego prawa hodowcy 599 1.3. Regulacja ochrony prawnej odmian roślin w Unii Europejskiej 602 2. Wynalazek biotechnologiczny w obszarze rolnictwa i żywności 603 3. Ochrona regionalnych produktów rolnych i środków spożywczych 609 3.1. Uwagi wstępne 609 3.2. Cele regulacji 611 3.3. Nazwy pochodzenia, oznaczenia geograficzne wina i produktów rolnych oraz oznaczenia geograficzne napojów spirytusowych 613 3.4. Ochrona oznaczeń geograficznych 615 3.5. Terminy rodzajowe 616 3.6. Inne wykluczenia możliwości zarejestrowania oznaczenia geograficznego 616 3.7. Unijne symbole, oznaczenia i skróty 617 4. Określenia jakościowe stosowane fakultatywnie 618 5. Rejestracja oznaczeń geograficznych 619 Bibliografia 623 Skorowidz 649 O autorach 659