Psychoterapia dzieci i młodzieży w ujęciu integracyjnym Tom 1

Z ogromną radością oddajemy w ręce Czytelników pierwszy tom podręcznika Psychoterapia dzieci i młodzieży w ujęciu integracyjnym. Od teorii do praktyki. Publikacja ta jest odpowiedzią na pilną potrzebę systematyzacji wiedzy i praktyki klinicznej w obszarze psychoterapii dzieci i młodzieży, z uwzględnieniem podejścia integracyjnego. To pierwsza tego rodzaju książka na polskim, a nawet europejskim rynku akademickim – kompleksowa, osadzona w realiach klinicznych, uwzględniająca zarówno aktualny stan badań, jak i wieloaspektowy charakter pracy terapeutycznej z osobami w wieku rozwojowym. Podręcznik ten kierujemy do szerokiego grona odbiorców – psychoterapeutek i psychoterapeutów różnych orientacji teoretycznych, psychologów klinicznych, psychiatrów dzieci i młodzieży, pedagogów i pracowników ośrodków zdrowia psychicznego, a także do osób przygotowujących się do pracy w tym obszarze: studentów, uczestników szkoleń specjalizacyjnych i kursów psychoterapeutycznych. Zależy nam na tym, by nasza publikacja była nie tylko źródłem wiedzy, ale także inspiracją do myślenia klinicznego, do zadawania pytań i do podejmowania odpowiedzialnych decyzji terapeutycznych. W niniejszym tomie koncentrujemy się na kluczowych fundamentach psychoterapii integracyjnej: specyfice rozwojowej dzieci i młodzieży, psychopatologii w ujęciu rozwojowym, podstawach teoretycznych integracji oraz etapach pracy terapeutycznej – od diagnozy i konceptualizacji przypadku po planowanie interwencji. Wskazujemy, jak można łączyć różne perspektywy teoretyczne i praktyczne w sposób spójny, przemyślany i skuteczny, mając zawsze na względzie dobro pacjenta i jego rodzinnego systemu. Ufamy, że lektura tego podręcznika będzie dla Państwa źródłem wiedzy, refleksji i inspiracji, a zarazem wsparciem w codziennej praktyce klinicznej. Mamy nadzieję, że przyczyni się również do budowania mostów pomiędzy różnymi podejściami terapeutycznymi oraz do tworzenia środowiska współpracy, wymiany i integracji – na rzecz lepszej i bardziej adekwatnej pomocy psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży w Polsce.

Wstęp IX Rozdział 1. Założenia, ramy i kierunki rozwoju psychoterapii integracyjnej dzieci i młodzieży 1 Wprowadzenie 3 1.1. Idea integracji w psychoterapii 5 1.1.1. Integracja w psychoterapii: ujęcia terminologiczne i implikacje kliniczne 8 1.1.2. Współczesna psychoterapia w procesie przemian: uwarunkowania rozwoju i implikacje dla podejścia integracyjnego 9 1.1.3. Czynniki wspólne jako fundament skuteczności psychoterapii: wnioski z badań metaanalitycznych 12 1.1.4. Monoterapia czy integracja? Dylematy wyboru ścieżki terapeutycznej i ich konsekwencje kliniczne 13 1.1.5. Wyzwania podejścia integracyjnego: między elastycznością a ryzykiem eklektyzmu 14 1.2. Modele integracji w psychoterapii 15 1.2.1. Integracja teoretyczna 15 1.2.2. Integracja asymilatywna 24 1.2.3. Czynniki wspólne 27 1.3. Terapia szyta na miarę, czyli charakterystyka psychoterapii dzieci i młodzieży w podejściu integracyjnym 28 1.3.1. Specyfika psychoterapii integracyjnej dzieci i młodzieży 29 1.3.2. Zasady psychoterapii integracyjnej dzieci i młodzieży 37 1.3.3. Łączenie podejścia rozwojowego i psychopatologii w psychoterapii dzieci i młodzieży 45 1.3.4. Indywidualizacja procesu psychoterapii 48 1.3.5. Metody psychoterapii integracyjnej dzieci i młodzieży 50 1.3.6. Kontrakt, relacja i sojusz terapeutyczny 54 1.3.7. Mechanizmy prowadzące do zmiany w procesie terapeutycznym 66 1.3.8. Zróżnicowane podejście terapeutyczne wobec dzieci – potrzeba elastyczności i bezpieczeństwa 67 1.3.9. Psychoterapia młodzieży – między tożsamością a autonomią 75 1.4. Ewaluacja i pomiar efektów terapii 78 1.4.1. Terapia oparta na dowodach – założenia, znaczenie i kryteria empirycznego potwierdzenia 79 1.4.2. Integracyjność jako realizacja zasady „najlepszych dostępnych dowodów” 80 1.4.3. Kompetencje kliniczne terapeuty jako fundament podejścia integracyjnego 80 1.4.4. Preferencje pacjenta i współtworzenie terapii 80 1.4.5. Mechanizmy zmiany jako elementy podlegające weryfikacji 81 1.4.6. Psychoterapia integracyjna jako przyszłość praktyki opartej na dowodach 81 1.5. Przyszłość psychoterapii integracyjnej dzieci i młodzieży – nowe kierunki integracji 84 1.6. Etyka w psychoterapii integracyjnej dzieci i młodzieży 93 1.6.1. Kluczowe zasady etyczne w psychoterapii dzieci i młodzieży 93 1.6.2. Wyzwania etyczne w pracy z dziećmi i młodzieżą 98 1.6.3. Szczególne wyzwania etyczne w pracy z dziećmi i młodzieżą 100 Rozdział 2. Kompetencje dzieci i młodzieży – konteksty prawidłowego rozwoju 103 Wprowadzenie 105 2.1. Zmiany rozwojowe 106 2.1.1. Typy zmian rozwojowych 107 2.1.2. Znaczenie zmian rozwojowych w praktyce psychoterapeutycznej 108 2.2. Rozwój psychospołeczny w okresie dzieciństwa i adolescencji według koncepcji Erika Eriksona 110 2.3. Koncepcja zadań rozwojowych według Roberta Havighursta 112 2.4. Potrzeby dzieci i młodzieży 114 2.5. Kompetencje rozwojowe w okresie niemowlęcym i wczesnego dzieciństwa 116 2.5.1. Rozwój fizyczny i motoryczny 117 2.5.2. Rozwój poznawczy 119 2.5.3. Rozwój komunikacji i mowy 120 2.5.4. Rozwój społeczno-emocjonalny 121 2.5.5. Wskaźniki rozwojowe w zachowaniu 124 2.5.6. Przykład z praktyki psychoterapeutycznej 129 2.6. Kompetencje rozwojowe w okresie środkowego i późnego dzieciństwa 131 2.6.1. Rozwój fizyczny i motoryczny 132 2.6.2. Rozwój poznawczy 132 2.6.3. Rozwój społeczno-emocjonalny 134 2.6.4. Rozwój moralny 136 2.6.5. Wskaźniki rozwojowe w zachowaniu 137 2.6.6. Przykład z praktyki psychoterapeutycznej 139 2.7. Kompetencje rozwojowe w okresie adolescencji 140 2.7.1. Rozwój fizyczny, biologiczny 141 2.7.2. Rozwój poznawczy 142 2.7.3. Rozwój społeczno-emocjonalny 143 2.7.4. Rozwój moralny 144 2.7.5. Rozwój tożsamości 145 2.7.6. Wskaźniki rozwojowe w zachowaniu 146 2.7.7. Przykład z praktyki psychoterapeutycznej 148 Rozdział 3. Psychopatologia rozwojowa jako paradygmat wyjaśniający kształtowanie się zaburzeń psychicznych u dzieci i młodzieży 151 3.1. Psychopatologia – naukowa teoria czy konstrukt kulturowy? Znaczenie definicji w kontekście psychoterapii dzieci i młodzieży 153 3.2. Od separacji do integracji: psychopatologia rozwojowa a ewolucja paradygmatów w psychologii i psychopatologii 155 3.3. Psychopatologia rozwojowa jako metaparadygmat interdyscyplinarny 158 3.4. Podsumowanie 166 Rozdział 4. Teoretyczne podstawy integracji w psychoterapii dzieci i młodzieży 169 Wprowadzenie 171 4.1. Psychoterapia psychodynamiczna i psychoanalityczna – znaczenie nieświadomości i relacji z obiektem 171 4.1.1. Podstawowe zasady podejścia psychodynamicznego w psychoterapii 173 4.1.2. Znaczenie relacji przywiązaniowych w rozumieniu objawów psychicznych u dzieci i młodzieży 177 4.1.3. Mentalizowanie jako podstawowy proces rozwoju psychicznego i zmiany w psychoterapii dzieci i młodzieży 181 4.1.4. Funkcje ego i mechanizmy obronne w rozwoju i psychoterapii dzieci i młodzieży 184 4.1.5. Czynniki leczące w psychoterapii psychodynamicznej 189 4.1.6. Udział rodziców w psychoterapii psychodynamicznej dzieci i młodzieży 192 4.1.7. Efektywność i ograniczenia psychoterapii psychodynamicznej dzieci i młodzieży 192 4.2. Psychoterapia poznawczo-behawioralna – znaczenie myślenia, emocji i zachowania 194 4.2.1. Podstawowe założenia psychoterapii poznawczo-behawioralnej w pracy z dziećmi i młodzieżą 194 4.2.2. Mechanizmy zmiany w psychoterapii poznawczo-behawioralnej 199 4.2.3. Rola przekonań w kształtowaniu się zdrowia psychicznego i zaburzeń 202 4.2.4. Rola wzmocnienia w psychoterapii poznawczo-behawioralnej 212 4.2.5. Dostosowanie terapii poznawczo-behawioralnej do potrzeb dzieci i młodzieży 215 4.2.6. Efektywność i ograniczenia psychoterapii poznawczo-behawioralnej dzieci i młodzieży 223 4.3. Podejście systemowe w psychoterapii – dziecko w kontekście relacji rodzinnych i społecznych 225 4.3.1. Rodzina jako kluczowe środowisko rozwoju: ujęcia interakcyjne, strukturalne i systemowe 226 4.3.2. Zasady podejścia systemowego w psychoterapii dzieci i młodzieży 234 4.3.3. Mechanizmy powstawania zaburzeń w terapii systemowej dzieci i młodzieży 236 4.3.4. Cele systemowej terapii rodzin i mechanizmy zmiany terapeutycznej 237 4.3.5. Genogram jako narzędzie analizy rodziny w psychoterapii 238 4.3.6. Efektywność i ograniczenia systemowej terapii rodzin 250 4.4. Psychoterapia humanistyczno-egzystencjalna – wspieranie autentyczności, relacji i rozwoju osobistego 253 4.4.1. Cele psychoterapii humanistyczno-egzystencjalnej 253 4.4.2. Zasady psychoterapii humanistyczno-egzystencjalnej w pracy z dziećmi i młodzieżą 254 4.4.3. Techniki i metody psychoterapii humanistyczno-egzystencjalnej w pracy z dziećmi i młodzieżą 257 4.4.4. Mechanizmy powstawania zaburzeń i zmiany w psychoterapii humanistyczno-egzystencjalnej 259 4.4.5. Efektywność i ograniczenia psychoterapii humanistyczno-egzystencjalnej w pracy z dziećmi i młodzieżą 261 4.5. Podejście oparte na neuronaukach – zrozumienie procesów dojrzewania i neuroplastyczności w procesie psychoterapii dzieci i młodzieży 263 4.5.1. Neuroplastyczność a podatność na rozwój zaburzeń psychicznych 264 4.5.2. Kluczowe mechanizmy neuronalne leżące u podstaw rozwoju regulacji emocjonalnej u dzieci i młodzieży 265 4.5.3. Neuronalne mechanizmy traumy u dzieci i młodzieży oraz ich znaczenie dla psychoterapii 266 4.5.4. Integracja neuronauki i psychoterapii w praktyce klinicznej dzieci i młodzieży 267 Rozdział 5. Etapy psychoterapii pacjentów w wieku rozwojowym 269 Wprowadzenie 271 5.1. Modele opisujące strukturę psychoterapii w ujęciu integracyjnym 271 5.2. Etapy psychoterapii dzieci i młodzieży – specyfika i odrębności 274 5.2.1. Etap diagnostyczny 274 5.2.2. Etap właściwego procesu psychoterapii 276 5.2.3. Etap ewaluacji procesu i utrwalania zmian 278 Rozdział 6. Opracowanie przypadku i wprowadzenie do procesu psychoterapii dzieci i młodzieży 281 Wprowadzenie 283 6.1. Psychopatologia zaburzeń psychicznych wieku rozwojowego: diagnoza nozologiczna, mechanizmy powstawania, wskazania 283 6.1.1. Systemy diagnostyczne 284 6.1.2. Diagnoza zaburzeń psychicznych 287 6.1.3. Modele zdrowia i zaburzeń psychicznych 288 6.1.4. Mechanizmy powstawania zaburzeń psychicznych dzieci i młodzieży 290 6.1.5. Wskazania do podjęcia interwencji 292 6.2. Transdiagnostyczna perspektywa w psychoterapii dzieci i młodzieży jako kierunek rozwoju podejścia integracyjnego 295 6.2.1. Rozumienie złożonych problemów psychicznych u dzieci i młodzieży w podejściu transdiagnostycznym 297 6.2.2. Czym jest podejście transdiagnostyczne w psychoterapii dzieci i młodzieży? 297 6.2.3. Wspólne mechanizmy psychopatologii w ujęciu transdiagnostycznym: implikacje dla integracyjnej psychoterapii dzieci i młodzieży 300 6.2.4. Praktyczne zastosowanie podejścia transdiagnostycznego w psychoterapii dzieci i młodzieży 302 6.2.5. Podsumowanie 304 6.3. Konceptualizacja przypadku na potrzeby psychoterapii integracyjnej 305 6.3.1. Kontekst skierowania pacjenta do terapii 310 6.3.2. Pierwsze spotkanie z dzieckiem i jego rodzicami 319 6.3.3. Oczekiwania pacjenta i rodziców oraz rozumienie ich przez terapeutę 329 6.3.4. Identyfikacja problemu i ocena dysfunkcji w psychoterapii dzieci i młodzieży 340 6.3.5. Motywacja dziecka i jego rodziców do uczestniczenia w procesie leczenia 349 6.3.6. Sformułowanie celów terapii 364 6.3.7. Określenie zasobów klienta 370 6.3.8. Ustalenie mechanizmów odpowiedzialnych za pogorszenie jakości życia 377 6.3.9. Hipotezy psychoterapeutyczne 386 6.3.10. Planowanie interwencji 388 Bibliografia 395 Indeks 423 O Autorach 431