Rejestr grozy Przewodnik po technikach narracyjnych

W jaki sposób doświadczamy nastroju grozy? I jak twórcy kreują w nas, czytelnikach i czytelniczkach, to doświadczenie? Paweł Wielopolski, analizując najważniejsze dzieła literackie, omawia doświadczenie grozy i pokazuje, w jaki sposób mistrzowie pióra wzbudzali je w czytelnikach. Posługuje się przy tym stworzoną przez siebie koncepcją rejestrów artystycznych, czyli środków mających na celu wywołanie określonego efektu emocjonalnego. Składają się na nie archetypy i wzorce, które znajdują odzwierciedlenie w figurach, motywach i tematach. W przypadku rejestru grozy są to: • doświadczenie Tajemnicy na skutek ingerencji niesamowitego w naturalny porządek rzeczy, czego nie można objąć rozumem i co skutkuje poczuciem głębokiego wyobcowania, • archetyp złego miejsca i jego rozmaite aspekty (m.in. więzienie, piekielne laboratorium, diabelski wymiar), • archetyp potwora, który ujawnia się w różnorodnych postaciach (m.in. wampira, wilkołaka, ducha), • archetypiczna relacja prześladowcy i ofiary zasadzająca się na uzależnieniu nękanego od sił wyższych, • terror ciała i umysłu wyrażający się w fizycznym i psychicznym cierpieniu wywołującym poczucie lęku, wstrętu i obrzydzenia. Te konkretne zagadnienia pomagają czytelnikom lepiej rozumieć teksty grozy, takie jak horror, dreszczowiec czy dark fantasy, a autorom – konstruować i tworzyć własne opowieści. W książce Rejestr grozy. Przewodnik po technikach narracyjnych Paweł Wielopolski zachęca czytelników do własnych poszukiwań twórczych, a także podpowiada, jak rozpoznawać zjawisko grozy w tekstach kultury. To przewodnik po literaturze, podręcznik do nauki interpretacji oraz poradnik dla twórców w jednym.

Wstęp 15 (Nie)myślenie gatunkami 15 Czym jest koncepcja rejestrów artystycznych? 17 Rozdział I. Upadek rozumu 25 Część 1: Paleta emocjonalna rejestru grozy 25 Doświadczenie zależności 28 Załamanie i odwrócenie wyższego porządku 36 Doświadczenie zła 42 Doświadczenie niesamowitego 43 Doświadczenie Tajemnicy 46 Część 2: Struktura narracyjna grozy 51 Pojęcie niesamowitego w kontekście fantastyki 51 Trzy modele powieści grozy 54 Oswajanie grozy 57 Postawa niewiary 59 Groza jako problem poznawczy, oswojony przez zdrowy rozsądek i naukę 59 Postawa wiary 60 Paranauka 60 Groza jako problem moralny, oswojony przez religię 61 Czyste przeżycie 62 Groza nieoswojona: wieloznaczny model powieści grozy 63 Konflikt dwóch dyskursów 63 Fantasmagoria 64 Zbiór schematów fabularnych horrorów według Noëla Carrolla 66 Spotkanie z niesamowitym 71 Faza wyparcia 71 Faza dezorientacji 72 Faza (dez)integracji 73 Dwa typy protagonistów 74 Niewiarygodny protagonista 75 Sceptyczny racjonalista 78 Autentyczność 80 Podsumowanie 82 Rozdział II. Geografia strachu 85 Część 1: Osiem aspektów przestrzeni grozy 85 (1) Nawiedzone miejsce 86 (2) Miejsce-potwór 88 Nawiedzony dom i dom, który żyje 89 Cmentarz 95 (3) Terra incognita 97 Zakazane miejsce 101 Tam, gdzie giną ludzie 102 Las 103 Góry 106 (4) Więzienie 107 Więzienie jako miejsce 107 Uwięzienie w czasie 116 Świat to ułuda 117 (5) Opuszczone miejsce 122 (6) Piekielne laboratorium 123 (7) Diabelski wymiar 125 (8) Świat po zagładzie 129 Archetypy przestrzeni grozy w Silent Hill 2 132 Część 2: Właściwości przestrzeni grozy 136 Grupa 1: Zmysłowe odczucia bohaterów 137 Dziwne spotkania z ludźmi i zwierzętami 137 Światło i ciemność 139 Niepokojące dźwięki i cisza 140 Zmiany zapachowe 141 Skoki temperatury i wilgotności powietrza 142 Ślady czyjejś obecności 142 Grupa 2: Groza objawiona 144 Aura i stan złego miejsca 144 Anomalie pogodowe 146 Miejsca szczególnie niebezpieczne, ukryte oraz niedostępne 147 Historia pełna grozy 149 Zmiany w przestrzeni i czasie 153 Potwór i jego wysłannicy 154 Grupa 3: Kształtowanie przestrzeni grozy 156 Kontrast 156 Odwrócenie 157 Zamknięcie, brak wyjścia i klaustrofobia 157 Deformacja 159 Ucieczka, błądzenie, powrót 159 Wciąganie 160 Część 3: Modele przestrzenne złego miejsca 161 (1) Model inwazji zła 166 Scenariusz mrocznego najeźdźcy 166 Scenariusz korupcji bezpiecznego miejsca 167 (2) Model przygody, która zmienia się w koszmar 168 Scenariusz zbłąkania 169 Scenariusz czerwonej oberży 170 Scenariusz „nieznane miejsce to złe miejsce” 171 Scenariusz wciągnięcia w pułapkę 172 (3) Model wyzwania 173 Scenariusz „strach ma wielkie oczy” 173 Scenariusz podróży do kresu koszmaru 174 (4) Model więzienia 174 Scenariusz życia w celi 175 Scenariusz kurczącej się przestrzeni 175 Scenariusz antyutopii 176 (5) Model „świat to ułuda” 178 Scenariusz gaslightingu 178 Scenariusz ułudy w ułudzie 179 Scenariusz pozornej utopii 180 Część 4: Kairos zguby 181 Podsumowanie 185 Rozdział III. Archetyp potwora 189 Część 1: Potwora opisanie 189 Doświadczenie zła i potwory 190 Cechy potwora 196 Potwór DIY 201 Maska i broń 209 Część 2: Imaginarium potworów 211 Duch 213 Wampir 220 Piękna bezlitosna pani 234 Wilkołak 235 Metamorfoza zwierzęca 236 Wilk, kosmiczne zagrożenie 238 Boży wojownicy 239 Tajne stowarzyszenia wilkołaków 241 Wilkołak jako sobowtór 242 Sobowtór 244 Rodzaje sobowtórów 244 Antropologia struktury archaicznej duszy 247 Mitologiczne konteksty zjawiska sobowtórzenia 255 Dwudziestowieczne konteksty zjawiska sobowtórzenia 257 Psychoanaliza 259 Znaczenie sobowtóra 260 Bezimienna istota 262 Sztuczny człowiek 263 Człowiek zdegenerowany: między zombie a mutantem 269 Hybryda-odmieniec 273 Monstrum zwierzęce: między hybrydą a Godzillą 274 Żrąca matka 275 Demoniczne dziecko 276 Diabeł (albo adwersarz Boga) 278 Śmierć 280 Archetypy potwora. Podsumowanie 281 Podróż do kresu obcości 282 Podsumowanie 286 Rozdział IV. Rekwizytorium strachu 291 Część 1: Relacja prześladowcy i ofiary 291 (1) Polowanie 295 (2) Uzurpacja – śmierć tożsamości 297 Przemiana 298 Opętanie 301 Sobowtór 305 Mroczne zauroczenie 309 Mroczny demiurg 311 (3) Deprawacja – zepsucie 313 Mroczny przewodnik 314 Piękna bestia 316 (4) Mroczne przymierze 317 Odroczona zapłata 318 Niefortunne życzenie 319 (5) Uwięzienie 320 Spętanie 321 Osaczenie 322 (6) Walka z cieniem 323 Ofiara będąca prześladowcą 324 Prześladowca, który nie wiadomo, czy istnieje 325 Prześladowca ex nihilo 326 Zagubienie w labiryncie 327 Prześladowca, którego już nie ma 328 (7) Protagonista-prześladowca 329 Piękne zło 331 Część 2: Estetyka szoku 333 Terror ciała i umysłu 338 Udręka ciała 339 Udręka umysłu 342 Groteska – groza (prawie) rozbrojona 344 Część 3: Na tropie grozy 345 Memento mori 345 Samobójstwo 351 Złe oko 353 Świat nie działa tak, jak powinien 354 Przedmioty niosące śmierć 355 Piętno 360 Pojawiam się i znikam 361 Podsumowanie 363 Na końcu było Słowo 367 Przyzwanie ciemności. Literatura polecana 371 Podziękowania 385 Przypisy 389 Spis ramek 397 Spis tabel 398 Bibliografia 399