Starogrecki termin dike tłumaczony jest zazwyczaj jako „sprawiedliwość”. Taki przekład niewiele jednak mówi o sposobie, w jaki to pojęcie funkcjonowało w archaicznej Grecji. W końcu abstrakcyjne słowa nie tylko opisują rzeczywistość, lecz także pomagają ją porządkować. Ich znaczenie nie jest raz na zawsze dane: zmienia się na przestrzeni czasu; uwewnętrznia się, wpisując w zmienne konfiguracje sensów innych słów-abstraktów. Co więcej, takie terminy jak „sprawiedliwość” często są „pożywką” dla ideologii: usprawiedliwiają lub przysłaniają wszystko to, co arbitralne, co wynika z politycznego zaślepienia, i co przy odwróceniu perspektywy okazuje się – paradoksalnie – niesprawiedliwe.
Monografia Dylematy sprawiedliwości… śledzi te napięcia na gruncie Corpus Theognideum, kolekcji elegii przypisywanych Teognisowi z Megary. Zbiór jest zapisem pieśni, które przez kilka pokoleń przekazywane były ustnie: śpiewane przez mężczyzn z elity podczas symposia, całonocnych uroczystości wspólnego picia. Znajomość tych elegii – podobnie jak i praktyk towarzyszących konsumpcji alkoholu – służyła z jednej strony wzmacnianiu grupowych więzi, z drugiej, społecznej dystynkcji. W czasach, gdy rodziła się grecka polis, piosenki Teognisa opowiadały o bankietowym decorum, wyznaczając granice wspólnoty „sprawiedliwych”. Jednocześnie mówiły o pożądaniu, zazdrości i innych namiętnościach, o konfliktach personalnych i politycznych, ponadto o lękach związanych z przemianami społecznymi i możliwością utraty uprzywilejowanej pozycji. Niniejsza książka pokazuje, że elegie znane nam z Corpus Theognideum współtworzyły tym samym szerszy dyskurs normatywno-moralny Greków. Jego oddziaływanie sięgało zaś daleko poza epokę archaiczną, wpływając na sposób, w jaki kolejne pokolenia – od poetów po autorów pism politycznych i filozofów, w tym Platona – myślały o sprawiedliwości, porządku społecznym i właściwym kształcie wspólnoty.
*
Monografia stanowi znakomite, bardzo wartościowe osiągnięcie w domenie polskich badań nad historią starożytnej poezji greckiej. (…) Autor umiał zorganizować ogromny materiał wokół kluczowych, logicznie i precyzyjnie zarysowanych wątków tematycznych. Dokonał kompetentnego podsumowania stanu naszej wiedzy, ale jego monografia stanowi coś więcej niż rzetelną syntezę. Autor obok przeglądu węzłowych problemów związanych z interpretacją korpusu Teognisa proponuje własne, czasem oryginalne hipotezy i rozwiązania (…) Spojrzenie na ten korpus poetycki z punktu widzenia jednego, kluczowego pojęcia stanowi znakomity pomysł i oznacza innowacyjne potraktowanie materiału źródłowego.
Z recenzji prof. dr hab. Andrzeja Wypustka
Kluczowe spośród skrótów, których będę używał 7
Wstęp 9
Rozdział I. Między oralnością a tekstualnością: performance elegii corpus Theognideum jako kulturowa praktyka pamięci 7
1.1. „Kwestia Teognidejska”: autentyczność tekstu i historia jego transmisji 18
1.2. Theognidea w perspektywie performatywno-pragmatycznej: komunikacja poetycka, improwizacja, re-performance 27
1.3. Tekstualizacja tradycji teognidejskiej i geneza corpus Theognideum 44
Rozdział II. Śpiewając sprawiedliwość: dike w perspektywie performatywnej 61
2.1. Themis a dike, czyli między prawem polis a normami pozaprawnymi 63
2.2. Między wolą jednostki a konsensusem rady: dike jako autorytarny akt mowy 73
2.3. Autorytet poetyckiego ja w corpus Theognideum 83
Rozdział III. Normatywne i moralne aspektyarchaicznej „sprawiedliwości”: dike w opozycji do timḗ, hybris, arete 105
3.1. Od norm społecznych do sankcji moralnych: ku hermeneutyce archaicznej moralności 108
3.2. Dike a normy społeczne 119
3.3. Dike jako porządek moralny 156
Rozdział IV. Dike jako kategoria dyskursu politycznego:ideologia „sprawiedliwości” w corpus Theognideum 203
4.1. Epoka archaiczna okresem eksperymentu. O niestabilności elit i ograniczeniach dominujących modeli interpretacyjnych 207
4.2. Ja poetyckie poza polis:poetyka wykluczenia w corpus Theognideum 227
4.3. Dike Teognisa w epoce klasycznej: recepcja motywu „sprawiedliwości” w okresie kanonizacji i tekstualizacji tradycji corpus Theognideum 266
Zakończenie 287
Bibliografia 293
Indeks 371
Summary: Dilemmas of Justice. The Poetics and Ideology of Dike in the Tradition of Theognis of Megara 37
-14%