Język służb bezpieczeństwa Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i Ludowej Republiki Bułgarii (na podstawie analizy dokumentów archiwalnych dotyczących inwigilacji środowiska inteligenckiego)

Publikacja stanowi pierwsze kompleksowe i porównawcze opracowanie języka służb bezpieczeństwa państw bloku wschodniego. Na podstawie autentycznych dokumentów operacyjnych autorka rekonstruuje sposób komunikowania się funkcjonariuszy, mechanizmy tworzenia specjalistycznej terminologii oraz językowy obraz rzeczywistości utrwalany w dokumentacji aparatu bezpieczeństwa, ukazując język służb jako narzędzie opisu, wartościowania i kontroli świata społecznego. Uwzględniając w analizie językoznawczej szeroki kontekst historyczny i kulturowy, książka przynosi nowe spojrzenie na badania nad komunikacją instytucjonalną w systemach totalitarnych XX wieku. Monografia jest opracowaniem rzetelnym, wszechstronnym i szczegółowym. Jest też pracą pionierską, gdyż nikt dotąd nie próbował porównywać języka stosowanego przez polskie i bułgarskie służby bezpieczeństwa i wyciągać wniosków z takich analiz. Tymczasem Autorce udało się nie tylko scharakteryzować polszczyznę i bułgarszczyznę komunistycznych służb oraz wskazać podobieństwa i różnice między tymi językami – zdołała także wielokrotnie wskazać na historyczne i socjologiczne przyczyny tych różnic oraz na zakres wpływu służb ZSRR. Z recenzji prof. dr hab. Marioli Walczak-Mikołajczakowej

Podziękowania 9 Wstęp 11 1. Służby bezpieczeństwa w PRL i LRB – geneza i specyfika 15 2. Świadomość odrębności językowej i dążenie do precyzji terminologicznej w SB 17 3. Inteligencja jako obiekt zainteresowania służb bezpieczeństwa 21 4. Zakres, założenia i charakter badań 25 5. Materiał źródłowy 29 6. Analiza stylistyczna dokumentów SB 35 6.1. Cechy stylu administracyjnego 35 6.1.1. Cechy wspólne dla obu zbiorów 35 6.1.2. Cechy charakterystyczne tylko dla jednego zbioru 45 6.2. Cechy języka propagandy komunistycznej w dokumentach SB 48 6.2.1. Język propagandy komunistycznej 48 6.2.2. Cechy języka propagandy w dokumentach służb bezpieczeństwa 49 6.3. Cechy stylu potocznego i markery subiektywności w dokumentach SB 57 6.3.1. Leksyka potoczna 58 6.3.2. Markery subiektywnej oceny nadawcy 61 6.4. Środki stylistyczne i tabu polityczne w dokumentach SB 62 6.4.1. Eufemizacja i techniki ukrywania działań operacyjnych 63 6.4.2. Tabu polityczne i strategie omijania 69 6.4.3. Epitety i hiperbole 70 7. Leksyka i terminologia operacyjna w dokumentach SB 73 7.1. Nominacja pracowników aparatu bezpieczeństwa i osobowych źródeł informacji 73 7.2. Nominacja osób i środowisk objętych działaniami operacyjnymi 80 7.2.1. Określenia neutralne 80 7.2.2. Określenia nacechowane negatywnie 81 7.3. Kategorie zarzutów wobec obiektów inwigilacji – nominacja i charakterystyka językowa 87 7.3.1. Zarzuty wspólne dla obu zbiorów 87 7.3.1.1. NSZZ „Solidarność” 97 7.3.2. Zarzuty charakterystyczne tylko dla jednego ze zbiorów 102 7.3.2.1. Emigracja i zamiar opuszczenia kraju 102 7.3.2.2. Syjonizm i rewizjonizm 113 7.3.2.3. Wrogie dowcipy, aluzyjność i katastroficzna wizja przyszłości 114 7.3.2.4. Kontakty z Kościołem 116 7.4. Nominacja form działań operacyjnych 119 7.4.1. Zakres i cele działań operacyjnych 119 7.4.2. Werbunek 121 7.4.3. Pozostałe działania operacyjne 125 7.5. Nominacja typów spraw operacyjnych 139 8. Cechy słowotwórcze oraz skróty i kryptonimy w języku operacyjnym SB 145 8.1. Syntetyzacja pojęć 145 8.2. Skróty i skrótowce 149 8.3. Kryptonimy technik operacyjnych 153 9. Gradacja negatywnej oceny oraz językowe strategie deprecjonowania w dokumentach SB 157 9.1. Gradacja negatywnej oceny 157 9.2. Deprecjonowanie pracy i twórczości osób inwigilowanych 163 10. Językowe strategie wyrażania pewności i rezerwy prawdziwościowej w materiałach operacyjnych SB 169 10.1. Wyrażanie pewności 171 10.2. Wyrażanie rezerwy prawdziwościowej 173 10.2.1. Wykładniki rezerwy prawdziwościowej użyte w związku z brakiem pewności co do prawdziwości przekazywanej treści 175 10.2.2. Wykładniki rezerwy prawdziwościowej użyte w związku z brakiem wiary w prawdziwość przekazywanej treści 182 11. Językowy obraz świata według funkcjonariusza SB 189 11.1. Językowy obraz pracowników i współpracowników SB 189 11.1.1. Idealny pracownik i współpracownik SB 190 11.1.2. Pozytywny obraz pracownika i współpracownika SB 191 11.1.3. Negatywny obraz pracownika i współpracownika SB 193 11.1.4. Językowy obraz pracy operacyjnej 194 11.2. Językowy obraz objętej obserwacją inteligencji 195 11.2.1. Językowy obraz lojalnej inteligencji 195 11.2.2. Językowy obraz inteligencji jako wrogiego elementu 198 11.2.3. Językowy obraz emigranta 212 11.3. Zmiana językowego obrazu tych samych osób 214 11.4. Językowy obraz wyłaniający się z analizy materiałów kompromitujących 216 11.5. Swój i wróg na arenie międzynarodowej 220 12. Struktura i gatunki dokumentów operacyjnych SB 225 13. Wpływy języka rosyjskiego na język dokumentów SB 241 14. Ewolucja języka SB w latach 1945–1989 247 14.1. Zmiany w zakresie poruszanej tematyki 247 14.2. Zmiany terminologiczne 252 14.3. Zmiany stylistyczne 260 14.4. Zmiany w zakresie poprawności językowej 265 15. Słowa kluczowe i inne markery języka służb bezpieczeństwa 273 Podsumowanie 285 Bibliografia 289 Wykaz stosowanych przez służby bezpieczeństwa LRB skrótów, skrótowców i kryptonimów technik operacyjnych 297 Wykaz stosowanych przez służby bezpieczeństwa PRL skrótów, skrótowców i kryptonimów technik operacyjnych 301 Załącznik 1. Indeks oceny źródła (Materiały Departamentu III MSW – 1974) 305 Załącznik 2. Indeks oceny informacji (Materiały Departamentu III MSW – 1974) 307 Załącznik 3. Indeks stosowanych form, środków i metod pracy operacyjnej (Materiały Departamentu III MSW – 1974) 309 Załącznik 4. Instrukcja dot. systemu pracy informacyjnej w Departamencie III i jego wydziałach terenowych (Materiały Departamentu III MSW – 1974) 311