ebook Psychoreumatologia

Wydawca: PZWL

Rok wydania: 2026

Jak choroby reumatyczne wpływają na psychikę? W jaki sposób stres, emocje i mechanizmy psychologiczne oddziałują na przebieg zapalenia, ból i proces leczenia? I czy skuteczna terapia może pomijać sferę psychiczną pacjenta? Psychoreumatologia pod redakcją naukową prof. Ewy Mojs i prof. Włodzimierza Samborskiego to pierwsze na polskim rynku tak kompleksowe opracowanie ukazujące wzajemne powiązania między reumatologią a psychologią. Książka stanowi interdyscyplinarne kompendium wiedzy, łączące perspektywę lekarzy i psychologów, którzy wspólnie podejmują próbę zrozumienia pacjenta w sposób całościowy. Publikacja prowadzi czytelnika od podstaw – anatomii i fizjologii układu mięśniowo-szkieletowego oraz charakterystyki najważniejszych chorób reumatycznych, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń czy fibromialgia – przez kluczowe zagadnienia psychologiczne, w tym teorię emocji i psychosomatykę, aż po złożone mechanizmy interakcji między umysłem a ciałem. Szczególne miejsce zajmują tu zagadnienia stresu, bólu oraz procesów psychoneuroimmunologicznych, które odgrywają istotną rolę w rozwoju i przebiegu chorób zapalnych. W kolejnych częściach autorzy skupiają się na doświadczeniu pacjenta – jego zdrowiu psychicznym, jakości życia oraz codziennym funkcjonowaniu z chorobą przewlekłą. Omawiają m.in. problem depresji i lęku, sposoby ich diagnozowania i leczenia, a także znaczenie wsparcia psychologicznego. Istotnym walorem książki jest praktyczne podejście do terapii. Czytelnik znajdzie tu omówienie nowoczesnych metod leczenia – od farmakoterapii i jej wpływu na psychikę, przez różne nurty psychoterapii (w tym terapię poznawczo-behawioralną i terapię akceptacji i zaangażowania), po techniki relaksacyjne, mindfulness oraz rehabilitację i terapię zajęciową. Publikację dopełnia spojrzenie na szczególne grupy pacjentów, w tym dzieci i młodzież, uwzględniające ich specyficzne potrzeby oraz znaczenie wsparcia całej rodziny. Psychoreumatologia to książka skierowana do lekarzy, psychologów, fizjoterapeutów oraz wszystkich specjalistów pracujących z pacjentami chorującymi przewlekle.

Spis treści ebooka Psychoreumatologia

Wykaz wybranych skrótów XV

1. Przedmowa – Ewa Mojs, Włodzimierz Samborski 1
1.1. Czym jest psychoreumatologia? 1

Część I. Podstawy teoretyczne 5

2. Podstawy reumatologii – Agnieszka Przystańska 7
2.1. Anatomia i fizjologia układu mięśniowo-szkieletowego 7
2.1.1. Układ szkieletowy 7
2.1.2. Układ połączeń kości 11
2.1.3. Układ mięśniowy 14
2.2. Choroby reumatyczne – klasyfikacja, diagnostyka, ogólne zasady terapii – Włodzimierz Samborski 20
2.2.1. Układowe choroby tkanki łącznej 22
2.2.2. Spondyloartropatie seronegatywne 32
2.2.3. Choroba zwyrodnieniowa stawów 38
2.2.4. Zapalenia stawów towarzyszące zakażeniu 40
2.2.5. Zapalenia stawów towarzyszące chorobom metabolicznym i chorobom gruczołów dokrewnych 41
2.2.6. Zapalenia stawów w przebiegu nowotworów 42
2.2.7. Zaburzenia nerwowo-naczyniowe 43
2.2.8. Choroby kości i chrząstek 43
2.2.9. Zmiany pozastawowe 44
2.2.10. Zmiany w stawach w innych zespołach chorobowych 46
2.3. Fibromialgia – przykład choroby psychosomatycznej – Przemysław Keczmer, Włodzimierz Samborski 48
2.3.1. Wstęp 48
2.3.2. Diagnostyka FM 49
2.3.3. Biopsychospołeczny model fibromialgii 59
2.3.4. Leczenie 61

3. Podstawy psychologii 67
3.1. Neuropsychologiczne koncepcje emocji – Ewa Mojs 67
3.1.1. Aspekty emocji 74
3.1.2. Modele emocji 74
3.1.3. Nowe koncepcje emocji (2020–2024) 77
3.1.4. Oddziaływania społeczno-osobowościowe [12] 77
3.1.5. Podsumowanie 80
3.2. Psychosomatyka: związek między umysłem a ciałem – Mariola Bidzan, Aleksandra Szulman-Wardal 83
3.2.1. Wprowadzenie 83
3.2.2. Psychosomatyka jako obszar interdyscyplinarny 84
3.2.3. Definicja psychosomatyki i jej zakres 85
3.2.4. Holistyczne rozumienie zdrowia 85
3.2.5. Model biopsychospołeczny zdrowia i choroby 86
3.2.6. Relacje psychosomatyczne i somatopsychiczne 87
3.2.7. Rozwój myśli psychosomatycznej – perspektywa historyczna 90
3.2.8. Stres jako kluczowy czynnik psychosomatyczny 91
3.2.9. Neurobiologiczne mechanizmy psychosomatyczne 92
3.2.10. Zespoły psychosomatyczne i ich klasyfikacja 93
3.2.11. Rola interwencji psychospołecznych 97
3.2.12. Psychosomatyka w chorobach przewlekłych 98

4. Mechanizmy interakcji psychologiczno-reumatologicznych – Bartosz Grobelny, Marta Czarnecka-Iwańczuk, Ewa Mojs 113
4.1. Stres i jego wpływ na układ odpornościowy 113
4.1.1. Wstęp 113
4.1.2. Interakcje między stresem a funkcjami neurobiologicznymi układu odpornościowego 115
4.1.3. Przewlekły stres a regulacja cytokin i funkcjonowanie układu odpornościowego 117
4.1.4. Wpływ osi HPA i układu współczulnego na funkcjonowanie układu odpornościowego 120
4.1.5. Ostry stres a funkcjonowanie układu odpornościowego 121
4.1.6. Molekularne i immunologiczne skutki stresu 122
4.1.7. Podsumowanie 124
4.2. Neuroendokrynne mechanizmy związane z bólem i zapaleniem – Kacper Kotyla, Jan Kurdybacha, Przemysław Kotyla 128
4.2.1. Wstęp 128
4.2.2. Układ kannabinoidowy 129
4.2.3. Układ endorfin 130
4.2.4. Układ GABA-ergiczny 131
4.2.5. Układ podwzgórze–przysadka–nadnercza 133
4.2.6. Układ tryptofan–serotonina–kynurenina 134
4.2.7. Substancja P 136
4.2.8. Czynnik wzrostu nerwów NGF 137
4.3. Psychologiczne aspekty odczuwania bólu – Bartosz Grobelny, Marta Czarnecka-Iwańczuk, Ewa Mojs 141
4.3.1. Wstęp 141
4.3.2. Mechanizmy katastrofizacji bólu i ich konsekwencje kliniczne 142
4.3.3. Zależności między bólem, lękiem i depresją 142
4.3.4. Psychospołeczne mechanizmy kształtujące doświadczenie bólu 144
4.3.5. Ból nocyplastyczny (NcplP): patofizjologia i kontekst kliniczny 149
4.3.6. Podsumowanie: rola osi HPA w odczuwaniu bólu 150
4.4. Psychoneuroimmunologia w erze terapii celowanych: reumatoidalne zapalenie i pokrewne choroby zapalne – Ewa Mojs, Maia Stanisławska-Kubiak 158
4.4.1. Wprowadzenie 158
4.4.2. Dowody kliniczne: wpływ bDMARD na stan psychiczny 158
4.4.3. Klasy leków i profil efektów (TNF, IL-6, IL-17, IL-12/23) 159
4.4.4. Neuroimmunologiczne mechanizmy 162
4.4.5. Stres przewlekły i RMD: znaczenie kliniczne 166
4.4.6. Pomiar, monitorowanie, implementacja 167
4.4.7. Implikacje terapeutyczne 170
4.4.8. Podsumowanie 173
4.4.9. Wnioski 173

Część II. Psychologiczne aspekty chorób reumatycznych 179

5. Reumatoidalne zapalenie stawów z perspektywy transakcyjnej teorii stresu – Michał Ziarko, Jakub Ziarko 181
5.1. Wprowadzenie 181
5.2. Charakterystyka sytuacji chorowania na RZS 183
5.3. Postrzeganie sytuacji chorowania – ocena i przekonania na temat choroby 184
5.3.1. Ocena sytuacji chorowania 185
5.3.2. Przekonania na temat choroby 187
5.4. Aktywność w RZS 189
5.4.1. Radzenie sobie 190
5.4.2. Zachowania zdrowotne 196
5.5. Konsekwencje chorowania na RZS 199

6. Depresja i lęk w chorobach reumatycznych 207
6.1. Wpływ chorób reumatycznych na zdrowie psychiczne – Agnieszka Kułak-Bejda, Napoleon Waszkiewicz 207
6.1.1. Wstęp 207
6.1.2. Stres psychologiczny 209
6.1.3. Reakcja stresowa u pacjentów z chorobami reumatycznymi 209
6.1.4. Mechanizmy biologiczne i psychologiczne zaburzeń psychicznych u pacjentów z chorobami reumatycznymi 210
6.1.5. Epidemiologia współwystępowania zaburzeń psychicznych z chorobami reumatycznymi 212
6.1.6. Zasady skutecznej interwencji terapeutycznej 217
6.1.7. Podsumowanie 220
6.2. Diagnoza i leczenie depresji i lęku u pacjentów z chorobami reumatycznymi – Sławomir Murawiec 228
6.2.1. Rozpoznawanie zaburzeń depresyjnych 229
6.2.2. Częstość występowania depresji w chorobach reumatycznych 233
6.2.3. Depresja – kryteria rozpoznawania 236
6.2.4. Zaburzenia snu 241
6.2.5. Czynniki wspólne 242
6.2.6. Leczenie farmakologiczne zaburzeń depresyjnych 246
6.2.7. Inne odziaływania 251
6.2.8. Lęk 252
6.2.9. Diagnoza 254
6.2.10. Ogólna charakterystyka zaburzeń lękowych w ICD-11 254

7. Jakość życia pacjentów z chorobami reumatologicznymi – Matylda Sierakowska 261
7.1. Wpływ chorób reumatycznych na codzienne funkcjonowanie 261
7.2. Skale oceny jakości życia 267

Część III. Metody terapeutyczne 295

8. Podejście „wartość dla pacjenta” w leczeniu chorób reumatologicznych – Ewa Mojs, Marzena Waszczak-Jeka 297
8.1. Wartość dla pacjenta w praktyce reumatologicznej – perspektywa value-based healthcare 297
8.1.1. Wprowadzenie 297
8.1.2. Definicja koncepcji „wartość dla pacjenta” 298
8.1.3. Kluczowe elementy podejścia VBHC w reumatologii 299
8.1.4. Przykłady zastosowania VBHC w reumatologii 301
8.1.5. Perspektywy i refleksje krytyczne 302
8.1.6. Przykłady badań i innowacji wspierających VBHC w reumatologii 303
8.1.7. Podsumowanie 304

9. Farmakoterapia w psychoreumatologii – Sławomir Jeka 309
9.1. Wstęp 309
9.2. Farmakoterapia 312
9.2.1. Tocilizumab 312
9.2.2. Brodalumab 314
9.2.3. Inhibitory kinaz janusowych 315
9.2.4. Glikokorytkosteroidy (GKS) 316
9.3. Podsumowanie 318

10. Leki stosowane w leczeniu chorób reumatycznych i ich wpływ na psychikę – Agnieszka Bienert 321
10.1. Wstęp 321
10.2. Grupy leków stosowanych w terapii chorób reumatycznych i ich wpływ na psychikę 322
10.2.1. Niesteroidowe leki przeciwzapalne 322
10.2.2. Wpływ leków z grupy NLPZ na ośrodkowy układ nerwowy 323
10.2.3. Glikokortykosteroidy 326
10.2.4. Czy glikokortykosteroidy mogą działać korzystnie na psychikę? 329
10.2.5. Leki modyfikujące przebieg choroby 330
10.2.6. Leki antyresorpcyjne 331
10.2.7. Leki stosowane w krystalopatiach 332
10.2.8. Leki specyficzne dla objawów i leki stosowane w fibromialgii 332
10.3. Podsumowanie 333

11. Psychoterapia i interwencje psychologiczne – Katarzyna Warchol-Biedermann 337
11.1. Techniki relaksacyjne 338
11.1.1. Wykorzystanie oddechu głębokiego (oddechu przeponowego) 338
11.1.2. Trening relaksacyjny 341
11.1.3. Progresywna relaksacja mięśniowa Jacobsona (progressive muscle relaxation, PMR) 342
11.1.4. Trening autogenny Schultza (autogenic training, AT) 344
11.1.5. Trening autogenny Schultza i progresywna relaksacja mięśniowa Jacobsona. Wybrane badania 347
11.2. Terapia akceptacji i zaangażowania 349
11.2.1. Cztery A w ACT 350
11.2.2. Sześć podstawowych procesów ACT 351
11.3. Trening uważności (mindfulness) 353
11.3.1. Scenariusz ćwiczenia „skanowanie ciała” 354
11.3.2. Trening uważności. Wybrane badania 356
11.4. Podejście poznawczo-behawioralne wobec bólu (cognitive-behavioral therapy, CBT) 358
11.5. Wybrane badanie dotyczące wykorzystania CBT u pacjentów z bólem 360

12. Rehabilitacja i terapia zajęciowa – Przemysław Keczmer, Agnieszka Krawczyk-Wasielewska 363
12.1. Rola rehabilitacji w leczeniu chorób reumatycznych 363
12.1.1. Wstęp 363
12.1.2. Rehabilitacja kompleksowa w chorobach reumatycznych 364
12.1.3. Rehabilitacja w wybranych chorobach reumatycznych 367
12.2. Terapia zajęciowa jako wsparcie dla pacjentów 390

13. Choroby reumatyczne u dzieci i młodzieży – Elżbieta Smolewska 397
13.1. Specyfika chorób reumatycznych u młodszych pacjentów 397
13.1.1. Wstęp 397
13.1.2. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów 398
13.1.3. Młodzieńczy toczeń rumieniowaty układowy 401
13.1.4. Młodzieńcze zapalenie skórno-mięśniowe 402
13.1.5. Młodzieńcza twardzina 403
13.1.6. Układowe zapalenia naczyń 404
13.1.7. Podsumowanie 405
13.2. Psychologiczne wsparcie dla dzieci i ich rodzin – Violetta Opoka-Winiarska 408
13.2.1. Wstęp 408
13.2.2. Rola psychologa w zespole pediatrycznego oddziału reumatologicznego i opiece ambulatoryjnej 410
13.2.3. Rola pracowników opieki zdrowotnej w zakresie komunikacji z dziećmi i rodzinami 412
13.2.4. Rola pracowników opieki zdrowotnej w zakresie wsparcia zdrowia psychicznego dziecka 413
13.2.5. Wsparcie psychologiczne dla rodzin i opiekunów pacjentów 414
13.2.6. Znaczenie opieki psychologicznej w okresie przejściowym z opieki pediatrycznej do internistycznej 415
13.2.7. Podsumowanie 416

14. Choroby reumatyczne u osób starszych – Grażyna Bączyk 419
14.1. Wstęp 419
14.2. Specyficzne wyzwania związane z leczeniem starszych pacjentów 420
14.2.1. Zmiany inwolucyjne w poszczególnych układach organizmu 420
14.2.2. Całościowa ocena stanu zdrowia osób starszych 424
14.2.3. Wybrane aspekty kliniczne przykładowych chorób reumatycznych u osób starszych 425
14.2.4. Specyficzne problemy związane z leczeniem starszych pacjentów 429
14.2.5. Objaw zmęczenia jako następstwo choroby i leczenia 431
14.2.6. Podsumowanie 433
14.3. Psychologiczne aspekty starzenia się i chorób reumatycznych 434
14.3.1. Wstęp 434
14.3.2. Psychologiczne problemy osób starszych z chorobami reumatycznymi 436
14.3.3. Potrzeby psychospołeczne osób z chorobą reumatyczną w wieku starszym 438
14.3.4. Podsumowanie 439

15. Choroby reumatyczne a zdrowie reprodukcyjne – Anna Havrylyuk, Marzena Kamieniczna, Maciej Kurpisz 441
15.1. Wpływ chorób reumatycznych na płodność i ciążę 441
15.1.1. Wstęp 441
15.1.2. Częstość i nasilenie niepłodności/obniżonej płodności u kobiet i mężczyzn z chorobami reumatycznymi 442
15.1.3. Mechanizmy wpływu autoimmunizacji na płodność 443
15.1.4. Mechanizmy wpływu przewlekłego stanu zapalnego i cytokin prozapalnych na płodność 444
15.1.5. Zaburzenia hormonalne i funkcjonowanie osi HPG (podwzgórze–przysadka–gonady) 445
15.1.6. Patogeneza zaburzeń reprodukcyjnych u kobiet i mężczyzn z reumatoidalnym zapaleniem stawów (RZS) 445
15.1.7. Wpływ autoimmunologicznych chorób reumatycznych na płodność mężczyzn 447
15.1.8. Ciąża u kobiet z chorobami reumatycznymi 454
15.1.9. Wpływ leczenia na funkcje rozrodcze 456
15.2. Psychologiczne wsparcie dla kobiet w ciąży 460
15.2.1. Lęki związane z chorobą 460
15.2.2. Powikłania związane z ciążą 461
15.2.3. Aspekty psychologiczne macierzyństwa 466

Skorowidz 475