Książka „Szczepienia w rodzinie” to nowoczesne, praktyczne kompendium wiedzy o szczepieniach ochronnych w każdym wieku – od dzieciństwa po dorosłość. Publikacja prezentuje aktualne wytyczne Programu Szczepień Ochronnych w Polsce, omawia nowe szczepionki (m.in. przeciw RSV, półpaścowi, grypie, pneumokokom) oraz zasady planowania i realizacji szczepień.
Każdy rozdział zawiera praktyczne tabele, algorytmy, przykłady przypadków klinicznych oraz odpowiedzi na najczęstsze pytania lekarzy i pacjentów. Autorzy – wybitni specjaliści z zakresu epidemiologii i medycyny rodzinnej – przedstawiają zarówno aspekty kliniczne, jak i prawne oraz komunikacyjne związane ze szczepieniami.
Wykaz wybranych skrótów XIII
1. Ogólne zasady wakcynologiczne – Michał Rząd, Aneta Nitsch-Osuch 1
1.1. Wstęp 1
1.2. Krótka historia szczepień 1
1.3. Czym jest szczepionka? 2
1.4. Rodzaje szczepionek 4
1.4.1. Szczepionki skojarzone 5
1.5. Zasady oceny skuteczności szczepień 6
1.6. Odstępy pomiędzy dawkami szczepionki 7
1.6.1. Skrócenie odstępu między kolejnymi dawkami szczepionki 7
1.6.2. Wydłużenie odstępu między kolejnymi dawkami szczepionki 8
1.6.3. Zalecane odstępy pomiędzy różnymi szczepionkami 8
1.7. Koadministracja szczepionek 9
1.8. Najczęstsze pytania i wątpliwości 11
2. Program Szczepień Ochronnych – Aneta Nitsch-Osuch, Katarzyna Lewtak, Dagmara Pokorna-Kałwak, Alicja Jazienicka, Mateusz Babicki, Magdalena Krysińska-Pisarek 15
2.1. Wprowadzenie (Aneta Nitsch-Osuch) 15
2.2. Szczepienia obowiązkowe realizowane w ramach PSO (stan na rok 2026) 16
2.2.1. Szczepienie przeciw WZW B (Katarzyna Lewtak) 16
2.2.2. Szczepienie przeciw gruźlicy (Katarzyna Lewtak) 22
2.2.3. Szczepienie przeciw rotawirusom (Katarzyna Lewtak) 28
2.2.4. Szczepienie przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi (Katarzyna Lewtak) 31
2.2.5. Szczepienie przeciw poliomyelitis (Katarzyna Lewtak) 41
2.2.6. Szczepienia przeciw Haemophilus influenzae typu B (Dagmara Pokorna-Kałwak, Alicja Jazienicka) 45
2.2.7. Szczepienia przeciw pneumokokom (Mateusz Babicki, Dagmara Pokorna-Kałwak) 48
2.2.8. Szczepienia przeciw odrze, śwince i różyczce (Dagmara Pokorna-Kałwak, Alicja Jazienicka) 53
2.3. Szczepienia zalecane 57
2.3.1. Szczepienie przeciw ospie wietrznej (Katarzyna Lewtak) 57
2.3.2. Szczepienie przeciw meningokokom (Katarzyna Lewtak) 61
2.3.3. Szczepienie przeciw HPV (Katarzyna Lewtak) 65
2.3.4. Szczepienie przeciw WZW A (Katarzyna Lewtak) 71
2.3.5. Szczepienie przeciw grypie (Aneta Nitsch-Osuch, Magdalena Krysińska-Pisarek) 75
3. Szczepienia dorosłych – Aleksander Biesiada, Justyna Ledwoch, Mateusz Babicki, Hanna Laudy-Wiaderny, Aneta Nitsch-Osuch, Agnieszka Mastalerz-Migas 83
3.1. Wstęp 83
3.2. Jak opracować kalendarz szczepień dla osoby dorosłej? 84
3.3. Gdzie szukać informacji o wykonanych szczepieniach? 85
3.4. Jak postępować w przypadku braku dokumentacji szczepień? 85
3.5. Szczepienia dorosłych zalecane i obowiązkowe 86
3.5.1. Obowiązkowe szczepienia w określonych grupach ryzyka 87
3.5.2. Obowiązkowe szczepienia ochronne przeciw WZW B 87
3.5.3. Obowiązkowe szczepienia poekspozycyjne 87
3.6. Czy szczepienia dorosłych są bezpłatne lub refundowane? 88
3.7. Organizacja szczepień osób dorosłych 88
3.7.1. Organizacja szczepienia zalecanego w POZ 88
3.7.2. Przykładowe warianty organizacji szczepienia zalecanego 89
3.8. Kwalifikacja do szczepienia osób dorosłych 91
3.8.1. Kto może przeprowadzić kwalifikację do szczepienia u dorosłego pacjenta? 91
3.8.2. Na co należy zwrócić uwagę podczas kwalifikacji pacjenta dorosłego do szczepienia? 91
3.8.3. Ocena przeciwwskazań do szczepień 92
3.8.4. Edukacja pacjenta i zgoda na szczepienie 92
3.9. Sprawozdawczość szczepień 93
3.9.1. Jakie informacje powinny znaleźć się w e-Karcie Szczepień? 93
3.10. Dobór szczepień do sytuacji klinicznej 94
3.10.1. Szczepienia a wiek 94
3.10.2. Szczepienia a choroby przewlekłe 95
3.10.3. Szczepienia osób z zaburzoną odpornością 95
3.11. Szczepienia w programie „Moje Zdrowie” 96
3.12. Szczepienia w opiece koordynowanej 97
3.13. Szczepienia zalecane dorosłym 98
3.13.1. Szczepienie przeciw pneumokokom (Mateusz Babicki, Agnieszka Mastalerz-Migas, Aleksander Biesiada) 101
3.13.2. Epidemiologia 101
3.13.3. Dostępne preparaty 101
3.13.4. Schemat szczepienia 103
3.14. Szczepienie przeciw RSV – (Justyna Ledwoch, Agnieszka Mastalerz-Migas) 105
3.14.1. Sytuacja epidemiologiczna 105
3.14.2. Schemat szczepienia 107
3.14.3. Szczepionki dostępne w Polsce 107
3.14.4. Informacje dodatkowe 108
3.15. Szczepienie przeciw półpaścowi (Justyna Ledwoch, Agnieszka Mastalerz-Migas) 111
3.15.1. Sytuacja epidemiologiczna 111
3.15.2. Schemat szczepienia 113
3.15.3. Szczepionki dostępne w Polsce 114
3.16. Szczepienia przeciw HPV (Aneta Nitsch-Osuch) 116
3.17. Szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (Aneta Nitsch-Osuch) 118
3.17.1. Epidemiologia 118
3.17.2. Schemat szczepienia 119
3.18. Szczepienia przeciw meningokokom (Aneta Nitsch-Osuch) 122
3.18.1. Schemat szczepienia 123
3.18.2. Dostępne preparaty 123
3.19. Szczepienie przeciw grypie (Aneta Nitsch-Osuch) 125
3.19.1. Epidemiologia 125
3.19.2. Szczepionki przeciw grypie dostępne w Polsce 126
3.20. Szczepienia przeciw odrze, śwince, różyczce (Aneta Nitsch-Osuch) 130
3.21. Szczepienia przeciw ospie wietrznej (Aneta Nitsch-Osuch) 130
3.22. Szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (Hanna Laudy-Wiaderny) 131
3.23. Szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A (Aneta Nitsch-Osuch) 131
3.24. Szczepienia przeciw COVID-19 (Hanna Laudy-Wiaderny) 131
3.24.1. Szczepionki dostępne w Polsce i schemat szczepienia 133
Schematy szczepień u osób dorosłych – Aleksander Biesiada, Justyna Ledwoch 137
1. Schemat szczepienia przeciw grypie 137
2. Schemat szczepienia przeciw pneumokokom 137
3. Schemat szczepienia przeciw COVID-19 138
4. Schemat szczepienia przeciw RSV 140
5. Schemat szczepienia przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi 140
6. Schemat szczepienia przeciw ospie wietrznej 140
7. Schemat szczepienia przeciw półpaścowi 140
8. Schemat szczepienia przeciw HPV 140
9. Schemat szczepienia przeciw odrze, śwince i różyczce 140
10. Schemat szczepienia przeciw Heamophilus influenzae typu B 141
11. Schemat szczepienia przeciw poliomyelitis 141
12. Schemat szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu 141
13. Schemat szczepienia przeciw meningokokom 141
14. Schemat szczepienia przeciw WZW A 142
15. Schemat szczepienia przeciw WZW B 142
4. Szczepienia kobiet w ciąży, przed planowaną ciążą oraz w okresie połogu i laktacji – Aneta Nitsch-Osuch, Monika Zasztowt-Sternicka 145
4.1. Szczepienia przed planowaną ciążą 145
4.1.1. Szczepienie przeciw odrze, śwince, różyczce (MMR) 146
4.1.2. Szczepienie przeciw ospie wietrznej 147
4.1.3. Szczepienie przeciw WZW B 148
4.2. Szczepienia zalecane do wykonania w czasie ciąży 148
4.2.1. Szczepienie przeciw krztuścowi 148
4.2.2. Szczepienie przeciw grypie 150
4.2.3. Szczepienie przeciw syncytialnemu wirusowi oddechowemu (RSV) 151
4.2.4. Szczepienie przeciw COVID-19 154
4.2.5. Szczepienia możliwe do wykonania w ciąży 156
4.2.6. Szczepienia konieczne do wykonania w ciąży 156
4.3. Szczepienia przeciwwskazane do wykonania w czasie ciąży 157
4.4. Szczepienia kobiet po porodzie 158
5. Szczepienia w medycynie podróży – Mateusz Babicki, Dagmara Pokorna-Kałwak 165
5.1. Wstęp 165
5.2. Szczepienie przeciw WZW A 166
5.3. Szczepienie przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi 166
5.4. Szczepienia przeciw poliomyelitis 166
5.5. Szczepienie przeciw durowi brzusznemu 167
5.5.1. Dostępne preparaty 167
5.5.2. Schemat szczepienia 168
5.6. Szczepienie przeciw cholerze 169
5.7. Szczepienie przeciw żółtej gorączce 171
5.7.1. Przeciwwskazania 174
5.8. Szczepienie przeciw japońskiemu zapaleniu mózgu 175
5.9. Szczepienie przeciw dendze 177
5.10. Szczepienie przeciw Chikungunyi 178
5.10.1. Przeciwwskazania 179
5.11. Szczepienie przeciw wściekliźnie 179
5.11.1. Szczepienie przedekspozycyjne przeciw wściekliźnie 181
5.11.2. Szczepienie poekspozycyjne 181
5.12. Najczęstsze pytania i wątpliwości 182
6. Szczepienia pracownicze – Aneta Nitsch-Osuch, Magdalena Krysińska-Pisarek 185
6.1. Akty prawne regulujące szczepienia pracownicze 185
6.2. Dlaczego warto szczepić pracowników? 187
6.3. Rodzaje szczepień pracowniczych 188
6.4. Szczepienia rekomendowane wybranym grupom pracowników 189
6.4.1. Szczepienia pracowników ochrony zdrowia 195
6.4.2. Szczepienia pracowników sektora edukacji i opieki społecznej 196
6.4.3. Szczepienia pracowników sektora turystycznego 196
6.4.4. Szczepienia pracowników sektora gastronomicznego 197
6.4.5. Szczepienia pracowników sektora komunalnego 197
6.4.6. Szczepienia pracowników sektora rolnego i leśnego 198
6.4.7. Szczepienia pracowników sektora transportu i budownictwa 198
6.5. Najczęstsze pytania i wątpliwości 199
7. Strategia kokonowa szczepień – Aneta Nitsch-Osuch 201
7.1. Strategia kokonowa w zapobieganiu krztuścowi 202
7.2. Strategia kokonowa w zapobieganiu grypie 204
7.3. Czy strategię kokonową szczepień można zastosować w profilaktyce innych chorób zakaźnych? 204
7.4. Strategia kokonowa a odporność środowiskowa 206
8. Profilaktyka poekspozycyjna chorób zakaźnych – Aneta Nitch-Osuch, Martyna Szwejkowska 209
8.1. Odra – postępowanie poekspozycyjne 209
8.2. Ospa wietrzna – postępowanie poekspozycyjne 211
8.2.1. Profilaktyka poekspozycyjna 211
8.3. Wścieklizna – postępowanie poekspozycyjne 213
8.4. Wirusowe zapalenie wątroby typu A – profilaktyka poekspozycyjna 215
8.5. Inwazyjna choroba meningokokowa (IChM) – postępowanie poekspozycyjne 217
8.6. Tężec – profilaktyka poekspozycyjna 218
8.7. Krztusiec – profilaktyka poekspozycyjna 221
8.8. Wirusowe zapalenie wątroby typu B – profilaktyka poekspozycyjna 223
8.9. Zakażenia wirusem HIV – profilaktyka poekspozycyjna 225
8.10. Podsumowanie 226
9. Mity na temat szczepień i szczepionek – Aleksander Biesiada, Agnieszka Mastalerz-Migas 229
9.1. Mity dotyczące składników szczepionek 229
9.1.1. Tiomersal 229
9.1.2. Grafen 230
9.1.3. Adiuwanty 230
9.1.4. „Ludzkie” linie komórkowe 230
9.2. Mity dotyczące działań niepożądanych po szczepieniach 231
9.2.1. Zespół Guillaina-Barrégo (GBS) 231
9.2.2. Stwardnienie rozsiane 231
9.2.3. Szczepionki powodują lub zaostrzają przebieg astmy i alergii 231
9.2.4. Szczepionki powodują nowotwory 231
9.2.5. Zespół przewlekłego zmęczenia po szczepieniu przeciw HPV 232
9.2.6. Zapalenie mięśnia sercowego 232
9.2.7. Wpływ szczepień na płodność 232
9.2.8. Autyzm 232
9.2.9. Obniżenie odporności 233
9.3. Mity dotyczące przeciwwskazań do szczepień 233
9.3.1. Upały i mrozy 233
9.3.2. Przebyta w przeszłości reakcja anafilaktyczna 233
9.3.3. Karmienie piersią 234
9.3.4. Niepożądane odczyny poszczepienne 234
9.3.5. Infekcja lub antybiotykoterapia 234
9.3.6. Kontakt z osobą chorą 234
9.3.7. Wcześniactwo 234
9.3.8. Okres rekonwalescencji po chorobie 235
9.4. Liczby osób uchylających się od szczepień 235
9.5. Postawy wahające się a zdecydowani przeciwnicy szczepień 235
10. Jak rozmawiać o szczepieniach? – Antonina Doroszewska, Iwona Drozdowska 239
10.1. Rozpoznanie postawy pacjenta/opiekuna 240
10.2. Zaufanie, bezpieczna atmosfera rozmowy 242
10.3. Poznanie perspektywy pacjenta 243
10.4. Przekazywanie informacji 245
10.5. Wspólne podejmowanie decyzji 246
10.6. Podsumowanie rozmowy 249
10.7. Czego nie robić podczas rozmowy o szczepieniach? 250
10.8. Przykład rozmowy z rodzicem dziecka 253
10.9. Przykład rozmowy z dorosłą pacjentką 255
10.10. Podsumowanie 256
11. Niepożądane odczyny poszczepienne – Izabela Kucharska 259
11.1. Monitorowanie niepożądanych odczynów poszczepiennych 259
11.2. Definicja niepożądanego odczynu poszczepiennego 260
11.3. Rodzaje niepożądanych odczynów poszczepiennych i kryteria ich rozpoznawania 261
11.4. Obowiązek i sposób zgłaszania niepożądanych odczynów poszczepiennych 262
11.5. Sposób prowadzenia rejestru zgłoszeń niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz udostępniania danych nim objętych 264
11.6. Fundusz kompensacyjny 264
11.7. Zgłaszanie niepożądanych działań leków 267
12. Aspekty prawne i organizacja szczepień w Polsce – Izabela Kucharska 269
12.1. Przepisy dotyczące przeprowadzania i organizacji szczepień w Polsce 269
12.2. Ogólne zasady przeprowadzania szczepień 270
12.3. Kwalifikacje osób przeprowadzających szczepienia 272
12.4. Obowiązek szczepień ochronnych i szczepienia obowiązkowe 273
12.5. Egzekwowanie obowiązku szczepień 274
12.6. Fundusz kompensacyjny 275
12.7. Szczepienia zalecane 276
12.8. Dokumentowanie szczepień 279
12.9. Sprawozdawczość z realizacji szczepień ochronnych 281
12.10. Ogólne zasady organizacji szczepień 281
12.11. Rezerwa przeciwepidemiczna 282