Seksualne zespoły bólowe

Przedmowa XXIII 1. Rola seksualności w życiu człowieka - Sławomir JAKIMA 1 Modele medyczne seksualności człowieka 2 Model Mastersa-Johnson-Kaplan 2 Model Basson 4 Pojęcie normy w seksuologii 5 Tożsamość płciowa, seksualna, preferencje, orientacja 5 Zaburzenia związane z tożsamością płciową 7 Preferencje seksualne 8 Klasyfikacje dysfunkcji seksualnych 8 2. Ból w seksuologii - Ewa BASZAK-RADOMAŃSKA 11 Definicja bólu z 2020 roku 12 Nocycepcja 12 Centralna sensytyzacja 13 Ból nocyplastyczny 15 Neuroproliferacja na sromie w mechanizmie powstawania bólu penetracyjnego 17 Dysfunkcja miednicy w przewlekłym bólu sromu, bólu miednicy (w tym krocza u mężczyzn), bólu penetracyjnym 19 Ból spełnia określoną rolę 21 3. Anatomia i fizjologia miednicy kobiety w kontekście bólu przy penetracji - Marek JANTOS, tłum. JOANNA SAWKA 25 Anatomia miednicy 25 Miednica kostna 26 Mięśnie poprzecznie prążkowane miednicy 26 Powięź wewnątrzmiedniczna (endopelvic fascia) 30 Ciągłość powięzi miednicy 30 Napięcie powięzi i funkcjonowanie narządów 32 Anatomia mikroskopowa mięśni miednicy 33 Zagadnienia funkcjonalne 35 Nietrzymanie moczu lub stolca 35 Zaburzenia statyki narządów miednicy (POP, pelvic organ prolapse) a funkcje seksualne 36 Anatomia zewnętrzna miednicy kobiety w znaczeniu seksuologicznym 36 4. Anatomia sromu - Jadwiga WAŃCZYK-BASZAK 41 Budowa zewnętrznych narządów płciowych 41 Punkt G (G-spot) 46 Ujście zewnętrze cewki moczowej 48 Gruczoły przedsionkowe większe (Bartholina) 50 Błona dziewicza (hymen) 52 Naczynia sromu 55 Tętnice 55 Żyły 55 Naczynia chłonne 56 Unerwienie sromu 56 Fizjologiczne zmiany w różnych okresach życia 56 Zmiany w wyglądzie sromu związane z ciążą 56 Zmiany w wyglądzie sromu związane z menopauzą 57 5. Anatomia i fizjologia męskich narządów płciowych - Sławomir JAKIMA 59 Wprowadzenie 59 Cykl seksualny u mężczyzn 60 Faza pobudzenia (popędu płciowego) 61 Faza podniecenia 61 Faza orgazmu 63 Faza odprężenia 64 6. Dyspareunia - Ewa BASZAK-RADOMAŃSKA 65 Definicja i klasyfikacje zaburzeń seksualnych związanych z bólem u kobiet 65 Nomenklatura w ICD-11 66 Diagnostyka dyspareunii i częstość występowania u kobiet 67 7. Dyspareunia powierzchowna - Ewa BASZAK-RADOMAŃSKA 71 Spektrum dolegliwości 71 Przyczyny dyspareunii powierzchownej 72 Stenoza błony dziewiczej: diagnostyka, leczenie, stosowanie dilatatorów 73 Pozamedyczne okaleczenie narządów płciowych kobiety 78 Nieprawdziwe komunikaty dotyczące dyspareunii powierzchownej 80 Rady, które mogą być przydatne 81 8. Zmiany na sromie - Ewa BASZAK-RADOMAŃSKA 83 Łagodne zmiany, które nie mają związku z bólem 83 Zmiany wyniosłe 83 Zmiany koloru skóry sromu 86 Zmiana czerwona (rumień) 86 Ciemne zabarwienie (przebarwienie) 86 Ogniskowe zbielenie skóry sromu 87 Bolesne zmiany na sromie 88 Jak diagnozować zmiany na sromie 90 9. Menopauzalny zespół moczowo-płciowy - Ewa BASZAK-RADOMAŃSKA, Jadwiga WAŃCZYK-BASZAK 93 Cechy atrofii pochwy w badaniu mikroskopowym: cytologiczny wskaźnik dojrzałości komórek nabłonka pochwy (VMI, vaginal maturation index) 94 Objawy podmiotowe i przedmiotowe GSM 94 Leczenie GSM 98 Leczenie miejscowe niehormonalne 99 Lubrykanty i preparaty nawilżające 99 Produkty zawierające kwas hialuronowy 100 Preparaty i produkty naturalne 100 Leczenie miejscowe hormonalne 101 Estrogeny dopochwowe i na srom 101 Przeciwwskazania do stosowania miejscowej estrogenoterapii 103 Ospemifen stosowany ogólnie 104 Terapie oparte na wykorzystywaniu energii 104 Zmiana stylu życia 105 Terapia mięśni dna miednicy 106 Leczenie GSM u kobiet chorych na raka piersi 106 10. Wulwodynia - Jadwiga WAŃCZYK-BASZAK, Ewa BASZAK-RADOMAŃSKA 111 Wulwodynia w ujęciu neurobiologicznym 111 Wulwodynia jako ból złożony (complex pain) 113 Zaburzenia seksualne u kobiet z wulwodynią 113 Rodzaje wulwodynii 114 Wulwodynia jako problem zdrowotny 117 Choroby współistniejące z wulwodynią 118 Predyspozycje genetyczne 118 Czynniki hormonalne 119 Czynniki mięśniowo-szkieletowe (precyzyjniej: mięśniowo-powięziowe) 119 Mechanizmy neurologiczne 120 Czynniki psychospołeczne 121 Czynniki wrodzone (embriologiczne) 122 Diagnostyka wulwodynii 122 Wywiad 122 Badanie ginekologiczne 125 Jakość życia kobiet z wulwodynią 125 11. Dyspareunia po porodzie - Ewa BASZAK-RADOMAŃSKA 129 Poporodowy ból genitalno-miedniczny (PGPP, postpartum genito-pelvic pain) 129 Rodzaje PGPP 129 Przebieg dolegliwości PGPP 130 Czynniki predysponujące do poporodowej dyspareunii 131 Diagnostyka PGPP 133 Badanie pacjentki z PGPP 133 Uszkodzenie dźwigacza odbytu (LAA) 135 Leczenie PGPP i dyspareunii poporodowej 137 Postępowanie zabiegowe 138 Profilaktyka PGPP 139 Profilaktyka przed porodem 140 Profilaktyka podczas porodu 141 Po porodzie 143 12. Dyspareunia głęboka u kobiet - Ewa BASZAK-RADOMAŃSKA 147 Przyczyny dyspareunii głębokiej 147 Zapalenie miednicy 148 Objawy PID 149 Leczenie PID 151 Endometrioza 153 Diagnostyka endometriozy 155 Endometrioza i dysfunkcja mięśniowo-powięziowa miednicy 159 Endometrioza a nowotwory złośliwe 160 Leczenie bólu w endometriozie 161 Leczenie chirurgiczne z powodu bólu 163 Choroby żylne miednicy: dyspareunia głęboka w postaci ciężkości miednicy po penetracji 164 Objawy PeVD 165 Leczenie PeVD 167 Zespół bolesnego pęcherza moczowego/śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego 167 Objawy BPS/IC 168 Mechanizmy powstania BPS 168 Diagnostyka IBS/IC 169 Leczenie BPS 171 Zespół jelita drażliwego (IBS) 172 Diagnostyka IBS 173 Postępowanie w IBS 175 Ból ściany jamy brzusznej 177 Torbiel okołokorzeniowa kręgosłupa (Tarlova) 179 Diagnostyka ultrasonograficzna dyspareunii głębokiej 181 Leczenie dyspareunii głębokiej 186 13. Farmakoterapia dyspareunii u kobiet - Ewa BASZAK-RADOMAŃSKA 189 Leczenie farmakologiczne wulwodynii prowokowanej 190 Zasady leczenia wulwodynii prowokowanej 192 Leki stosowane w wulwodynii (I–X) 196 14. Pochwica (vaginismus) - Sławomir JAKIMA, Ewa MAŁACHOWSKA 207 Definicja 207 Kontrowersje związane z pochwicą 207 Kryteria diagnostyczne i podział pochwicy 208 Uwarunkowania anatomiczno-fizjologiczne pochwicy 209 Przyczyny pochwicy 211 Przyczyny organiczne pochwicy 211 Przyczyny psychogenne pochwicy 211 Fobia 211 Zaburzone schematy poznawcze i wyobrażenia 212 Przebycie traumy seksualnej 212 Tokofobia i genofobia 212 Nieudane, nieprzyjemne początki życia seksualnego 213 Inne czynniki wywołujące pochwicę 214 Różnicowanie pochwicy 214 Następstwa pochwicy 214 Epidemiologia pochwicy 214 Partner kobiety z pochwicą 214 Metody leczenia pochwicy 215 Najkorzystniejszy schemat postępowania w opinii autora rozdziału 216 Trening autogenny 218 Desensytyzacja 218 Wizualizacja 219 Farmakoterapia 219 Fizjoterapia 219 Pochwica po leczeniu 221 15. Inne zespoły z towarzyszącym bólem - Sławomir JAKIMA 223 Zespół przetrwałego pobudzenia seksualnego (PGAD, persistent genital aorusal disorder) 223 Okaleczenie narządów płciowych kobiety (FGM) 224 Awersja seksualna u kobiet 224 Zaburzenia depresyjne 225 Zespół dysfunkcji seksualnych po przyjmowaniu SSRI 225 Wytrysk bolesny (dysejakulacja, dysorgazmia) 226 Problemy bólowe w innych formach seksu 226 Penetracja analna mężczyzny przez kobietę (pegging) 226 Seks oralny 229 Problemy związane z seksualnością par dewiacyjnych 230 Problemy seksualne związane z terapią osób transpłciowych 230 Zapalenie gruczołu krokowego (prostatitis) 231 16. Seksualne zespoły bólowe u mężczyzn (Seksualne zespoły bólowe związane z wadami anatomicznymi i stanami zapalnymi) - Sławomir JAKIMA 233 Wady anatomiczne 233 Stany nagłe 234 Stany po zabiegach chirurgicznych 235 17. Diagnostyka seksualnych zespołów bólowych u kobiet - Ewa BASZAK-RADOMAŃSKA 237 Ogólne zasady diagnostyki pacjentów z bólem seksualnym 237 Diagnostyka dyspareunii u kobiet 238 Zebranie wywiadu 238 Badanie fizykalne w dyspareunii powierzchownej 241 Znaczenie badania mięśni dna miednicy (PFM) 242 Badanie fizykalne miednicy: projekt IMAP Marka Jantosa 243 Protokół VAMP dla oceny PFMD/overactive state 244 Etapy badania ginekologicznego u pacjentki z dyspareunią 244 Wymagania dotyczące badania fizykalnego miednicy u kobiet z bólem czynnościowym (dysfunkcjonalnym, nocyplastycznym) 248 Inne badania dodatkowe u kobiety z dyspareunią powierzchowną 250 18. Diagnostyka seksualnych zespołów bólowych u mężczyzn - Sławomir JAKIMA 253 Badanie podmiotowe 254 Badanie przedmiotowe 254 19. Badanie fizjoterapeutyczne - Aleksandra PYTLAK 257 Obszary diagnostyki fizjoterapeutycznej 258 Etapy badania fizjoterapeutycznego 258 Wywiad 259 Cześć personalna 259 Część właściwa wywiadu w diagnostyce fizjoterapeutycznej 259 Badanie dla potrzeb fizjoterapii miejscowej 260 Badanie statyczne 260 Badanie palpacyjne mięśni dna miednicy 261 Ocena wizualna i palpacyjna blizn (jeśli pacjent posiada) 261 Badanie przepony, klatki piersiowej, toru oddechowego 262 Badanie dynamiczne 262 Przykładowe testy funkcjonalne 262 Badania na potrzeby fizjoterapii 263 Badanie statyczne 263 Ocena postawy ciała w płaszczyźnie poprzecznej 263 Ocena postawy ciała w płaszczyźnie czołowej 264 Ocena postawy ciała w płaszczyźnie strzałkowej 264 Badanie dynamiczne 265 Przydatne przykładowe testy funkcjonalne 265 Test Tomayera (test palce–podłoga) 265 Test fałdu Kibblera 266 Test Adamsa 266 Test hipermobilności stawów 266 Badania specjalne 267 Wnioski z badania miejscowego i ogólnego 267 Plan fizjoterapii 267 20. Diagnostyka psychologiczna - Karolina OCHNIK-BĄK 271 Waga problemu 271 Psychologiczne czynniki ryzyka bólu przewlekłego 272 Neuroplastyczność mózgu 273 Diagnoza psychologiczna pacjentki z bólem penetracyjnym 274 Protektometr wg L. Moseleya i D. Butlera 276 Rola psychologa w bólu przewlekłym 278 Złote zasady w leczeniu bólu, wg L. Moseleya i G. Lehmana 279 Terapia akceptacji i zaangażowania (ACT, acceptance and commitment therapy) w przewlekłym bólu 281 Pozostałe kierunki terapeutyczne 285 21. Lekarz i terapeuta wobec pacjenta z seksualnym zespołem bólowym - Sławomir JAKIMA 289 Problem przekraczania granic 291 22. Fizjoterapia ogólna - Aleksandra PYTLAK 293 Przydzielenie pacjenta do określonej grupy determinuje postępowanie 293 Edukacja terapeutyczna 294 Sen 294 Wypróżnianie 296 Edukacja w zakresie bólu przewlekłego 297 Terapia manualna 298 Kinezyterapia 300 Ćwiczenia oddechowe 300 Ćwiczenia mięśni dna miednicy 302 Ćwiczenia korekcyjne 303 Fizykoterapia 304 Metody uzupełniające 304 23. Terapia miednicy - Marta NOWOSAD 309 Mięśnie dna miednicy 309 Reakcje mięśni dna miednicy 310 Terapia w dyspareunii 311 Diagnostyka miednicy 312 Terapia miednicy 314 Terapia manualna 314 Samodzielne ćwiczenia mięśni miednicy 316 EMG biofeedback 316 Elektrostymulacja (EMS, electrical muscle stimulation) 317 Magnetoterapia 317 Terapia RF (radiofrekwencja) 318 Laser niskoenergetyczny (LLLT, low-level laser therapy) 318 Rozszerzacze (dilatatory, dildo) 319 Autoterapia 320 Siedzenie na piłce tenisowej 320 Pięć ćwiczeń przed penetracją pochwy wg Dee Hartmann 320 24. Ocena elektromiograficzna (sEMG) zaburzeń dna miednicy u kobiet - Marek JANTOS, tłum. Joanna SAWKA 325 Podstawowe definicje i mechanizmy 325 Przewlekły ból urogenitalny (CUP, chronic urogenital pain) 328 sEMG w wulwodynii 328 sEMG w zespole bolesnego pęcherza moczowego/śródmiąższowego zapalenia pęcherza (BPS/IC) 332 sEMG w zaburzeniach zwieraczy w obrębie miednicy 334 Nietrzymanie moczu podczas aktywności seksualnej 335 Porody i sEMG mięśni miednicy 337 Dysfunkcje seksualne obrazowane w sEMG 339 Cele terapii miednicy z wykorzystaniem sEMG 342 25. Leczenie chirurgiczne dyspareunii u kobiet - Jadwiga WAŃCZYK-BASZAK 347 Diagnostyka różnicowa przeszkody w zakresie sromu czy pochwy 347 Wywiad 347 Badanie ginekologiczne 348 Wskazania do leczenia zabiegowego w zakresie błony dziewiczej i pochwy 348 Stenoza błony dziewiczej 350 Leczenie zabiegowe stenozy błony dziewiczej 350 Hymenotomia 351 Hymenektomia 352 Westibulektomia w leczeniu wulwodynii prowokowanej 353 Techniki operacyjne 354 Powikłania po zabiegu westibulektomii 355 Inne techniki zabiegowe 356 26. Konsekwencje seksualnych zespołów bólowych - Sławomir JAKIMA 359 27. Psychoterapia osób z bólem związanym ze współżyciem - Sławomir JAKIMA 361 Elementy psychoterapii 361 Formy terapii 362 Skorowidz 365