Zastosowanie metod prawnoporównawczych w procesie tłumaczenia

Streszczenie 15 Abstract 19 Spis tabel 23 Spis wykresów 23 Spis rysunków 24 1. WPROWADZENIE 25 2. JĘZYK PRAWA 34 2.1. Język prawny, język prawniczy, języki okołoprawne, legal language 34 2.1.1. Zalety i wady tradycyjnego podziału na język prawny i język prawniczy. 34 2.1.2. „Język prawa” jako odpowiednik terminu legal language 38 2.2. Juryslingwistyka 40 2.2.1. Rys historyczny badań nad językiem prawa 40 2.2.2. Kontrowersje wokół nazewnictwa i uzasadnienie wyboru terminu „juryslingwistyka” 40 2.3. Istota języka prawa – prawo jako zjawisko językowe 43 2.3.1. Język prawa jako substrat prawa i składnik kultury 43 2.3.2. Pytanie o istnienie prawa bez języka i poza językiem 44 2.3.3. Wielowymiarowość związku prawa i języka 46 2.4. Język prawa a języki specjalistyczne 47 2.4.1. Pojęcie „język specjalistyczny” 47 2.4.2. Język prawa a języki specjalistyczne w literaturze 49 2.4.3. Język prawa jako specyficzny język specjalistyczny 50 2.5. Funkcje języka prawa 53 2.5.1. Funkcja performatywna 53 2.5.2. Funkcja przekazywania komunikatów prawnych 54 2.5.3. Funkcja umacniania autorytetu prawa 55 2.5.4. Funkcja wzmacniania poczucia wspólnoty zawodowej 56 2.5.5. Funkcja polityki językowej 56 2.5.6. Funkcja kulturowa 57 2.6. Cechy charakterystyczne języka prawa 58 2.6.1. Preskryptywność 58 2.6.2. Ścisły związek z kulturą 59 2.6.3. Dokładność i precyzja 60 2.6.4. Zwięzłość a rozwlekłość tekstów 60 2.6.5. Uniwersalizm i zdystansowanie 60 2.6.6. Systemowość 61 2.6.7. Struktura i formalizm tekstów 61 2.6.8. Inne cechy języka prawa 62 2.6.9. Wpływ cech języka prawa na jego zrozumiałość 62 2.7. Terminologia prawa 63 2.7.1. Terminologia prawa a terminologia innych dziedzin 63 2.7.2. Termin, pojęcie, referent 64 2.7.3. Termin języka prawa 65 2.7.4. Terminy a inne słowa występujące w języku prawa 67 2.8. Niedookreśloność prawa i języka prawa 69 2.8.1. Definicja niedookreśloności 70 2.8.2. Niedookreśloność językowa a niedookreśloność prawna 71 2.8.3. Typy niedookreśloności 71 2.9. Polski język prawa i angielski język prawa 72 2.9.1. Specyfika polskiego języka prawa 73 2.9.2. Specyfika angielskiego języka prawa 77 2.9.3. Polski język prawa i angielski język prawa – krótkie porównanie 80 2.9.4. Język polski i język angielski jako języki prawa Unii Europejskiej 81 2.10. Podsumowanie 83 3. TŁUMACZENIE PRAWNICZE 88 3.1. Tłumaczenie prawnicze jako przekład specjalistyczny 88 3.1.1. Problem nazwy w języku polskim 88 3.1.2. Definicja i zakres tłumaczenia prawniczego 90 3.1.3. Tłumaczenie intrasystemowe i intersystemowe 91 3.1.4. Podstawowy podział przekładu 92 3.1.5. Przekład specjalistyczny 92 3.1.6. Szczególny charakter tłumaczenia prawniczego 93 3.2. Rozwój historyczny tłumaczenia prawniczego i translatoryki prawniczej 94 3.2.1. Między tłumaczeniem dosłownym a co-draftingiem 95 3.2.2. Tłumaczenie prawnicze od starożytności do XIX w. 95 3.2.3. Tłumaczenie prawnicze przełomu XIX i XX w. 96 3.2.4. Doświadczenie Kanady 96 3.2.5. Współczesne doktryny tłumaczenia prawniczego 97 3.2.6. Tłumaczenie prawnicze w Unii Europejskiej 98 3.2.7. Współczesne badania nad tłumaczeniem prawniczym 98 3.2.8. Polska translatoryka prawnicza 99 3.3. Tłumaczenie prawnicze jako akt komunikacji 100 3.3.1. Akt komunikacji 101 3.3.2. Komunikacja prawnicza 101 3.3.3. Ujęcia tłumaczenia jako aktu komunikacji 102 3.3.4. Sytuacja komunikacyjna tłumaczenia prawniczego 104 3.3.4.1. Autor tekstu źródłowego 104 3.3.4.2. Cechy tekstu źródłowego 105 3.3.4.3. Tłumacz 106 3.3.4.4. Wybór strategii tłumaczeniowej 108 3.3.4.5. Ograniczenia zewnętrzne w pracy tłumacza 109 3.3.4.6. Zasady w pracy tłumacza 110 3.3.4.7. Techniki tłumaczeniowe 110 3.4. Cel tłumaczenia prawniczego a funkcja produktu przekładu 111 3.4.1. Teoria skoposu 111 3.4.2. Skopos w tłumaczeniu prawniczym 112 3.4.3. Postulat rozróżnienia skoposu i celu tłumaczenia prawniczego 113 3.4.4. Poglądy na cel tłumaczenia prawniczego w literaturze 115 3.4.5. Przekazanie sensu prawnego jako cel tłumaczenia prawniczego 118 3.5. Ekwiwalencja w tłumaczeniu prawniczym 123 3.5.1. Pojęcie ekwiwalencji terminologicznej w tłumaczeniu prawniczym 124 3.5.2. Podstawowa miara akceptowalności potencjalnych ekwiwalentów tłumaczeniowych 125 3.5.3. Strategie tłumaczeniowe i rodzaje ekwiwalencji 126 3.5.3.1. Ekwiwalencja formalna i dynamiczna, ekwiwalenty językowe i naturalne 126 3.5.3.2. Postulat stosowania ekwiwalencji dynamicznej (funkcjonalnej) w tłumaczeniu prawniczym 127 3.5.3.3. Postulat stosowania ekwiwalencji formalnej w tłumaczeniu prawniczym 128 3.5.3.4. Wybór strategii: między udomowieniem a egzotyzacją 129 3.5.4. Rodzaje ekwiwalentów tłumaczeniowych i sposoby ich poszukiwania oraz tworzenia 131 3.5.4.1. Ekwiwalenty naturalne 131 3.5.4.2. Ekwiwalenty seminaturalne 136 3.5.4.3. Ekwiwalenty opisowe (parafrazy) 136 3.5.4.4. Terminy neutralne 136 3.5.4.5. Zapożyczenia i neologizmy 137 3.6. Problem przekładalności 138 3.6.1. Poglądy o nieprzekładalności w tłumaczeniu prawniczym 138 3.6.2. Poglądy o (ograniczonej) przekładalności w tłumaczeniu prawniczym 140 3.6.3. Praktyczne rozumienie „przekładalności” 141 3.7. Modele procesu tłumaczenia 144 3.7.1. Model Tomaszkiewicz 144 3.7.2. Model Dzierżanowskiej 145 3.7.3. Model Newmarka 146 3.7.4. Model przepływu pracy tłumaczeniowej wg norm ISO 17100 i ISO 20771 147 3.7.5. Modele procesu tłumaczenia prawniczego w literaturze 148 3.7.6. Zbiorczy schemat procesu tłumaczenia prawniczego 150 3.8. Problemy terminologiczne w tłumaczeniu prawniczym 153 3.9. Zewnętrzne oczekiwania wobec tłumacza prawniczego 156 3.10. Tożsamość zawodowa i kompetencje tłumacza prawniczego 157 3.10.1. Tłumacz, prawnik, komparatysta, lawyer-linguist 158 3.10.2. Kompetencje tłumacza prawniczego 161 3.10.2.1. Modele kompetencji tłumacza prawniczego w literaturze 162 3.10.2.2. Nieostrość i niemierzalność kompetencji 165 3.10.2.3. Subkompetencja prawnoporównawcza 166 3.11. Problem interpretacji prawa przez tłumaczy 169 3.11.1. Różne poglądy na działania interpretacyjne tłumaczy 170 3.11.2. Tłumaczenie a rozstrzyganie wątpliwości wynikających z niedookreśloności 173 3.12. Podsumowanie 175 4. PRAWO PORÓWNAWCZE I JEGO ZWIĄZKI Z TŁUMACZENIEM PRAWNICZYM 180 4.1. Pojęcie prawa porównawczego i jego rozwój jako obszaru badawczego 180 4.1.1. Kwestia nazwy „prawo porównawcze” 180 4.1.2. Definicje prawa porównawczego 182 4.1.3. Historia prawa porównawczego 183 4.1.3.1. Starożytność i średniowiecze 183 4.1.3.2. Czasy nowożytne 184 4.1.3.3. Wiek XIX i początki współczesnego prawa porównawczego 185 4.1.3.4. Kongres paryski 186 4.1.3.5. Prawo porównawcze pierwszej połowy XX wieku 186 4.1.3.6. Prawo porównawcze po drugiej wojnie światowej 187 4.1.3.7. Wiek XXI 188 4.1.4. Prawo porównawcze – dyscyplina czy metoda? 188 4.2. Cele i zastosowania prawa porównawczego 191 4.2.1. Cel poznawczy 191 4.2.2. Komunikacja 191 4.2.3. Edukacja prawnicza 192 4.2.4. Wsparcie działalności legislacyjnej 193 4.2.5. Narzędzie interpretacji 193 4.2.6. Prawo porównawcze jako źródło prawa 194 4.2.7. Harmonizacja i unifikacja prawa 194 4.2.8. Prawo porównawcze jako wsparcie innych obszarów badawczych oraz tłumaczenia prawniczego 195 4.2.9. Prawo porównawcze w aspekcie teoretycznym i stosowanym 196 4.3. Poziomy badań prawnoporównawczych 196 4.3.1. Makrokomparatystyka, mikrokomparatystyka, mezokomparatystyka 197 4.3.2. Makrokonstrukty w prawie porównawczym 198 4.4. Prawo porównawcze i przekład wobec przeszczepów prawnych 200 4.4.1. Zjawisko przeszczepu prawnego 201 4.4.2. Przeszczep czy transformacja? 202 4.4.3. Przeszczepy prawne a tłumaczenie prawnicze 203 4.5. Przekład jako narzędzie komparatystów 205 4.5.1. Ignorowanie przekładu przez komparatystów 205 4.5.2. Komparatyści wobec zawodowych tłumaczy 206 4.5.3. Przekład jako przeszkoda dla działalności prawnoporównawczej 207 4.5.4. Tłumaczenie jako składnik badań prawnoporównawczych 208 4.6. Prawo porównawcze jako narzędzie tłumaczy 209 4.6.1. Postrzeganie roli prawa porównawczego wśród przekładoznawców 210 4.6.1.1. Literatura polska 210 4.6.1.2. Literatura zagraniczna 211 4.6.1.3. Krytyka zastosowania prawa porównawczego w tłumaczeniu prawniczym 212 4.6.1.4. Tłumaczenie prawnicze jako realizacja prawa porównawczego? 213 4.6.2. Badania terminologiczne nawiązujące do prawa porównawczego 214 4.6.3. Badania prawnoporównawcze jako źródło informacji dla tłumaczy 219 4.6.4. Odniesienia do metodologii prawa porównawczego w opracowaniach przekładoznawczych 222 4.6.4.1. Dominacja metody funkcjonalnej 222 4.6.4.2. Zastrzeżenia wobec metody funkcjonalnej 223 4.6.4.3. Prawo porównawcze a analiza pojęć 225 4.6.4.4. Nawiązania do makrokomparatystyki i mikrokomparatystyki 226 4.6.4.5. Odniesienia do makrokonstruktów 228 4.6.4.6. Nawiązania do teorii formantów prawnych 229 4.6.4.7. Nawiązania do koncepcji immersji kulturowej i mentalności prawnej 229 4.6.5. Trudności związane ze stosowaniem prawa porównawczego przez tłumaczy i rozwiązania alternatywne 230 4.7. Proces tłumaczenia a proces badania prawnoporównawczego 231 4.7.1. Przykładowe modele badań prawnoporównawczych 232 4.7.1.1. Model Kischela 232 4.7.1.2. Model de Cruza 234 4.7.1.3. Model Eberlego 235 4.7.1.4. Model Örücü 236 4.7.1.5. Przykład analizy Legranda 236 4.7.2. Odrębność tłumaczenia prawniczego i prawa porównawczego 237 4.8. Podsumowanie 242 5. METODY PRAWA PORÓWNAWCZEGO 246 5.1. Prawo porównawcze a metodologia nauk społecznych 246 5.1.1. Schematy zrozumiałości jako narzędzie zdobywania wiedzy 247 5.1.2. Pluralizm metodologiczny 249 5.1.3. Metodologia prawa porównawczego 250 5.2. Pojęcie metody i metody prawnoporównawczej 252 5.2.1. Metoda i metoda badawcza 252 5.2.2. Pojęcie metody w literaturze prawnoporównawczej 253 5.2.3. Propozycja klasyfikacji metod prawnoporównawczych 254 5.3. Zagadnienia porównywania jako metody ogólnej prawa porównawczego 255 5.3.1. Perspektywa obserwatora 255 5.3.2. Porównywanie w znaczeniu prawnoporównawczym 259 5.3.2.1. Porównywanie jako metoda 259 5.3.2.2. Domniemanie podobieństwa i domniemanie różnicy 260 5.3.2.3. Tertium comparationis 264 5.3.3. Prawo jako przedmiot porównywania 265 5.3.3.1. Definicja prawa 265 5.3.3.2. Prawo jako reguły 265 5.3.3.3. Model realistyczny prawa 266 5.3.3.4. Mentalności prawne 267 5.3.3.5. Pojęcia prawne 268 5.3.3.6. Systemy prawne 268 5.4. Współczesne szczegółowe metody prawnoporównawcze 269 5.4.1. Metoda funkcjonalna tradycyjnego prawa porównawczego 269 5.4.1.1. Różne sposoby rozumienia funkcjonalizmu 270 5.4.1.2. Koncepcja ekwiwalencji funkcjonalnej jako podstawowe założenie metody funkcjonalnej 270 5.4.1.3. Dążenie do neutralności 271 5.4.1.4. Metoda funkcjonalna a ustalanie „lepszego prawa” 272 5.4.1.5. Ograniczenia metody funkcjonalnej 272 5.4.2. Metoda strukturalna 273 5.4.2.1. Podstawowe założenia metody strukturalnej 273 5.4.2.2. Struktury systemów w myśli prawnej 274 5.4.2.3. Metoda strukturalna a klasyfikacja systemów prawnych 275 5.4.2.4. Ograniczenia metody strukturalnej 275 5.4.3. Metoda hermeneutyczna 276 5.4.3.1. Podstawowe założenia metody hermeneutycznej 276 5.4.3.2. Immersja kulturowa 278 5.4.3.3. Ograniczenia metody hermeneutycznej 278 5.4.4. Nowe ujęcia metody funkcjonalnej 279 5.4.4.1. Kontekstowe prawo porównawcze Kischela 279 5.4.4.2. Funkcjonalizm interpretacyjny Michaelsa 281 5.4.4.3. Badania w nurcie common core 282 5.4.5. Metody socjologiczno-prawne 283 5.4.5.1. Pojęcie kultury prawnej w ujęciu socjologiczno-prawnym 283 5.4.5.2. Związek przyczynowo-skutkowy między prawem i społeczeństwem 283 5.4.5.3. Zastosowanie socjologicznych metod jakościowych i ilościowych 284 5.4.5.4. Ograniczenia metod socjologiczno-prawnych 284 5.4.6. Metody liczbowe i statystyczne 285 5.4.6.1. Metody tzw. „liczbowego prawa porównawczego” 285 5.4.6.2. Prawo porównawcze a ekonomiczna analiza prawa 285 5.4.6.3. Ograniczenia liczbowego prawa porównawczego 286 5.4.7. Inne metody prawa porównawczego 286 5.5. Analiza metod prawnoporównawczych z punktu widzenia potrzeb tłumaczenia prawniczego 287 5.5.1. Swoboda czerpania przez tłumaczy z metod prawnoporównawczych 287 5.5.2. Tłumaczenie prawnicze a porównywanie jako metoda ogólna prawa porównawczego 289 5.5.2.1. Perspektywa tłumacza jako obserwatora obcego systemu prawnego 289 5.5.2.2. Porównywanie jako punkt styczny między prawem porównawczym a tłumaczeniem prawniczym 292 5.5.2.3. Przyjęcie prawnoporównawczej koncepcji prawa w tłumaczeniu prawniczym 295 5.5.3. Adaptacja metod szczegółowych prawa porównawczego na potrzeby tłumaczenia prawniczego 296 5.5.3.1. Adaptacja metody funkcjonalnej 297 5.5.3.2. Adaptacja metody strukturalnej 299 5.5.3.3. Adaptacja metody hermeneutycznej 300 5.5.3.4. Metody socjologiczno-prawne, liczbowe i statystyczne 303 5.6. Podsumowanie 303 6. ZASTOSOWANIE TŁUMACZENIOWEJ ANALIZY PRAWNOPORÓWNAWCZEJ W RAMACH POLSKO-ANGIELSKIEGO PRZEKŁADU TERMINOLOGII Z ZAKRESU PRAWA RZECZOWEGO 308 6.1. Uzupełniające zagadnienia metodologiczne 308 6.1.1. Pojęcie użyteczności metod prawnoporównawczych 309 6.1.2. Dane i przyjęte założenia 310 6.1.3. Etapy procedury badawczej 314 6.1.4. Ograniczenia badań i perspektywa badacza 316 6.2. Analiza makrokomparatystyczna – systemy prawne Polski, Anglii i Stanów Zjednoczonych 318 6.2.1. Polski system prawny 318 6.2.2. Tradycja civil law i jej mentalność prawna 321 6.2.3. Angielski system prawny jako modelowy system common law 322 6.2.4. Prawo amerykańskie 323 6.2.5. Mentalność prawna tradycji common law 325 6.2.6. Wstępne wnioski z analizy makrokomparatystycznej 326 6.3. Analiza mezokomparatystyczna: prawo rzeczowe a property law 326 6.3.1. Polskie prawo rzeczowe 327 6.3.1.1. Prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym 327 6.3.1.2. Prawo rzeczowe w znaczeniu podmiotowym 328 6.3.2. Anglosaskie prawo rzeczowe (property law) 331 6.3.2.1. Angielskie land law i personal property law 331 6.3.2.2. Amerykańskie property law jako spadkobierca prawa angielskiego 335 6.3.3. Spojrzenie z perspektywy porównawczego prawa rzeczowego 336 6.3.4. Wstępne wnioski z analizy mezokomparatystycznej 338 6.4. Analiza mikrokomparatystyczna 339 6.4.1. Zidentyfikowane źródłowe terminy prawnorzeczowe wraz z ich ekwiwalentami tłumaczeniowymi w badanych tłumaczeniach 339 6.4.2. Tłumaczeniowa analiza prawnoporównawcza na poziomie mikrokomparatystycznym: przykładowa analiza dziesięciu wybranych terminów 351 6.4.2.1. Analiza dotycząca terminu źródłowego „faktyczna władza” 351 6.4.2.2. Analiza dotycząca terminu źródłowego „naruszyć własność” 355 6.4.2.3. Analiza dotycząca terminu źródłowego „odłączenie” 359 6.4.2.4. Analiza dotycząca terminu źródłowego „posiadanie samoistne” 363 6.4.2.5. Analiza dotycząca terminu źródłowego „przedmiot własności państwowej” 366 6.4.2.6. Analiza dotycząca terminu źródłowego „rzecz wspólna” 369 6.4.2.7. Analiza dotycząca terminu źródłowego „służebność mieszkania” 373 6.4.2.8. Analiza dotycząca terminu źródłowego „urządzenie” 379 6.4.2.9. Analiza dotycząca terminu źródłowego „wydatki” 384 6.4.2.10. Analiza dotycząca terminu źródłowego „znaki graniczne” 388 6.4.3. Podsumowanie analizy mikrokomparatystycznej dla wszystkich badanych terminów 392 6.5. Omówienie wyników badań 399 6.5.1. Różnice między badanymi tekstami tłumaczeń 399 6.5.2. Zbiorcze wyniki weryfikacji ekwiwalentów tłumaczeniowych 402 6.5.3. Obserwacje dotyczące zastosowania metod prawnoporównawczych w tłumaczeniu prawniczym 406 6.5.3.1. Porównywanie jako metoda ogólna prawa porównawczego – spostrzeżenia z badań 407 6.5.3.2. Metoda funkcjonalna – spostrzeżenia z badań 415 6.5.3.3. Metoda strukturalna – spostrzeżenia z badań 416 6.5.3.4. Metoda hermeneutyczna – spostrzeżenia z badań 419 6.5.4. Problemy tłumaczeniowe a zastosowanie metod prawnoporównawczych 423 6.5.4.1. Błędna ekstensja 423 6.5.4.2. Błędna intensja 429 6.5.4.3. Ryzyko błędnych skojarzeń 431 6.5.4.4. Niespójność 435 6.5.4.5. Błędy językowe 436 6.5.5. Aspekty praktyczne tłumaczeniowej analizy prawnoporównawczej 437 6.5.5.1. Grupowanie terminów do tłumaczeniowej analizy prawnoporównawczej 437 6.5.5.2. Ścisły związek tłumaczeniowej analizy prawnoporównawczej z analizą (jurys)lingwistyczną 437 6.5.5.3. Anglojęzyczna terminologia common law i civil law 439 6.5.5.4. Czasochłonność a elastyczność 439 6.5.6. Potencjał alternatywnych źródeł informacji 440 6.5.6.1. Trudność ustalenia kontekstu 440 6.5.6.2. Wielość potencjalnych ekwiwalentów 441 6.6. Podsumowanie 443 7. ZAKOŃCZENIE 448 7.1. Weryfikacja hipotez i udzielenie odpowiedzi na postawione pytania badawcze 448 7.2. Wnioski końcowe 453 7.2.1. Prawo porównawcze a tłumaczenie prawnicze – korzyści płynące z autonomii 453 7.2.2. Metody prawnoporównawcze zaadaptowane na potrzeby tłumaczenia prawniczego 455 7.2.3. Model tłumaczeniowej analizy prawnoporównawczej 460 7.2.4. Subkompetencja prawnoporównawcza jako źródło umiejętności i wiedzy do prowadzenia tłumaczeniowej analizy porównawczej 462 7.2.5. Ograniczenia dotyczące wyciągniętych wniosków 464 7.2.6. Kierunki dalszych badań 465 7.2.7. Prawo porównawcze jako pluralist toolbox 467 Bibliografia 468