Nieprzewidziane koszty, opóźnienia robót, zmiany zakresu prac czy spory z kontrahentami mogą znacząco wpłynąć na rentowność i powodzenie inwestycji budowlanej. Jak prawidłowo oszacować ryzyko już na etapie przygotowania oferty? Jak zabezpieczyć interesy stron umowy i skutecznie udokumentować roszczenia?
Publikacja przedstawia praktyczne podejście do zarządzania ryzykiem i roszczeniami w przedsięwzięciach budowlanych, łącząc zagadnienia techniczne, organizacyjne, ekonomiczne i prawne. Pomaga lepiej przygotować inwestycję, świadomie podejmować decyzje kontraktowe oraz ograniczać finansowe i organizacyjne skutki nieprzewidzianych zdarzeń.
Z opracowania dowiesz się m.in.:
Jak identyfikować i oceniać ryzyko budowlane – rozpoznawać zagrożenia, określać ich możliwe skutki i dobierać odpowiednie działania.
Jak prawidłowo kalkulować cenę ofertową – uwzględniać ryzyko kosztowe, bufory, rezerwy finansowe i możliwe zmiany warunków realizacji.
Jak ograniczać ryzyko opóźnień i wzrostu kosztów – wykorzystywać harmonogramowanie, bilansowanie zasobów, koordynację robót i monitoring realizacji.
Jak właściwie dzielić odpowiedzialność w kontrakcie – analizować obowiązki stron oraz podział ryzyka w formułach DBB, D&B i EPC.
Jak przygotowywać i dochodzić roszczeń budowlanych – terminowo zgłaszać żądania, gromadzić dokumentację i wykazywać związek między zdarzeniem a jego skutkami.
Jak stosować warunki kontraktowe FIDIC – uwzględniać procedury zmian, zasady zgłaszania roszczeń i sposoby rozwiązywania sporów.
Książka pokazuje, jak powiązać ocenę ryzyka z rzeczywistymi kosztami, harmonogramem i warunkami kontraktu. Omawia również metody szacowania niepewności kosztowej, w tym analizę scenariuszową, symulację Monte Carlo i metodę PERT.
Szczególną uwagę poświęcono dokumentowaniu zdarzeń, analizie opóźnień oraz wycenie dodatkowych kosztów wynikających m.in. ze zmian zakresu robót, przestojów czy wydłużenia czasu realizacji.
Publikacja pomaga zrozumieć, jak przygotować uzasadnienie roszczenia i zgromadzić materiał potrzebny do jego oceny, a także jak zapobiegać sporom i rozwiązywać je na drodze negocjacji, mediacji lub postępowania sądowego i arbitrażowego.
Odrębnie omówiono specyfikę budownictwa elektroenergetycznego, w tym ryzyka związane z projektowaniem, dostawami urządzeń, pracą na czynnej infrastrukturze, rozruchem oraz rozliczaniem opóźnień i zakłóceń.
Książka będzie przydatna przede wszystkim dla:
inwestorów i zamawiających – przy planowaniu inwestycji, podziale ryzyka i kontroli realizacji kontraktów,
wykonawców i podwykonawców – przy kalkulacji ofert, zabezpieczaniu interesów finansowych i dochodzeniu należności,
kierowników budów, projektów i inżynierów kontraktu – w zarządzaniu harmonogramem, kosztami, dokumentacją i zmianami,
kosztorysantów, planistów i specjalistów ds. zamówień publicznych – przy ocenie ryzyka i przygotowywaniu ofert,
prawników, ekspertów ds. roszczeń, rzeczoznawców, biegłych i arbitrów – przy analizie odpowiedzialności, dokumentowaniu roszczeń i rozwiązywaniu sporów.
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Rozdział 1. Ryzyko w budownictwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . 19
1.1. Ryzyko, niepewność i zagrożenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.2. Uwarunkowania ryzyka w przedsięwzięciu budowlanym . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.2.1. Indywidualność obiektu budowlanego i warunków wykonania . . . . . . 21
1.2.2. Współzależność uczestników, czynności i zasobów . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.2.3. Zmienność otoczenia gospodarczego i dostaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.3. Klasyfikacja ryzyka w budownictwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
1.3.1. Źródła ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
1.3.2. Podmioty ponoszące następstwa ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
1.3.3. Obszary oddziaływania ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
1.3.4. Ryzyko w fazach przedsięwzięcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
1.3.5. Możliwości oddziaływania na ryzyko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
1.3.6. Prawdopodobieństwo i skala następstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
1.3.7. Charakter możliwych następstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
1.4. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Rozdział 2. Zarządzanie ryzykiem w budownictwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
2.1. Zakres, kontekst i kryteria zarządzania ryzykiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
2.2. Identyfikacja ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
2.3. Analiza ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
2.4. Ocena ryzyka i ustalanie priorytetów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
2.5. Postępowanie z ryzykiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
2.6. Monitorowanie i przegląd ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
2.6.1. Monitorowanie warunków realizacji i skuteczności działań . . . . . . . . . 54
2.6.2. Aktualizacja prognozy kosztów i wyniku realizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
2.7. Komunikacja i dokumentowanie decyzji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
2.8. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Rozdział 3. Techniczno-organizacyjne instrumenty zarządzania ryzykiem . . . . . . . . . . 61
3.1. Kryteria doboru i klasyfikacji instrumentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
3.2. Przygotowanie technologii i frontów robót budowlanych . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
3.3. Harmonogramowanie i bilansowanie zasobów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
3.3.1. Zakres, zależności i kalendarze harmonogramu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
3.3.2. Nakłady rzeczowe, czas trwania i bilansowanie zasobów . . . . . . . . . . . . 72
3.3.3. Ścieżka krytyczna, zapasy czasu i niepewność terminu . . . . . . . . . . . . . 74
3.3.4. Aktualizacja harmonogramu i kontrola wykonania . . . . . . . . . . . . . . . . 75
3.4. Koordynacja branżowa i logistyka dostaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
3.5. Monitoring techniczny i warunki kontynuacji robót budowlanych . . . . . . . . . 77
3.6. Zapewnienie jakości i ochrona przed skutkami wad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
3.6.1. Planowanie badań i dokumentowanie jakości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
3.6.2. Ocena zgodności i odbiór robót budowlanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
3.6.3. Odpowiedzialność za wady robót budowlanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
3.7. Systemy zarządzania ryzykiem, zgodnością i informacją . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
3.8. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
Rozdział 4. Prawne i finansowe instrumenty zarządzania ryzykiem . . . . . . . . . . . . 104
4.1. Umowne kształtowanie obowiązków i ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
4.1.1. Obowiązki stron i mechanizmy odpowiedzialności . . . . . . . . . . . . . . . 104
4.1.2. Podział obowiązków i ryzyka w formułach DBB, D&B i EPC . . . . . . 115
4.2. Administracyjnoprawne warunki realizacji przedsięwzięcia . . . . . . . . . . . . . . 132
4.3. Zabezpieczenia finansowe i ubezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138
4.4. Wczesne rozpoznawanie rozbieżności i zapobieganie sporom . . . . . . . . . . . . 142
4.5. Łączenie instrumentów w system ochrony przedsięwzięcia . . . . . . . . . . . . . . 145
4.5.1. Funkcje instrumentów i zakres zapewnianej ochrony . . . . . . . . . . . . . 145
4.5.2. Ustanowienie instrumentu i moment jego uruchomienia . . . . . . . . . . 147
4.5.3. Poziomy decyzji i kompetencje uczestników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
4.6. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
Rozdział 5. Kalkulacja ceny oferty i rezerwy kosztowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 155
5.1. Cena oferty i założenia kalkulacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
5.2. Zakres świadczenia i dokumentacja wyjściowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
5.3. Model wynagrodzenia i zasady rozliczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
5.4. Ilości robót budowlanych i nakłady rzeczowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160
5.5. Składniki ceny oferty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
5.5.1. Koszty materiałów budowlanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
5.5.2. Koszty robocizny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
5.5.3. Koszty sprzętu budowlanego i środków transportu technologicznego . . .. .. . . . 169
5.5.4. Koszty ogólne budowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
5.5.5. Koszty zarządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
5.5.6. Zysk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174
5.5.7. Podatek od towarów i usług . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
5.6. Źródła danych i prognozowanie zmian kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
5.6.1. Dane branżowe, statystyka publiczna i dane wykonawcy . . . . . . . . . . 177
5.6.2. Prognozy makroekonomiczne i raporty sektorowe . . . . . . . . . . . . . . . . 181
5.6.3. Wskaźniki zmian kosztów bezpośrednich i pośrednich . . . . . . . . . . . . 185
5.6.4. Opracowanie i weryfikacja prognozy kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191
5.7. Identyfikacja ryzyka kosztowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192
5.8. Metody szacowania niepewności kosztowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
5.8.1. Metoda wartości oczekiwanej dodatkowego kosztu . . . . . . . . . . . . . . . 203
5.8.2. Analiza scenariuszowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204
5.8.3. Symulacja Monte Carlo rozkładu kosztu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
5.8.4. Trójpunktowe oszacowanie kosztu metodą PERT . . . . . . . . . . . . . . . . . 207
5.9. Weryfikacja i aktualizacja rezerwy kosztowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210
5.10. Weryfikacja ceny oferty i budżetu realizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
5.10.1. Kompletność kalkulacji i porównywalność ofert zakupowych . . . . 212
5.10.2. Błąd kalkulacji a zmiana warunków realizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
5.10.3. Uzgodnienie ceny, budżetu i dokumentacji kalkulacji . . . . . . . . . . . 213
5.11. Wyjaśnienia ceny lub kosztu w zamówieniach publicznych . . . . . . . . . . . . . 214
5.12. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216
Rozdział 6. Roszczenia z umów o roboty budowlane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 218
6.1. Klasyfikacja roszczeń w budownictwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
6.1.1. Źródła roszczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
6.1.2. Podmioty zgłaszające roszczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
6.1.3. Roszczenia według obszaru oddziaływania zdarzenia . . . . . . . . . . . . . 220
6.1.4. Przedmiot żądania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221
6.2. Odrębność podstaw prawnych rozliczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
6.3. Roszczenia według warunków kontraktowych FIDIC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235
6.4. Zawiadomienia umowne, wymagalność i przedawnienie roszczeń . . . . . . . . 240
6.4.1. Zawiadomienie i sprecyzowanie żądania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240
6.4.2. Wymagalność i bieg przedawnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241
6.5. Rekonstrukcja zobowiązania i dokumentowanie roszczeń . . . . . . . . . . . . . . . 242
6.5.1. Treść zobowiązania i rzeczywisty przebieg realizacji . . . . . . . . . . . . . . 242
6.5.2. Rejestr zdarzeń i bieżące utrwalanie ustaleń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
6.5.3. Spójność dokumentacji technicznej, harmonogramowej i kosztowej . . . . . . . . . 249
6.5.4. Weryfikacja i integralność materiału źródłowego . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
6.6. Analizy inżynierskie i wiadomości specjalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
6.6.1. Analiza techniczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
6.6.2. Analiza harmonogramu i opóźnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253
6.6.2.1. Harmonogram odniesienia i kontrola danych . . . . . . . . . . . . 253
6.6.2.2. Krytyczność i współbieżność opóźnień . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254
6.6.2.3. Dobór metody i okresów analizy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
6.6.2.4. Ograniczanie opóźnienia i przyspieszenie realizacji . . . . . . . 256
6.6.3. Analiza produktywności i wykorzystania zasobów . . . . . . . . . . . . . . . . 257
6.6.4. Wiadomości specjalne i zagadnienia do opinii biegłego . . . . . . . . . . . 260
6.6.5. Weryfikacja ekspertyz, metod i założeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260
6.7. Kalkulacja następstw ekonomicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
6.7.1. Związek zdarzenia z następstwem ekonomicznym . . . . . . . . . . . . . . . . 262
6.7.2. Wycena zmian zakresu robót budowlanych i zmian cen . . . . . . . . . . . 264
6.7.3. Dodatkowe koszty bezpośrednie robót budowlanych . . . . . . . . . . . . . . 267
6.7.4. Przestoje, utrata produktywności i ponowna mobilizacja . . . . . . . . . . 269
6.7.5. Koszty ogólne budowy w wydłużonym okresie realizacji . . . . . . . . . . 270
6.7.6. Koszty zarządu, finansowania i utrzymania zabezpieczeń . . . . . . . . . . 276
6.7.7. Zysk kalkulacyjny i utracone korzyści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279
6.7.8. Następstwa opóźnienia po stronie inwestora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280
6.7.9. Ograniczanie szkody i koszty uniknięte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281
6.8. Ochrona należności i rozliczenie zakończenia umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283
6.8.1. Ochrona należności wykonawcy i podwykonawcy . . . . . . . . . . . . . . . . 283
6.8.2. Rozliczenie po odstąpieniu lub rozwiązaniu umowy . . . . . . . . . . . . . . 285
6.9. Weryfikacja roszczeń i rozwiązywanie sporów budowlanych . . . . . . . . . . . . . 286
6.9.1. Negocjacje, mediacja i ugoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286
6.9.2. Komisje rozjemcze, sąd powszechny i arbitraż . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288
6.9.3. Rozliczenie sporu przy finansowaniu ze środków publicznych . . . . . . 290
6.10. Wnioski końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292
Rozdział 7.Ryzyko i roszczenia w budownictwie elektroenergetycznym . . . . . . . . 295
7.1. Zakres robót i wymagania techniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
7.2. Projektowanie i dostawy urządzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
7.3. Wyłączenia i organizacja bezpiecznej pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301
7.4. Badania, rozruch i przekazanie do eksploatacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304
7.5. Opóźnienia i wykorzystanie zasobów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
7.6. Rozliczanie zmian i kosztów zakłóceń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308
7.7. Dokumentacja realizacji i roszczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310
7.8. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315
Rozdział 8. Podsumowanie i rekomendacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
8.1. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
8.2. Rekomendacje dla uczestników przedsięwzięcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
8.2.1. Inwestorzy, w tym zamawiający publiczni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
8.2.2. Wykonawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321
8.2.3. Podwykonawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
8.3. Kierunki doskonalenia praktyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
