Komunikacja naukowa w Polsce

W monografii zaprezentowano wyniki jakościowego badania przeprowadzonego w projekcie H2020 CONCISE – Communication role on perception and beliefs of EU Citizens about Science, którego celem było zbadanie roli komunikacji naukowej w kształtowaniu wiedzy, opinii i przekonań obywateli Unii Europejskiej na tematy związane z nauką. W Polsce, Hiszpanii, Portugalii, na Słowacji i we Włoszech przeprowadzono jednodniowe konsultacje społeczne, w których brało udział stu odpowiednio dobranych mieszkańców danego kraju. W niniejszej publikacji przedstawione zostały wyniki konsultacji zrealizowanych w Polsce – we wrześniu 2019 roku w Łodzi. W trakcie moderowanej dyskusji uczestnicy konsultacji podzielili się swoimi opiniami na temat komunikacji naukowej, w tym szans i barier upowszechniania informacji naukowej. Publikacja składa się z czterech rozdziałów odpowiadających czterem tematom konsultacji – zmiany klimatyczne, szczepionki, GMO, medycyna alternatywna – oraz z podsumowania. Na podstawie wypowiedzi uczestników konsultacji przeprowadzonych w ramach projektu CONCISE udało się wysnuć wnioski na temat komunikacji naukowej dla omawianych tematów, jednak nie było możliwości znalezienia standardu dla komunikacji naukowej w Polsce, który mógłby stanowić uniwersalny drogowskaz dla naukowców, popularyzatorów nauki czy dziennikarzy. Każdy temat naukowy wymaga właściwej mu strategii komunikacyjnej. Dla każdego z tematów odbiorcy sformułowali odmienne preferencje dotyczące tego, skąd i w jakiej formie chcieliby otrzymywać informacje. Dlatego wydaje się uzasadnioną rekomendacją, aby osoby komunikujące treści naukowe w danym obszarze tematycznym wnikliwie rozpoznały preferencje odbiorców w tym zakresie, zanim przystąpią do komunikacji naukowej.

Podziękowania 7 Wstęp 8 1. Porozmawiajmy o szczepionkach 11 1.1. Wprowadzenie 11 1.2. Skąd i od kogo dowiadujemy się o szczepionkach? 14 1.2.1. Różnorodność mediów 15 1.2.2. Proces poszukiwania i weryfikowania informacji 21 1.2.3. Uwarunkowania właściwego przebiegu szczepień 24 1.3. Zaufanie do źródeł i brak zaufania 30 1.3.1. W stronę braku zaufania 31 1.3.2. Lekarz jako najbardziej wiarygodne źródło informacji 33 1.3.3. Proces pozyskiwania informacji 38 1.4. Doskonalenie komunikacji naukowej w zakresie szczepień – opinie Polaków 40 1.4.1. Media tradycyjna a cyfrowe 40 1.5. Podsumowanie 51 2. Medycyna alternatywna w opiniach Polaków 54 2.1. Wprowadzenie 54 2.2. Jak Polacy postrzegają temat medycyny alternatywnej? 58 2.3. Źródła informacji na temat medycyny alternatywnej 64 2.3.1. Z jakich źródeł informacji najchętniej korzystają Polacy? 64 2.3.2. Z jakich mediów korzystają Polacy, aby pozyskać informacje na temat medycyny alternatywnej? 69 2.4. Zaufanie do źródeł informacji 76 2.4.1. Czym charakteryzuje się proces komunikacji, który sprzyja budowaniu zaufania lub nieufności do źródeł informacji na temat medycyny alternatywnej? 76 2.4.2. Jakim źródłom informacji na temat medycyny alternatywnej ufają Polacy? 79 2.4.3. Jakim źródłom informacji na temat medycyny alternatywnej Polacy nie ufają? 82 2.4.4. W jaki sposób Polacy weryfikują informacje na temat medycyny alternatywnej? 85 2.5. Propozycje Polaków, jak doskonalić komunikację w obszarze medycyny alternatywnej 87 2.5.1. Nadawca komunikatu 88 2.5.2. Kanały komunikacji 94 2.5.3. Komunikat 100 2.6. Podsumowanie 104 3. Komunikacja naukowa w zakresie zmian klimatycznych 106 3.1. Wprowadzenie 106 3.2. Pozyskiwanie informacji naukowych na temat zmian klimatycznych 111 3.2.1. Z jakich źródeł korzystają Polacy w kwestii zmian klimatycznych? 111 3.2.2. Czy temat zmian klimatycznych jest bliski Polakom? 122 3.2.3. Jak postrzegane są informacje dotyczące zmian klimatycznych? 125 3.3. Zaufanie do informacji na temat zmian klimatycznych i jego budowanie 131 3.3.1. Zaufanie a brak zaufania 131 3.3.2. Co z autorytetami? 137 3.3.3. Co decyduje o tym, że przekaz naukowy postrzegany jest jako wiarygodny? 141 3.3.4. Czy wiedza na temat zmian klimatycznych wymaga legitymizacji? 144 3.3.5. Strategie podejmowane w celu oceny wiarygodności komunikatów naukowych 145 3.4. Oczekiwany sposób informowania na temat zmian klimatycznych 156 3.4.1. Jakie treści powinien zawierać komunikat naukowy dotyczący zmian klimatycznych? 156 3.4.2. Jakim językiem komunikować informacje naukowe o zmianach klimatycznych? 159 3.4.3. Format przekazu optymalny z punktu widzenia upowszechniania informacji naukowej _ 161 3.4.4. Kanały informacyjne rekomendowane w procesie komunikowania informacji naukowych na temat zmian klimatycznych 164 3.4.5. Oczekiwani dostarczyciele informacji o zmianach klimatycznych 167 3.4.6. Do kogo kierować przede wszystkim informacje naukowe dotyczące klimatu? 171 3.5. Podsumowanie 172 4. Polacy o genetycznych modyfikacjach organizmów 175 4.1. Wprowadzenie 175 4.2. Źródła wiedzy naukowej na temat organizmów modyfikowanych genetycznie 180 4.2.1. Tradycyjne media 180 4.2.2. Media cyfrowe 184 4.2.3. Osoby z bliskiego i dalszego otoczenia 187 4.2.4. Instytucje i organizacje przekazujące informacje na temat GMO 192 4.2.5. Własne doświadczenia jako źródło wiedzy o GMO 193 4.2.6. Ocena stopnia zainteresowania i wiedzy uczestników konsultacji na temat GMO 195 4.3. Komunikaty naukowe zawierające informacje na temat GMO. Zaufanie czy nieufność? 202 4.4. Komunikaty dotyczące GMO. Co buduje zaufanie, a co tworzy nieufność? 204 4.5. Sposoby, za pomocą których uczestnicy konsultacji dokonują weryfikacji informacji na temat GMO 208 4.6. Medium, za pomocą którego powinny być przekazywane informacje na temat GMO 210 4.7. Cechy komunikatu naukowego na temat GMO 210 4.7.1. Forma komunikatu 210 4.7.2. Język przekazu 213 4.7.3. Zawartość komunikatów 215 4.8. Główni odbiorcy komunikatów na temat GMO 218 4.9. Osoby, instytucje i grupy odpowiedzialne za przekazywanie treści na temat GMO 219 4.10. Podsumowanie 221 5. Podsumowanie i wnioski końcowe 223 5.1. Deklarowane wykorzystanie naukowych źródeł informacji 224 5.2. Jakie podobieństwa i różnice ujawniają się pomiędzy aktualnymi i preferowanymi sposobami komunikowania treści naukowych? 227 5.3. Jak komunikować treści naukowe, aby skutecznie docierały do odbiorców i aby Polacy im ufali? 231 5.3.1. Dbałość o rzetelność naukową i standardy etyczne 231 5.3.2. Proaktywne reagowanie na kwestionowanie stanu wiedzy 232 5.3.3. Większa skuteczność rozpowszechniania wyników badań 233 5.3.4. Zarażanie pasją i budzenie emocji 233 5.4. Wnioski końcowe 233 Bibliografia 236 Summary 244