W poszukiwaniu innej historii

Polska dała w swej historii dowody zadziwiającego liberalizmu: przyjęła Żydów i nadała im prawa, a w czasach triumfującej gdzie indziej kontrreformacji pozwoliła protestantom na praktykowanie ich wiary i objęła opieką Akademię Mohyły w Kijowie. Ale Polska dała też dowody fanatyzmu religijnego, który spowodował walkę z husytyzmem – co przekreśliło możliwość związania się z Czechami – a później znalazło wyraz w prześladowaniach innowierców. Cechą naszej polityki zagranicznej było stałe uzależnianie się od innych ośrodków: od Watykanu czy od Habsburgów, połączone jednocześnie z ogromną prowincjonalnością. […] Atrakcyjność Polski była zdumiewająca. Potrafiliśmy wchłonąć kolonistów niemieckich, z których powstało polskie mieszczaństwo. Zasymilowaliśmy znaczne odłamy inteligencji żydowskiej. Spolonizowaliśmy również elity litewskie i ukraińskie […]. W tej dziwnej łamigłówce kryją się nasze wielkie szanse. Taką szansą może być nasza polityka wschodnia. Musimy prowadzić samodzielną politykę. Powinniśmy sobie uświadomić, że im mocniejsza będzie nasza pozycja na wschodzie, tym bardziej będziemy się liczyć w Europie Zachodniej. […] Zdając sobie sprawę, że katolicyzm jest wyznaniem znakomitej większości narodu, musimy dbać również o Żydów, mahometan i protestantów oraz prawosławie, które jest wyznaniem wielu obywateli polskich, a zarazem wyznaniem panującym w Rosji, na Ukrainie, na Białorusi. Jest to ogólny zarys wizji Polski Jerzego Giedroycia, o której realizację walczył całe życie.

Przesłanie 9 Rafał Stobiecki, Sławomir M. Nowinowski, O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka 11 Część I. Teksty programowe 27 Michał Sokolnicki, Prolegomena do historii naszych czasów 29 Benedetto Croce, Historiografia wyłącznie polityczna i pesymizm moralny 43 Paweł Zaremba, Kilka uwag o historii 51 Tymoteusz Klempski [Tadeusz Chrzanowski], Polaków z historią kłopoty 61 Piotr Wandycz, O historycznych analogiach 74 Wojciech Karpiński, Ideologia i historia 79 Część II. Marksizm – Komunizm – Związek Sowiecki 93 N. N. Stalin i nowa koncepcja historii Rzymu 95 Bertram D. Wolfe, Agonia sowieckiej historiografii 107 Zbigniew Jordan, O prawach historii 124 Stanisław Bóbr-Tylingo, Marksistowskie dzieje Polski 133 Ignazio Silone, „Archiwum Rewolucji” 139 Michał Heller, Historia sowiecka w interpretacji amerykańskiej 141 Recenzja z Moskwy o polskich podręcznikach historii 145 Część III. Wokół historiografii Polski Ludowej 163 Piotr Wandycz, „Drętwa mowa”. Uwagi na marginesie „makiety” Historii Polski 165 Paweł Zaremba, Interpretacja nie tworzy faktów. Na marginesie „Makiety” Historii Polski 172 Stanisław Kościałkowski, Spostrzeżenia i uwagi krytyczne 188 Józef Lewandowski, List do Jerzego Topolskiego 216 Paweł Korzec, Materiały do studiów nad historiografią Polski Ludowej (w zakresie historii najnowszej) 219 Józef Lewandowski, O krytyce 278 Józef Lewandowski, Glossy historiografi (na marginesie Pawła Korca Materiałów do studiów nad historiografią Polski Ludowej...) 282 Aleksander Litwin, Trzy listy do Pawła Korca 293 Marcin Wyziembło [Józef Lewandowski] Życie rocznicowe w PRL 298 Część IV. Dzieje emigracji polskiej 303 Marian Kamil Dziewanowski, Wiosna Ludów w Hotelu Lambert 305 Tymon Terlecki, Emigracja i Kraj 310 Juliusz Mieroszewski, Literatura „Oblężonego Miasta” 323 Wiktor Weintraub, O Czartoryskim 329 Paweł Zaremba, Po 150 pogadankach historycznych 333 Tadeusz Wyrwa, Historyk polski na obczyźnie 336 Tadeusz Wyrwa, Dzieje emigracji w londyńskim wydaniu 347 Część V. Stanowiska – interpretacje – polemiki 351 Adolf Bocheński, Duch dziejów Polski 353 Jan Ulatowski, Dzieje głupoty w Polsce 359 Jan Tokarski, Papież pokoju 367 Juliusz Mieroszewski, Kronika angielska 378 Tytus Komarnicki, Owoc pracowitego żywota 381 Michał Borwicz, Ten jest z ojczyzny mojej 388 Adam Ciołkosz, Historiozofia czy mitomania? 398 Józef Lewandowski, „Historia Polski” Stefana Kieniewicza 404 Paweł Zaremba, „Dzieje Polski” Adama Krzyżanowskiego 414 Tadeusz Nowacki, „Polska wojna” – jak ją widzi Leszek Moczulski 425 Bartłomiej [Adam Michnik], Cienie zapomnianych przodków 435 Gustaw Herling-Grudziński, Szkielet w szafie 454 Andrzej Rapaczyński, Historia odmitologizowana 457 Jan Ciechanowski, Jan Nowak, Piotr Wandycz, Bić się czy nie bić? 471 Piotr Wandycz, Historia dwudziestolecia 494 Piotr Wandycz, Janusz K. Zawodny, Dwugłos o książce Jana Karskiego, „Wielkie mocarstwa a Polska 1919–1945” 498 Tomasz Mianowicz, Polskie paradoksy z perspektywy historyka 520 Część VI. Sąsiedzi 529 Włodzimierz Bączkowski, Sprawa ukraińska 530 Paweł Hostowiec [Jerzy Stempowski], Początki Rosji 547 Jouzas Girnius, W poszukiwaniu dialogu polsko-litewskiego 553 Jerzy Iwanowski, Dialog polsko-litewski 560 Józef Mackiewicz, Gdybym był chanem 565 Georgij P. Fiedotow, Polska i my 584 P.H. [Jerzy Stempowski], Nagroda Literacka „Kultury” za rok 1961 588 Kazimierz Okulicz, O Łobodowskim i „cywilizacji jagiellońskiej” 590 Tytus Komarnicki, Sympozjon historyków polskich i niemieckich w Londynie 594 Richard Pipes, „Historia imperium rosyjskiego” 609 Jerzy Pomianowski, Rozprawka o metodzie 613 Część VII. Dialogi 627 Mieczysław Pruszyński, Rozmowa z prof. Górką 629 Bohdan Strumiński, Rozmowa z prof. Omelianem Pricakiem 636 Radek Sikorski, Człowiek z zewnątrz. Rozmowa z Normanem Daviesem 651 Jerzy Łojek, Historia nie jest obrazem czarno-białym 659 Droga przez mgłę. Z profesor Marią Turlejską rozmawia Ryszarda Socha 675 Anielstwo i imperializm. Rozmowa z prof. Danielem Beauvois 683 Rozmowy o braciach 691 Część VIII. Sylwetki 719 Profesor Stanisław Kościałkowski 721 Aleksander Kawałkowski, Instytut jednego człowieka 723 Boyden Marison, Wspomnienie o Profesorze 734 Józef Lewandowski, Paweł Jasienica 747 Józef Lewandowski, Tadeusz Manteuffel 757 In memoriam 761 Piotr Wandycz, O dwóch historykach 764 Nika Kłosowska, Mistrz 769 Bohdan Osadczuk, Iwan Łysiak–Rydnyckyj 772 Nina Kozłowska, Profesor Hans Roos 775 Krzysztof Pomian, Przestrzeń i czas historii 778 Władysław Żeleński, Jerzy Łojek 783 Tadeusz Konopka, Wspomnienie o doktorze Jerzym Lichtenie 786 Bronisław Baczko, Odszedł historyk 789 Tadeusz Zawadzki, Emanuel Mateusz Rostworowski (1923–1989) 795 Piotr Wandycz, Wspomnienie o Henryku Wereszyckim 798 Andrzej Zahorski, Tadeusz Łepkowski (21 I 1927 – 16 XII 1989) 807 Zbigniew S. Siemaszko, Ks. prałat Stanisław Bełch 811 Piotr Wandycz, Henri Rollet 817 Piotr Wandycz, Wspomnienie o Wacławie Jędrzejewiczu 818 Maria Danilewicz-Zielińska, Przeoczony (Wspomnienie o Jakubie Hoffmanie i „Roczniku Wołyńskim”) 822 Jerzy Giedroyc, Michał Heller 825 Maria Danilewicz-Zielińska, O Karolinie Lanckorońskiej w setną rocznicę urodzin – 1998 827 Piotr Wandycz, Pożegnanie Aleksandra Gieysztora 829 Tadeusz Wyrwa, Profesor Henryk Batowski – nestor historyków polskich 834 Część IX. Teksty przypomniane 839 Józef Conrad-Korzeniowski, Zbrodnia rozbiorów 841 Henryk Jabłoński, Piłsudski jako historyk 846 List Wiktora Hugo do Herzena 850 Targowica. Akt Konfederacyi Generalney Wolney Koronney 852 Adam Mickiewicz, O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych 864 Józef Piłsudski, Strzeżcie się agentur 867 Noty biograficzne autorów tekstów 879 Indeks nazwisk 895 Ilustracje 913