Mniejszość niemiecka w Polsce Środkowej

Książka jest poświęcona mniejszości niemieckiej w Polsce Środkowej. Mieści się w nurcie badawczym geografii historycznej. Autor podejmuje w niej analizę uwarunkowań osadnictwa niemieckiego i omawia pochodzenie terytorialne, rozkład przestrzenny, przemieszczenia oraz struktury demograficzno-społeczne ludności niemieckiej napływającej do regionu łódzkiego. Druga część publikacji dotyczy problematyki obecności mniejszości niemieckiej rozpatrywanej na płaszczyźnie społecznej i w strukturach Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Autor przygląda się także usytuowaniu tej grupy etnicznej w społeczeństwie polskim w kontekście ewolucji poczucia narodowościowego kolejnych pokoleń osadników, ich stosunku do spraw i społeczności kraju osiedlenia oraz procesów integracji i asymilacji w warunkach zmieniającej się sytuacji społeczno-politycznej.

OD AUTORA 11 WSTĘP 15 • Zakres merytoryczny i cele pracy 16 • Pojęcia podstawowe i uwagi metodologiczne 17 • Przyczyny migracji zagranicznych 28 • Zakres przestrzenny opracowania 30 GENEZA I STRUKTURA PRZESTRZENNA I. OSADNICTWO NIEMIECKIE NA ZIEMIACH POLSKI ŚRODKOWEJ DO 1815 ROKU 37 • Okres przedrozbiorowy 37 • Lata 1793–1806 47 • Okres Księstwa Warszawskiego 60 II. OSADNICTWO NIEMIECKIE NA ZIEMIACH POLSKI ŚRODKOWEJ W LATACH 1815–1830 65 • Proimigracyjna polityka Królestwa Polskiego 66 - System przywilejów i gwarancji 66 - Działania werbunkowe rządu za granicą 74 - Sytuacja gospodarcza w krajach niemieckich 76 - Osadnictwo niemieckie w kontekście polityki gospodarczej rządu Królestwa Polskiego 78 • Pochodzenie geograficzne migrantów 80 • Struktura społeczno-zawodowa osadników 85 • Rozmiary i rozmieszczenie osadnictwa niemieckiego w latach 1815–1830 89 - Szacunki dotyczące liczby osadników 89 - Osadnictwo niemieckie w przestrzeni regionu 91 III. OSADNICTWO NIEMIECKIE NA ZIEMIACH POLSKI ŚRODKOWEJ W OKRESIE MIĘDZYPOWSTANIOWYM (1831–1863) 103 • Powstanie listopadowe i jego konsekwencje 103 - Skutki gospodarcze 106 - Skala i kierunki migracji popowstaniowej 110 • Polityka migracyjna w okresie międzypowstaniowym 114 • Pochodzenie geograficzne i struktura migrantów 117 • Rozmiary i rozmieszczenie osadnictwa niemieckiego w okresie międzypowstaniowym 119 - Osadnictwo na obszarach wiejskich 119 - Osadnictwo w miastach 127 - Łódź jako ośrodek koncentracji osadników niemieckich 130 IV. MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA NA ZIEMIACH POLSKI ŚRODKOWEJ W LATACH 1864–1918 139 • Zniesienie pańszczyzny i jego skutki 139 • Rozmiary i rozmieszczenie osadnictwa niemieckiego w okresie popowstaniowym 140 - Przemieszczenia osadników niemieckich 140 - Liczebność i rozkład przestrzenny mniejszości niemieckiej w świetle wyników spisu z 1897 roku 144 - Łódź jako główne skupisko ludności niemieckiej w okresie popowstaniowym 152 - Potencjał ekonomiczny i struktura zawodowa mniejszości niemieckiej 158 - Mniejszość niemiecka na początku XX wieku 163 • I wojna światowa 167 - Wysiedlenia ludności niemieckiej 167 - Okupacja niemiecka Polski Środkowej i jej skutki 170 V. MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA NA ZIEMIACH POLSKI ŚRODKOWEJ W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM (1919–1939) 175 • Pierwsze lata powojenne 175 • Liczba i rozmieszczenie mniejszości niemieckiej 177 - Ludność niemiecka w świetle wyników spisu powszechnego z 1921 roku 177 - Ludność niemiecka w latach 30. 182 • Struktura społeczno-zawodowa ludności niemieckiej 194 - Działalność rolnicza 195 - Działalność pozarolnicza 198 • System oświaty narodowościowej 201 - Szkolnictwo niemieckie w świetle polityki oświatowej 201 - Szkolnictwo powszechne 205 - Szkolnictwo ponadpodstawowe 211 MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA W KOŚCIELE EWANGELICKIM I POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE VI. MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA W STRUKTURACH KOŚCIOŁA EWANGELICKIEGO 219 • Formowanie się struktur Kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polsce Środkowej 219 • Lata 1807–1815 224 • Okres Królestwa Polskiego do powstania styczniowego 226 - Parafie i duszpasterstwo ewangelickie w okresie przedpowstaniowym 226 - Utworzenie parafii i budowa świątyni ewangelicko-augsburskiej w Łodzi 230 - Wierni innych niż ewangelicko-augsburskie wyznań 233 - Parafie i duszpasterstwo ewangelickie w okresie międzypowstaniowym 234 - Struktura organizacyjna Kościołów protestanckich na szczeblu ponadparafialnym 238 - Szkolnictwo ewangelickie 240 • Okres popowstaniowy 244 - Liczebność i struktura ludności protestanckiej 244 - Ludność narodowości niemieckiej wyznania katolickiego 250 - Duszpasterstwo i szkolnictwo ewangelickie w okresie popowstaniowym 253 - Rozmieszczenie ludności ewangelickiej na początku XX wieku 259 - Duszpasterstwo ewangelickie w łódzkim ośrodku przemysłowym 261 • Lata wielkiej wojny 1914–1918 267 • Okres II Rzeczypospolitej 269 - Obsada duszpasterska i struktura organizacyjna Kościoła ewangelicko-augsburskiego 269 - Rozmieszczenie i struktura ludności protestanckiej w świetle wyników spisu z lat 1921 i 1931 270 - Łódzki ośrodek duszpasterstwa ewangelickiego 279 - Sytuacja prawna Kościołów protestanckich w II Rzeczypospolitej 282 - Kościół ewangelicko-augsburski w przededniu II wojny światowej 284 VII. INTEGRACJA SPOŁECZNA I PROCESY ASYMILACJI MNIEJSZOŚCI NIEMIECKIEJ 289 • Poczucie przynależności narodowej osadników niemieckich w XIX wieku 290 - Separacja przestrzenna i społeczno-zawodowa 291 - Odrębność religijna 293 • Mniejszość niemiecka a dążenia niepodległościowe Polaków 295 • Stosunki narodowościowe w okresie popowstaniowym 299 - Uwłaszczenie chłopów i jego konsekwencje 299 - Antagonizmy narodowościowe w miastach fabrycznych 300 • Proces polonizacji do 1914 roku 301 - Ewolucja poczucia przynależności narodowej w miastach i na obszarach wiejskich 302 - Rola duszpasterstwa w procesach integracji i asymilacji 306 - Konwersja wyznaniowa i małżeństwa mieszane 311 - Niemieckie szkolnictwo i znajomość języka polskiego 313 - Antyasymilacyjna polityka władz rosyjskich i świadomość narodowa mniejszości niemieckiej na przełomie wieków 317 • Okres I wojny światowej 322 • Mniejszość niemiecka w okresie międzywojennym 325 - Mniejszość niemiecka w pierwszych latach powojennych 325 - Polityka mniejszościowa i sytuacja prawna mniejszości niemieckiej po I wojnie światowej 328 - Polityka oświatowa 332 - Samoorganizacja społeczna mniejszości niemieckiej 334 - Rola Kościoła w kształtowaniu stosunków narodowościowych 337 - Polityka narodowościowa w latach 30. 343 - Integracja i asymilacja mniejszości niemieckiej w okresie międzywojennym – próba oceny 345 ZAKOŃCZENIE 351 BIBLIOGRAFIA 357 SPIS RYCIN 375